Kúnder men jyldar

Bozbala redaksııaǵa, meniń atyma óleńderin joldapty. Ańqaýlyǵy, balalyǵy esip turǵanymen este qalatyn sózderi de bar. Mysaly, «О́tken ómir­di nemen ólsheı alar edik? Kúndermen be, jyl­dar­men be? Qaıǵy álde baqytpen be? Bilmeımin ǵoı...» degen mazmunda ańtarylyp, saryúrpek ba­la­­pannyń aýzyn ashqan beıkúná sátin elestetetindeı me? Onsha ıi qanyp, ysylmaǵan, tigisi jat­qy­zylmaǵan tájirı­besiz tirkester, uqyptalmaǵan uı­qastar... Biraq oı ushqyny jarqyraıdy. Dáni men dánegi bar sekildi. Mundaı oılar ekiniń birin tol­ǵan­dyrary kámil. О́mirsheńdigimen, ótkenińniń ba­ǵa­syn bezbendetýmen, árıne. О́mir mánin tereń uǵýǵa degen ińkárlikti ese­leýi­men. Jáne de mundaı oı­lar­dyń jas talǵamaı­tyn­dyǵy da taqyryp tol­ǵa­ǵynyń máńgilikke tynys­tamaıtyn, týlaǵan tol­qyn­daı esh tynbaıtyn órshil minezinen shyǵar, bálkim. Sol sebepti de jas óskinniń mun­daı su­­raqty qoıýy tabıǵılyq. Al jaýa­­byn dóp basyp aıta al­maýy – odan ótken shynaıylyq. Biraq aýys­pa­ly ómir bárin óz or­ny­na qoıatyny anyq. Árqaı­sy­myz álgin­deı su­raq­tar­ǵa ja­ýap beretindeı jas­qa jetip, aqyl-es toly­sa­tyn kez de týar. Sonda jaýa­by ornyqty qa­shalar: ár kúnniń mańyzyn ekshermiz; ómir ólshemin anyq­tarmyz; mańdaıǵa jazylǵan jyldardyń qalaı, nendeı kúıde ótkenine jiti kóz jiberermiz... Sóıtermiz-aý, árıne, ondaı dáıekterdiń tu­shym­dy bolýy, óz kezeginde kúnder men jyldardyń qandaı dáre­jede jylystaǵanyna baılanysty bolsa kerek-ti. ... Zýylaıdy kúnder, zyryl qaǵady. Kórmeısiz be, mine, qas qaǵymda Jańa jyldyń da qaqpa qa­ǵyp qalary kádik. Jańa jyl! Olar adam ómirinde, tipti adamzat ǵumyrynda qansha ret qaıtalandy eken? Tańyrqatady, tamsandyrady. Bir qarǵanda egiz qozydaı uqsas, serippeli kúnder... Aǵyndap, arqyrap, sarqyrap kelip Jyldyń jyly qu­sha­ǵy­na jyǵylady. Al ár kúndi báribir qarapaıym senimmen, úkili úmitpen kútýden jalyqpaısyń. Osy qundy qasıet pen shıryqqan sezim ár ýaqyttyń, ár túrli memlekettiń árqalaı jastaǵy adamdaryn biriktirip, týystastyryp jiberetini ańǵarylady. Bylaı qaraǵanda bir kúnde turǵan ne bar deımiz ǵoı. О́tti de ketti... Toqtańyz! Ár kúniń quryq boı­la­maıtyndaı tereń, túpsiz shyńyraý ispetti eken-aý. Áıtse de ol kúnderdiń shekarasy shartty túrde ǵana jyldarmen jymdasyp jatady-mys. Aıasyn keńeıtip, uǵymyn ulyqtańqyrap uǵynyp kórsek, kúnder men jyldar degenimiz tutasa, ulǵaıa kele Ýa­qyt atty ulylyqty somdaıdy eken-aý. Iаǵnı, kún men jylyń Ýaqyt ýysyna jutylyp