Qoıan jyly qazaq sporty úshin tabysty boldy

365 kúndi artqa tastap tarıh qoınaýyna enip bara jatqan Qoıan jyly qazaq sporty úshin ta­bysty, tarıhta altyn áriptermen tańbalanatyn aı­ryqsha jyl boldy desek, qatelespespiz. Ret-reti­men aıtar bolsaq, jyl basynda TMD jáne mu­sylman elderi arasynda qysqy Azıada oıynda­ryn eń birinshi bolyp ótkizgen Qazaq eliniń sport­shylary bıik tuǵyrdan kórindi. Kózi qaraqty oqyr­mannyń esinde bolsa, qysqy Azııa oıyndary tarıhynda alǵash ret qatysýshy elderdiń sany jı­yrma jetige jetip, myńǵa jýyq sańlaq sport­tyń 11 túri boıynsha jarys jolyna shyqty. Mine, osy baıraqty básekede jarys jolyna shyqqan sańlaq­ta­rymyz el Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵyna aıryq­sha syı jasap, 32 altyn medal jeńip aldy. Azııa­lyq oıyndarda osydan 25 jyl buryn Sapporoda Japonııa quramasy 29 altyn medal qan­jy­ǵalap, rekord ornatqan bolatyn jáne sodan beri bul rekordty eshkim jańartpaǵan edi. Oǵan qosa, jalpy medal sany boıynsha da rekord jańar­tyldy. 2003 jylǵy Azıadada japon eli barlyǵy 67 medal ıelengen bolsa, bizdiń qazaqstandyq sportshy­la­ry­myz 70 medal (onyń ishinde 32 altyn, 21 kúmis, 17­ qola) qanjyǵalap, aıdy aspanǵa bir-aq shyǵardy. Táýelsizdiktiń 20 jylynda qarqyndy damý jolyna túsken Qazaqstannyń aıtýly jeńisteriniń taǵy biri aýqymy jaǵynan Olımpıada oıynda­ry­nan keıingi ekinshi orynda turǵan qysqy Ýnıversıada oıyndaryn ótkizýge múmkindik alýy bolyp otyr. Taıaýda ǵana Brıýsselde Ýnıversıtet spor­ty halyqaralyq federasııasy (FISU) daýys berý qorytyndysyn jarııalap, nátıjesinde Almaty 2017 jylǵy qysqy Ýnıversıada ótkizý qurmetine ıe boldy. Almatynyń 2017 jylǵy qysqy Ýnıversıada ótkizýge kandıdatýrasyn jan-jaqty qolda­ǵanyn, óıtkeni bul qalada mundaı halyqaralyq sport jarystaryn ótkizýge úlken múmkindikter jasalǵanyn basa aıtqan atalǵan halyqaralyq uıym­nyń prezıdenti Klod-Lýı Galen: «Degenmen ýnıversıada – eki aptalyq qana shara emes. Oıyn­dardy ótkizýge úlken daıarlyq jumystaryn júr­gizý qajet. Bolashaqta sizder Ýnıversıada jemisterin uzaq jyldar boıy paıdalanatyn bolasyz­dar, odan ári qysqy olımpıadalyq oıyndar ót­ki­zý­­ge ilgeri jyljı alasyzdar», – degen edi. Jalpy Olımpıadalyq oıyndardan keıin aýqymy jaǵy­nan ekinshi sporttyq sharany ótkizýge eki qala – Almaty men Trento (Italııa) úmitker bolǵan-dy. Degenmen, Almatynyń kórinip turǵan artyq­shy­ly­ǵyna, sondaı-aq ekonomıkalyq daǵdarysqa baı­lanysty Italııa úkimeti óz kandıdatýrasyn alyp tastaýǵa sheshim qabyldady. Sóıtip, Almaty bá­sekelester bolmaǵandyqtan 2017 jylǵy 28-qysqy Ýnıversıada astanasy atandy. Boksshylarymyzdyń da tabysy az emes. Ma­myrdyń 6-7 kúnderi Qytaıdyń Gýıang qalasynda «Astana arlandary» men «Parıj ıýnaıted» ko­mandalary arasynda Búkilálemdik boks serııa­sy­nyń aqtyq saıysy ótti. Gýıang ýnıversıtetiniń sport kesheninde 6 mamyr kúni bolǵan alǵashqy synda qazaqstandyqtar Fransııadan kelgen qar­sy­lastarynan 3:2 esebimen basym túsken edi. О́ki­nishke oraı kelesi kúngi básekede bylǵary qolǵap sheberlerimiz qarsylastaryna ese jiberip aldy. Osylaısha qorytyndy esep 6:4 bolyp aıaqtalyp, «Parıj ıýnaıted» Halyqaralyq áýesqoı boks qaýymdastyǵy uıymdastyrǵan Búkilálimdik boks serııasy jobasynyń alǵashqy jeńimpazy atandy. Bıylǵy jyly Ázerbaıjan astanasy Baký qa­la­synda ótken bokstan álem chempıonatynda da boks­shylarymyz jaman judyryqtasqan joq. 2 kúmis, 2 qola medaldi enshilegen sport­shy­la­ry­myz 2012 jyly Tumandy Al­bıon el­inde ótetin Olımpıada oıyn­darynyń 5 birdeı lısenzııa­syna qol jetkizdi. Aýyr atletterimizde ha­lyqaralyq baıraqty báse­ke­de el namysyn óz deńgeıle­rin­de qorǵap otyr. Máselen, Aǵ­ym­da­ǵy jyly Fransııa­nyń asta­nasy Parıjde ótken aýyr atletıkadan álem chem­pıona­tyn­da eki altyn, 2 kú­mis medaldi qanjyǵaladyq. Atap aıtqanda 94 kılo sal­maq sanatynda eki jattyǵý­dyń qorytyndysy boı­ynsha 407 kılony baǵyn­dyrǵan Beı­jiń Olımpıada­sy­nyń chempıony I.Ilın úsh­inshi márte álem chempıony atan­dy. Zúlfııa Chınshanlo 53 kılo salmaq sana­tyn­da julqa kóterýde de, serpe kóterýde de eń úzdik sportshy ekenin dáleldep, qossaıys nátı­je­sinde álemniń eki dúrkin chempıony mártebesine ıe boldy. 75 kıloǵa deıingi salmaq sanatynda jarys jolyna shyqqan qazaqstandyq aýyr atlet Svetlana Podobedova eki saıystyń qorytyndysy boıynsha 287 kılony baǵyndyryp, kúmis júldege ıe boldy.  

