Dúbirge toly dúnıe

ESKI JARANY TYRNAMAS BOLAR

Arada bir ǵasyrdaı ýaqyt ótse de jazylmaıtyn jaralar bar. Sonaý birinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde Osman ımperııasy tarapynan armıandarǵa genosıd bolǵan deıdi, sol umytylmaı, qazirgi kezde de elder arasyndaǵy qarym-qatynasqa áser etip otyr. Aıtalyq, dál búgin sodan Fransııa men Túrkııa arasy ýshyǵyp shyǵa keldi. Oǵan sebep – Fran­sııa par­la­menti­niń tómengi pa­­latasy Túrkııada ar­­mıandarǵa qarsy genosıd bol­ǵa­nyn joq­­qa shyǵa­rý­shy­­lar­ǵa qylmystyq jaýapkershilik júk­teý jóninde zań qa­byldady. Bul qadamdy Túrik Res­pýblıkasynyń premer-mınıstri Redjep Erd­o­ǵan násilshil­diktiń, kemsitý­shi­liktiń, shekten shyqqan ksenofo­bııa­nyń kórinisi dep aıyptady. Meshkeı degen jaqsy at emes, qaı el bolsa da, adamshylyqtan attap, basqalardy qyryp-joıdy degendi qalamaıdy. Ondaı jama­nat­ty moınyna alǵysy kelmeıdi. Ras, tarıhta ondaı josyqsyz áreketter bolyp jatsa, bir eldiń ekinshisinen keshirim surap, aq­talyp, aryn tazalap alatyny da bar. Ony da parasattylyqqa syı­­ǵyzýǵa bolady. Al jasa­ma­ǵa­nyńdy jasadyń dese, ol shyn­dyq­qa qııanattyǵy óz aldyna, bir eldiń abyroı-bedeline nuqsan keltiredi. Túrik aǵaıyndar fransýz­dar­dyń áreketterin solaı qabyl­da­dy. Resmı bıliktiń qatań málim­de­me jasaýy óz aldyna, eldiń saıası-rýhanı kózqarasyn bildiretin bıleýshi partııa men oppozı­sııa­lyq partııalar birlesken málim­demeler jasap, fransýz parlamenti qabyldaǵan zańdy túrik tarıhyn qaralaý dep baǵalady, ony qatty aıyptady. Túrik elshisi shaqyryp alyndy. Eki el ara­syndaǵy áskerı, saıası jáne ekono­mıkalyq baılanys toqtatyldy. Fransýzdardyń mundaı zań qabyldaýyn Túrkııa premer-mınıstri, aqparat quraldary da bul eldegi prezıdent saılaýyna qa­tys­tyrady. Onda da taǵy da saı­l­aýǵa túsip otyrǵan prezıdent Nıkolıa Sarkozıdiń áre­keti deıdi. Bul elde armıan hal­qynyń jar­ty mıllıondaı ókil­deri ómir súredi eken. Mine, armıan­darǵa genosıd jasal­ǵany tý­raly zań sol adam­dardyń daýysyn Sar­kozıge bergizedi-mys. Al bu­ǵan Sarkozı­diń opponentteri jaı qarap otyra ma? Onyń ústine parlament pre­zıdenttiń qalta­syn­da turǵan nárse emes qoı. Biz áste de Fransııa parla­mentiniń bul zańyn maquldap otyrǵan joqpyz. Bir nárseni (bul joly armıandarǵa genosıdti) ashyq moıyndamaǵany úshin jazalaý (bir jylǵa deıin túrmege jabý nemese 45 myń eýro aıyp) aqylǵa syıa qoımaıdy. Sol genosıdti moıyndaý-moıyndamaý ár­kim­niń óz isi demegende, bul onyń óresine de qatysty másele, tipti ary ketkende, aryna syn. Ony zańmen shekteý jónsizdik. Sonan soń, Túrkııa ja­ǵy­nyń da ony genosıd dep atamań­dar, solaı deseńder, ókpeleımiz, ketisemiz deýin de qısynǵa syı­dyrý qıyn. Japa shekken, qyryl­ǵan halyq bar. Olardyń da taǵ­dy­ryna, ulttyq ar-namysyna qur­met­pen qaraǵan jón emes pe?

Jalpy, bul másele kópten beri sóz bolyp keledi. Aıtylyp júrgen málimetterge qaraǵanda, 1915-1916 jyldarda Osman ım­pe­rııasynda jappaı qýǵyn-súr­gin, kúshtep kóshirý saldarynan júz­de­gen myń (kóbine 1,5 mıllıon aıty­lady) armıan qaza tapqan kórinedi. Al Túrkııa jáne birshama tarıh­shy­lar bul sol kezdegi ala­sapy­rannyń saldary, odan kóp­te­gen musylmandar da qaza boldy degendi aıtady.