ketedi. Osyn­daı qasterli tabaldyryqta turyp ýaqyt tý­ra­ly, ózimiz týraly tolǵanǵymyz keledi. Kestelep, kór­kem­dep, baıytyp aıtsaq – Ýaqyttaǵy jáne О́zi­mizdegi ózgerister jóninde paıymdap kórsek she... Bastapqy kózqaras merekelik kúnderge qatysty tııanaqtalmaq. Bireý bul kúndi zor ańsarmen kútse, keıbiri kádýilgi jumys kúniniń yrǵaǵyn buzǵysy kelmeı ájeptáýir qınalatyny bar. Asyra aıt­qandyq emes – aqıqat. D. degen tanysym osyndaı qaýyrt kúnniń mazmunǵa toly jelisin, yrysty yrǵaǵyn, ádemi áýenin meırammen úzip almasam eken dep, kádimgideı abyrjıdy eken. Bul jyl­dar­men qalyptasqan ádet. Ábden jumysqa jegilgen jan jumystan bas almaǵan qalpymen merekeniń ózin laıyqty qarsylaýǵa ázir bolmaı shyǵypty. Ondaı «bostandyqtyń» ıek astynda turǵanyn ańdamaı qalady. Bosańsyp, arqany keńge salyp júreıin dese, symdaı tartylǵan ádettegi tártibi yryq bermeıdi. Jumys, jumys... demalys kúniniń ózin qareketsiz ótkizbeıtin ol eki-úsh kúndik merekelik sıpatqa kóndige almaı qoıypty. Árıne, munysy úshin eshkimdi jazǵyra almaısyz ǵoı. Baıypqa salyp, saralaýdy qajet etetin ta­qy­ryptyń bir sarasy jastardyń azamattyq belsendiligine qatysty bop keledi. Olardyń qabileti, ómir­ge ıkemdiligi, ustanymy, t.b. beınelik-daralyq deńgeıi qandaı? Jasyratyn nesi bar, jas órkenniń boıynan zaman aýysýymen qabystyryp ilik, kemshilik, kera­ǵar­lyq tabýdy ádetke aınaldyryp júrmiz ǵoı. Al san ǵasyr astarynan belgili jáıt, ol – adam­dar­dyń jaqsylyqqa qaraı ózgerýiniń tyl­sym syryn ashý­dyń asqan qupııalylyǵyna saıady. Ár túrli urpaq ortaq til tabysyp, jarqyn ómirdiń uly us­tyn­daryn ulyqtaı alar ma eken? Egıpet perǵaýynynyń qul­py­ta­syndaǵy osydan tórt myń jyl buryn qashalǵan jazýǵa jan bitirsek, onda jastardyń óte-móte ózim­shil­dikke, asyra kózge túsýshilikke saly­nyp, úlken­der­diń aqyl-keńesine enjarlyqpen qulaq qoımaı­ty­ny, munyń ózi eshqandaı jaqsylyqqa ákep soqtyr­maı­tyny megzelgen. Degenmen árkim ákelik jasqa jaqyndaǵan saıyn urpaqtar sabaqtastyǵyn jete túsinip, adam­ǵa telingen ár jyldyń ózindik qa­dir-qasıeti bo­la­tynyn uǵynady eken. Ábden pisip-jetilgen kezde de ǵumyrlyq jınaǵan bolmys-bitim baı­lyǵyńdy jastyqtyń alaburtqan jalynyna aıyr­­bastamaıtyn órshildigiń baıqalatyny taǵy ras-aý. Ekpindep, erkinsigen jastyqtyń kúsh-qaı­ra­tyna ýaqyt óte kele maqsat aıqyndyǵy, baǵa­laý­dyń dáldigi, óziń men ózgeniń is-qımyl nátı­je­lerin saraptap túsiný, kásiptik sheberlik, ıaǵnı eń bastysy, árkimniń isine