Aınalaıyn, altyn ўl!

Qazaqstannan úsh dúrkin álem chempıony shyq­qany aıdaı álemge jarııa bolǵanda baýyrmal alash jurty Ilıany han kótergendeı qýanyp, bórkin aspanǵa atyp, máz boldy. Kúsh atasy Qajymuqan ósken el batyrlyqty aıryqsha dáripteıtini ras. Kıeli Syr boıynyń túlegi Eýropanyń rýhanı astanasyndaı bolǵan seri shahar Parıjge atta­n­ǵanda: «Altyn úshin bara jatyrmyn» dep er jigitke laıyq sóz aıtyp edi. Sol kúngi jarys Ilıaǵa ońaı soqqan joq. Ol julqa kóterýde 184 kılo salmaqty eńserdi. Biraq bul tóreshiler nazarynan tys qalyp, esepke alynǵan joq. Onyń aldyna orys, ýkraın jáne ırandyq sportshy shyǵyp ketti. Tórtinshi or­ynǵa taban tiregen jerlesimiz eldiń jappaı kóke­ı­in tesken altynnan qur qala ma dep úreı býǵany ras deıdi baqylaýshy top. Serpe kóterýde bizdiń tarlan aldyna jan salmady, ol ýkraınalyq Artem Ivanovtan ozyq shyqty. Artem Ivanov 220 kılo salmaqty kótergen soń, taǵy 10 kıloǵa artyq sal­maqqa tapsyrys bergen. Ilıa Ilın 227 kılolyq ziltemirdi basynan asyra ustap turǵanda altynǵa bir qadam taqaý qalǵany kóńilge medeý uıalatty. Parıj tórindegi baıraqty báseke bárimizdi de beıjaı qaldyrmady. Ilıanyń kózinen syrǵanaǵan qýa­nysh­tyń kóz jasy kúlli qazaqstandyqtardyń kóńi­lin bosatty. Sol sátte Syrdyń boıynda erke ósken uldyń bulań minezinen qazaqy jylylyqty, qazaqy darhandyqty, qa­zaqy batyrlyqty kórip, «Aına­laı­yn, alybym-aı!» dep egildik birge! Osy bir s­e­zim jaǵym­paz­dar­dyń aýzynda jattalyp qalǵan ta­týlyqtan ál­de­qaıda bıik, áldeqaıda ardaqty ekeni aıqyn! О́ıt­keni ol – Qazaq namysy! Kezinde Ámire, Qajymu­qan, Mustafalardyń da namysyn qozdat­qan, Eý­ropanyń tórinen qazaqty tanytqan da osy sezim, osy namys emes pe edi... Jan syzdatqan j­a­ra­qat­ty da elemegen altyndaı ulymyzǵa, London­nyń tórinde de osy qýanyshty taǵy bir qaıtalatýǵa Alla amandyǵyn bersin, dep tileıik endi!  