PRIDNESTROVENIŃ PREZIDENTI JAŃARDY

KSRO-nyń kúıreýinen keıin paıda bolǵan Prıdnestrove Moldavııa respýblıkasy deıtin qurylymda prezıdent saılaýy ótip, onda avtonomııanyń burynǵy parlamentiniń spıkeri Evgenıı Shevchýk prezıdent bolyp saılandy. Qaı elde prezıdent saılaýy ótpeı jatyr, ol úlken ja­ńa­lyq emes. Al álem memleketteri áli tanı qoımaǵan osynaý qury­lym­daǵy saı­laý­­ǵa nazar aýda­rýy­myzdyń da máni bar. Syrtqy kúsh­terdiń áserimen dú­nıege kelgen bul «respýblıka» osyndaı jolmen bir eldi ból­shekteýge bola­ty­ny­nyń «jar­­­qyn» mysaly. Sonyń sal­da­ry­­­nan Moldova Respýb­lı­kasy táýel­siz­dikke qolym jetti degenmen, onyń táýelsizdigi jarty­kesh. Jeri­n­iń eń shuraıly da óner­kásiptik tur­ǵyda joǵary damyǵan bóliginen aıyry­lyp otyr. Ár respýblıka ózderiniń egemendikterin qalaǵanynsha alyp jatqan tusta Máskeý Moldova­nyń osy bóligin alyp qalý úshin kóp kúsh saldy. Sóz júzinde Prıdnestrove Reseıge qosylǵan joq, shekarasy da biraz jerde. Ortada Ýkraına jatyr. Biraq onda óziniń 14-shi armııasyn separatısterdi qor­ǵaýǵa qaldyryp, uzaq ýaqyt áketpeı qoıdy. Tipti reseılikterden jasaqtalǵan bitimgerlik kúsh te Prıdnestroveni Mol­do­vaǵa qaı­ta qosylýynan qorǵady dese bolady. Jıyrma jyldaı sol Mol­dovanyń bólin­gen aýmaǵyn Máskeýdiń adamy Igor Smırnov basqardy. «Zań­dy» jolmen, prezıdent saılaý­laryn­da jeńiske jetip. Ol keshe jeńildi. Ońbaı je­ńildi. Alǵashqy týrda-aq. Árı­ne, Smır­nov Máskeýdiń basty adamy edi. Biraq jurt ony qalamady. Kúreske túsken úsheýdiń sońynda qaldy. Keıbireýler bul adam bılikten sharshaǵan shyǵar, qaıta saı­lanýǵa qulyqty bolmaǵan shy­ǵar deýi múmkin. Olaı emes. Umtylyp-aq baqty. Tipti óz je­­ńisine senimdi de bolǵandaı. Saılaý nátıjesi habarlanǵanda, ol múm­kin emes, burmalaý bolǵan, saı­laý­dy qaıta ót­kizý kerek, dep baıbalam saldy. Bi­raq, bas­qa­lar oǵan kón­bedi. Árıne, Más­keý­diń qosymsha áýe­jaıy bar edi. Olar qazirgi parlament spı­keri Anatolıı Kamınskııge bás tik­ti. Sol alǵashqy týrda burynǵy spı­ker Evgenıı Shevchýk aıtar­lyq­taı al­da bolǵanmen, ekinshi oryn­daǵy Ka­mınskııdiń múmkindigi de jo­ǵa­ry edi. Kelesi týrda oǵan Smır­­novtyń daýysy qosylsa, jeńiske jetýi anyqtaı kóringen. Tipti sol birinshi týrdan keıin Kamınskıı qoldaý kórsetkeni úshin Más­keýge rahmetin aıtyp ta úlgergen. Biraq 25 jeltoqsanda ótken ekinshi týrdyń nátıjesi kútpe­gen­deı boldy. Burynǵy parlament spıkeri Evgenıı Shevchýk saılaý­shy­lardyń 73 paıyz daýy­syn jınap, aıqyn basymdyqpen jeńdi. Al Kamınskıı tipti al­ǵash­qy týrdaǵy kórsetkishine de jete almaı qaldy. Evgenıı Shevchýk kim? Más­keý­diń adamy ma, joq oǵan qarsy ma? Kesip aıtý qıyn. Tipti qarsy bol­ǵan­da da, ony aıqaılap aıta qoı­mas. Bul avtonomııada kóp nárse Máskeýdiń qol­daýymen jasalady. Ony esker­me­seń, isiń ońǵa baspasy anyq. Muny Máskeýdiń ózi de eskertip otyr. «Edı­naıa Rossııadan» depýtat Andreı Klımov ony ashyq aıtty: «Eger Shevchýk Máskeýmen kelisse, Prıdnestrove shıelenisin retteýden úmit kútýge bolady. Eger bul saıa­satker basqa jol izdese, biraz qıyndyqqa kezigedi». Batys pen Reseı arasyndaǵy bir shıelenis osy Prıdnestrovege qa­tysty. Batys ony Mol­dovanyń bir bólshegi sanaıdy, Reseı bul da Kosovo sııaqty táýelsiz el bolýǵa quqyǵy bar, deıdi. Árıne, táýelsiz degende, dál qazirgideı Máskeýdiń jetegindegi el bolýǵa tıis. Basqalaı emes.

Prıdnestrovedegi saılaý kút­pe­gen nátıje kórsetse de, ondaǵy shıelenisti báseńdetti deý qıyn.

 Mamadııar JAQYP.