qaltqysyz qyzmet etetin múmkindikter jan sandyǵynda qattalyp jın­a­la­dy. Osylaısha ýaqyt bárin óz ornyna qoıady: ne bi­­tirdiń, qalaı bitirdiń, qandaı isińe súısine ala­syń? Shalys basqan qadamyń she? Ony qalaı túzýlediń? О́mirlik tájirıbeńniń dittegeninen shy­ǵa aldyń ba? Eń qymbaty – ótkeniń men búginińdi, bo­lashaǵyńdy jalǵastyrǵan jeliniń tini úzilip ket­pes pe eken? Asylyq jasamaı, osynyń bárine abaı bol­ǵan abzal ǵoı. О́ıtkeni kún­nen kún almasyp, jyl­ǵa ulasyp, jyl­ǵalanyp, ár Jańa jylyń men kúniń óz maǵyna­syn eselep, adamı bir su­raqqa jú­gendep qoıa­ty­nyn qaı­ter­siń. Aı­talyq, kún sa­ıyn Sizdi tol­ǵantatyn másele kóp qoı. Máse­len­­kı, adamdar – biz­diń ata-áje­leri­miz, áke-sheshe­leri­miz, ózimiz, bala­lary­myz ben nemerelerimiz qalaı ómir sú­rýde, ar­man-múd­­desi qan­daı, ne úshin kú­re­sip ja­tyr? Ár kúnniń, keıin jyl­dar bezbenindegi máń­gilik máseleler ekendigine shúbá keltirmessiz. Al búginniń eń mańyzdy maqsaty – Jer betindegi beıbitshilik! Elimizdiń birligi men berekesi. Ha­lyq tutastyǵy – eń uly mártebe ekendigin Qa­zaq eli álemge áıgilep júr emes pe?! Osy jetistikter ǵaıyptan kókten túse qalmaǵany jáne aqıqat. Kúnder men jyldar enshisine taǵdyr-talaı­dyń birtindep buıyrtqan baq-berekesi! Osy qadi­ri­mizdi ýystan shyǵaryp almaıyq! Beıbit ómirdi kóz­diń qarashyǵyndaı saqtap, kelesi urpaqqa amanattap tapsyryp, olardan da osyndaı qaǵylezdikti talap etkenimiz jón bolar. Sebebi, beıbitshilik degenimiz – berekesi men baqyty uıyǵan tutas ómir ǵoı! Iá, ýaqyt óz degenin isteıdi, yrqyna kóndiredi, óz­gerisin muqııattaıdy. Adamdy aınymaly, ańsar­ly kúıge túsiredi. Kelisińizshi, kim, mysaly, jas shaǵynda dańq týraly armandamaıdy? Ishteı bolsa da uıatymen arpalysyp, el kózindegi adam bolǵysy keledi. Munyń ne ábestigi bar? Armansyz – aq­pa­ǵan sý. Jasqa tán menmendik, albyrttyq, ja­sam­pazdyq, ataqty bolýǵa umtylýshylyq – bári ja­ra­sady. Jastar – janartaýdaı qozǵaýshy kúsh. Maq­tanyshy – osy múmkindiginde. Uıalsań, túkke tur­ǵy­syz maq­sattan, tarpań qımyldan, kópe-kórineý túńilisińnen uıal, jerge qara! Mundaı ynjyq, yn­sapsyz áre­ket­ten túptiń-túbinde qandaı adam shy­ǵatynyn boljap qoıý áste qıyn emes. Laýa­zymy men marapatyna, toıǵany men óz múddesin kúıt­tegenine, bılikke elpekteýi men emeksigenine, ja­ǵynýy men jaǵym­paz­dyǵyna, t.b. jaǵymsyz ǵa­det­terdi boıyna jınaq­ta­ǵan adam qaıdan shy­ǵypty? Ol balalyqtan búgingi jasamys shaǵyna uryn keldi emes pe? Sondyqtan