Ґrleý jolyna tїsedi

San myńdaǵan kórermendi úlken stadıondarǵa jınap, mıllıondaǵan jankúıerlerdi kógildir te­le­ekranǵa telmirtken fýtbol bul kúnderi sport­ta­ǵy bekzat oıyndarynyń qatarynan nyq oryn alyp otyr. Jeltoqsan aıynyń 10 kúni BUU-nyń sheshimimen atap ótiletin bul sport túriniń shyǵý tarıhyna qatysty derekterdiń ózi de qyzyq. Mıllıondaǵan adamǵa tek oıyn ǵana emes, ómir stıline aınalǵan fýtbol oıyny týraly alǵashqy eskertpeni tarıhshylar bizdiń zamanymyzǵa deıingi ekinshi myńjyldyqtaǵy qytaı derekterinen tapqan. Ol Sý Chıý dep atalǵan, «aıaqpen ıterý» degen maǵynany bildiredi. Fýtbol oıyny qytaı jaýyngerlerine dene formasyn qalypty saqtaýǵa septigin tıgizgen. Al keıbireýler fýtboldyń izashary dep 8-ǵasyrda Anglııada ómir súrgen saksondardyń jabaıy oıynyn tanıdy. Olar urystan keıin shaıqas dalasynda dushpanynyń shabylǵan basyn tepkilep oınaǵan. Mine osyndaı qyzyqty tarıhy bar, degenmen elimizde kenjelep kele jatqan fýtbol oıynynyń da bizder úshin aıy ońynan týar kún de alys sı­ıaqty. О́ıtkeni qazirgi tańda Qazaqstanda osy sport túriniń aqsap turǵany shyndyq. Este bolsa, álem­d­egi tanymal sport túri fýtboldyń elimizde damý­y­na erekshe kóńil aýdaryp kele jatqan Memleket basshysy 2007 jyly Brazılııaǵa barǵan saparyn­da Brazılııa Prezıdentimen fýtbol isin damy­tý­daǵy yntymaqtastyqqa qol jetkizgen edi. Osyǵan oraı 2009 jyldyń kókteminde fýtbol óneriniń qyr-syryn meńgerýge býyny qataıa qoımaǵan 26 jas­óspirim iriktep alynyp, osy sport túriniń otany sanalatyn Brazılııa eliniń «Ole Brazıl Klab» fýtbol akademııasyna tálim alýǵa jiberil­gen-di. «Ole Brazıl Klab» akademııasynda bilim al­ǵan az ýaqyttyń ishinde qazaqstandyq fýtbol­shy­lar atalmysh elde ótken týrnırlerdiń birinde je­­­­ńiske qol jetkizip te úlgerdi. Jalpy úsh jyl­dyń ishinde 26 qazaqstandyq bala segiz chempıonat jáne jeti halyqaralyq jarysqa qatysty. 166 oıyn júrgizip, olardyń 122-sinde jeńiske jetti. Oqýla­ryn támamdap elge oralǵan balǵyn fýtbol­shy­lar­dyń 15-i Qazaqstan chempıonatynyń birinshi lıga komandalary arasynda oınaıtyn «Astana-64» fýtbol klýbymen kelisim-sharttarǵa qol qoıdy. Aıtpaqshy, aǵymdaǵy jyldyń shildesinde La­tyn Amerıkasynyń birqatar eline jasaǵan sapar­laǵan QR SIM jaýapty hatshysy Rápil Joshybaev bastaǵan qazaqstandyq delegasııa Brazılııa syrt­qy baılanys mınıstriniń orynbasary Hadıl da Rocha Vıannamen kelissózder júrgizgen bolatyn. Kezdesý barysynda eki eldiń sport salasyndaǵy yntymaqtastyǵynyń oń qarqyn alyp kele ja­t­qan­dyǵyn atap ótken Hadıl da Rocha Vıanna Brazılııa buǵan deıin qolǵa alynǵan qazaqstandyq jas fýtbolshylardy oqytý tájirıbesin keńeıtýge daıyn ekendigin qýattaǵan bolatyn. Osy sport salasynda qatysty taǵy bir ja­ǵymdy jańalyq bar. Taıaýda «PRO» lısenzııasyn alǵan 11 qazaqstandyq fýtbol jattyqtyrýshy­synyń esimi belgili boldy. Mine, osylaısha shetelden tálim-tárbıe alǵan sportshylarymyzdyń, tipti qart qurlyqtyń azýly komandalaryn daıyndaýǵa da zor áleýeti bar jat­tyqtyrýshylarmyzdyń arqasynda qazaq fýtboly aldaǵy ýaqytta órleý jolyna túsedi dep aıtýǵa tolyq negiz bar sııaqty.  