jastyq shaǵyńdy ádissiz qalyptastyratyn kún­deriń men jyldaryń minsiz bolsynshy. Álginde aıttyq, dańq jaıly. Ol kim-kórin­gen­ge jalyn sıpatpaıdy. Jappaı sıpatsa, quny qa­lar ma edi? Áıtse de onyń yntyqtyratyn yqpa­ly, áser kúshi, qozdyrǵysh yqylasy adamǵa kóp paıdaly áreketter darytady eken. Dańqqa umtylý bolmasa – kásibı sheberlik pen shyńdalý, bilgirlik pen biliktilik, qysqasy, minsiz maman bop qa­lyp­tasý qaıdan keledi? Bul az tabys pa? Dańqqa jetpeseń de uqsap baqtyń jarqyn mysaly da. Shaý tartqan adam ásirese jas kezinde jaralan­ǵan jan azabynan arylýǵa oı elegimen múmkindik alady. Qyzbalyqpen aıtylǵan zárli sóz, qyńyr minez, shyndyqtyń elenbeýi jeńil tımeıdi. Biraq jyldar jylystaı beredi, taǵdyr ártúrli adamdardy keziktiredi. Árbir kezdesý, árbir kún oılantyp, tol­ǵan­tady: adam ózin qalaı kórgisi kelse, jat bireýdi solaı kórip, pikir túıedi eken. Kináratshyl adam tek kinárat izdeıdi, shataqshyl qaı sóz ben isten bolsyn shataq qazyp alady, sekemshil ózgeni sekemshil etedi. Qysqasy, túpki nashar oıy bylaıǵyny bylǵa­nysh­pen mansuq etýge ákkilengen. Al tárbıeli, tártipti, qa­lypty adamnyń jóni bólek. Ol árkimniń ar-namysyn qurmetteı biledi. Kim-kimnen de ıgiliktiń, izettiliktiń nyshanyn sezip, óz qasıetindeı má­pe­leı­di. Qateli­ginen sabaq alady, lázzatqa bólenedi. Ary taza, jany qınalmaıdy. Osylaısha basqanyń minsizdigine, turaqtylyǵyna, kóńildiligine boı umsyna bas­taıdy. Bul tárbıeniń tylsym taǵylymy endi Siz­di tipti basqa sulý sazǵa salyp jiberedi. Eń ǵa­ja­by sol, Siz mańaıyńdaǵylardan ózińiz kútken jaqsy kóńil men jaıdarman qurmettiń qaıtarymyn kúnde sezine alasyz. Demek, ara-qatynastyń jaqsy-jaman bolyp qalyptasýy О́zińe baılanysty eken. Kúnder men jyldar júzindegi máńgilik tálim osyndaı, mine... Álimsaqtan belgili, árbir qas qaǵym sáttiń óz kezegi, óz reti bar. Sol sekildi óz yrǵaǵymen Jańa jyl da esik qaqqaly tur. Ony kórgen de bar, kórmegen de bar. Kórgenimizge táýbe delik. Kezinde zor ańsaýmen qarsylaǵan Jańa jyldy, endi esirkegenin esirkep, uzatyp salyp, jańasyn jarylqa dep, úkili úmitpen kútip alarmyz. Sóıtip keshikpeı Jańa jyldyń eńbek tańy da atady araılanyp. Qarbalas kúnder men jasampazdyq jyldar jal­ǵa­sa bergeı, egemen Elim! Ár kúnniń, jyldyń baǵa­syn baǵalap, basymyzǵa qut etip darytalyqshy! Áne, shyn baqyttyń aınasynan shat júzimiz kórinsin!

... Kúnder men jyldar. Janyńdaǵy jaqynyń, qasyńdaǵy qımasyń! Qadirin bilgize kórshi!

Qaısar ÁLIM.