Sport

Qazaqstan Respýblıkasy Týrızm jáne sport mınıstrliginiń málimetterine súıensek, elimiz boı­ynsha 150 sport túrimen halyqtyń 2,5 mıllıonnan astamy shuǵyldanatyn kórinedi. Bıylǵy jyly osy sport túrleri ishindegi olımpıadalyq emes sport túrleri boıynsha álem chempıonat­ta­ry­nan Qazaq­stan 16 altyn medalǵa ıe boldy. Al, Olımpıada oıyndary baǵdarlamasyna kiretin sport túrlerin­degi álem chempıonattarynan 6 al­tyn aldyq. Sa­lamatty ómir saltyn damytý men buqaralyq sport túrleri boıynsha, elimizde 40 shaqty jańa sport­tyq keshen salynǵan. Byl­tyr­ǵymen salystyrǵanda kúndelikti sportpen shuǵyl­danatyn adamdar sany 5000-ǵa kóbeıipti. Osy salada isteıtin dene shy­nyqtyrý muǵalimderi men jattyqtyrýshylardyń da sany ósken. Qazir olar­dyń sany 36 myńǵa jetip otyr. Bulardyń 86,1 paıyzy – joǵary bilimdi mamandar. Bıylǵy jyl­dyń taǵy bir ózindik jańa­lyǵy elimizde shetelderdegideı sporttyq klýbtar ashylýy boldy. Osy úrdistiń órisin keńeıtýge elimizdiń Sport komıteti barynsha muryndyq bolýda. Ázirge 1351 sport­ klýby ashylyp, osy klýbtarda jattyǵatyn tur­ǵyn­dar sany 200 myńǵa jetip qalǵan. QR Bilim jáne ǵylym mınıstrligi maman­dary men Sport komıtetiniń birlesken is-sharalary nátıjesinde jas­óspirimderdi sportqa tartý maq­satynda 23 myń­daı sport seksııalarynyń jumysy jolǵa qoı­ylǵan. Dálirek aıtqanda respýblıkada 2 mıllıon 500 myńǵa jýyq mektep jasyndaǵy oqýshy-bala­lar bolsa, solardyń 20,5 paıyzy sport seksııa­la­rynan dáris alady. Sport mektepteriniń de sany kóbeıdi. Búgingi tańda olardyń sany 725-ke jetti. Elimizde 232 myń jas sportshy osyndaı mektepterden tálim alady. Olımpıada izbasarla­ryn daı­yndaý máselesi de jetildirilip keledi. Qa­­zir bizdiń elde olımpıadalyq rezerv sanatyn­daǵy 15 orta­lyq bar.Osy ortalyqtarda dáris ala­tyn da­ryndy sportshy-balalardyń sany 3,5 myńǵa jetti. Olardyń tórteýi – respýblıkalyq deńgeı­degi olım­pıadalyq ortalyq. 1996 jyldan beri Úki­mettiń qaýlysymen Prezıdenttik synamalar ótki­zilip keledi. Bıyl 15 sáýirden bastap, 15 mamyrǵa deıin Prezıdenttik synamalar tapsyrý jóninen bir aı boıy synaq ótkizilgen. Bul turǵyda 1 000 947 adam synaq tapsyrǵan. Árıne, keıbir sport túrlerinde ózekti órter sátsizdikter boldy. Joǵa­ry­da kózdel­gen qýanyshty sátter men jańalyq­tardan basqa, bokstan, erkin jáne grek-rım kúre­sinen álem chem­pıonattarynda altyn medal ala almaǵan ókini­shimiz de bar. Áıtse de, bıylǵy jyl­dyń eń tamasha jetistigi retinde dzıýdodan tuńǵysh ret álem chempıony shyqqandyǵyn qýana aıtýǵa bolady. Eski jyldyń ókinishteri men qýanyshtary teń túsip jatady keıde... Bálkim, onyń ózi de ómir bolǵan soń, zańdylyq bolar. Iá, kelesi jylǵa salamatty kóńil kúımen jáne jeńisti kúnderdiń úkili úmitimen qadam basa bereıik!

Beıbitgúl TOQABAEVA.

ASTANA.