Joldaý-2018: Mamandar pikiri

Mektep psıhologtary
Olardyń jumysyn kúsheıtý – jas urpaqtyń jan saýlyǵynyń kepili

Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń bıylǵy Qazaqstan halqyna Joldaýynda Úkimetke balalarymyzdyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý maqsatynda mektep psıhologtarynyń jumysyn kúsheıtý týraly naqty tapsyrma berýi urpaq saýlyǵy máselesine qatysty memlekettik saıasatty jetildirýge óz septigin tıgi­zeri sózsiz. О́ıtkeni psıhıkalyq saýlyq boıynsha júrgizilgen kóptegen zertteý nátıjesi kórsetkendeı, erte jastan balanyń fızıkalyq, psıhologııalyq, áleýmettik damýyna qolaıly jaǵdaı jasaý salamatty ult qalyptastyrýdyń eń tıimdi joly sanalady. Sonymen qatar adamnyń psıhıkalyq saýlyǵyna erte balalyq kezeńnen bastap kóńil bólý memlekettiń áleýmettik ál-aýqatyna da oń áser etetini belgili. Máselen, DSU-nyń esebi boıynsha, psıhıka­lyq densaýlyqty kúsheıtý men qorǵaý­ǵa jumsalǵan árbir dollar keıin el qazynasyna 4 dollar bolyp oralady eken. 

Osy oraıda, jýyrda Ulybrıtanııa premer-mınıstri Tereza Meıdiń kabı­­­­­netinde «Sýısıdtiń aldyn alý boıynsha mınıstr» degen jańa laýazym paıda bolǵanyn aıta ketken jón. Halyqtyń psıhıkalyq saýlyǵy máselesimen tikeleı aınalysatyn mınıstrliktiń qurylýy Ulybrıtanııa ǵana emes, álemdik qaýymdastyq úshin de mańyzy zor oqıǵa. Birinshiden, álemde tuńǵysh ret iri saıası minberlerden adamnyń psıhıkalyq saýlyǵy problemalary áleýmettik-ekonomıkalyq jáne qoǵamdyq-saıası mańyzdy ózge máselelermen qatar qozǵalatyn bolady. Ekinshiden, brıtan úkimeti halyqqa psıhıkalyq kómektiń qoljetimdiligi men sapasyna erekshe mán beredi. Sonyń ishinde balalar men jasóspirimderdiń jansaýlyǵyna úlken kóńil aýdarylady. Iаǵnı, mekteptegi pedagogtar men psıhologtardyń kásibı daıyndyǵyn kúsheıtýge, ata-analarmen, qoǵamdyq uıymdarmen jáne ózge de múddeli taraptarmen belsendi jumys júrgiziledi. Úshinshiden, bul saıası qyzmettiń paıda bolýyn jaHandyq ekonomıkada básekege qabiletti bolǵysy keletin álemniń ózge elderine jiberilgen sıgnal dep baǵa­laýǵa da bolady. DSU-nyń zertteýi bo­ıynsha, ekonomıkalyq belsendi adamdardyń psıhıkalyq densaýlyǵy nasharlaýy saldarynan jyl saıyn álemdik ekonomıka 1 trln AQSh dollarynan qaǵylady eken. Osydan-aq psıhıkalyq densaýlyqtyń jeke bir adamnyń problemasy emes, búkil qoǵamdyq másele ekenin ańǵarýǵa bolady. 

Sondyqtan Prezıdent tapsyrma­synyń tıisti deńgeıde oryndalýy úshin memlekettik organdardan bólek, bız­nes-qaýymdastyq pen azamattyq qoǵam ókil­deriniń belsendiligi de asa mańyz­dy ekenin atap ótýimiz kerek. Ásirese qoǵamdaǵy psıhıkalyq saýlyq boıynsha túrli stereotıpter men ańyzdardy judyryqtaı jumylǵan kezde ǵana joıýǵa bolady. Basqasha aıtar bolsaq, balalarymyzdyń jan saýlyǵyn qorǵaý baǵytyndaǵy qadamdardyń nátıjeliligi jumysbasty ata-analardyń psıhıka­lyq saýlyq boıynsha saýatyn kúsheıtý jumystarymen qatar júrgen kezde eselep arta túsedi. Iаǵnı, bıznes-qaýym­dastyq jumys oryndarynda óz qyz­metkerleriniń psıhıkalyq saýly­ǵyna erekshe basymdyq berer bolsa, «psıholog», «psıhoterapevt» jáne «psıhıatr-dáriger» degen sózderdi estigen kezde at tonyn ala qashatyn ata-analardyń sany da azaıa túsetin bolady. 

Tereńirek úńilsek, mektep pedagog-psıhologtarynyń kásibı daıyndyǵyn kúsheıtý degenimiz óskeleń urpaqty ómirdiń túrli soqpaqtaryna daıyndap, olardyń psıhıkalyq tózimdiligin arttyrý, bolashaqta el damýyna óz úlesin qosatyn salamatty azamattardy qalyptastyrý degen sóz. Osy maqsatta azamattyq qoǵam ókilderi de belsendilik tanytýy qajet. Sondyqtan da mektep psıhologtarymen tyǵyz jumys isteıtin qoǵamdyq uıymdardyń basty maqsaty mektep psıhologtarynyń semınar-trenıngter arqyly kásibı biliktiligin meılinshe arttyrý ǵana emes, sondaı-aq pedagog-psıhologtardyń qoǵamdaǵy mańyzdy róli týraly kózqarasty qaıta qaraýǵa úles qosý bolyp qala bermek. 

Qoryta aıtqanda, psıhıkalyq saýlyq tek bir adamnyń nemese bir otbasynyń jeke máselesi emes, ol – búkil qoǵam­nyń, tipti adamzat balasynyń máselesi.  

Erlan AITMUHAMBETOV, 

«Bilim Foundation» qoǵamdyq qorynyń atqarýshy dırektory

Bilimge salynǵan qarjynyń qaıtarymy mol

Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń «Qazaqstandyqtardyń ál-aýqatynyń ósýi: tabys pen turmys sapasyn arttyrý» atty bıylǵy Jol­daýyndaǵy basymdyqtardyń ishinde aldaǵy 5 jylda bilim, ǵylym, densaýlyq saqtaý salalaryna jumsalatyn qarajat kólemin ishki jalpy ónimniń (IJО́) 10%-ǵa deıin jetkizý máselesi aıryqsha nazar aýdardy. Bul oraıda Prezıdent Joldaýynyń ustazdar kúni qarsańynda jarııalanýynyń da úlken sımvoldyq máni bar. 

Bul eki salaǵa basymdyq berý aldaǵy ýaqytta óziniń oń áserin beredi dep boljaýǵa bolady. 

Mysaly, Aýstralııadaǵy Grıffıt ýnıversıtetiniń ekonomıka pro­fesso­ry Fabrısıo Karmıganıdiń zertteýi kórsetkendeı, osy ýaqytqa deıin bilim salasyna jumsalatyn qarjy men ekonomıkalyq ósimniń arasynda tyǵyz ózara baılanysty dáleldeıtin 57 zertteý júrgizilgen. Olardyń qataryna birneshe ındıka­torlar, ekonometrıkalyq, statıstıkalyq jáne metaanalızdik zertteýler kiredi. Oǵan qosa, bilim salasyna IJО́-den qosylǵan árbir paıyz (mysaly jumsalatyn qarjyny 3%-ten 4%-ǵa arttyrý) eldiń ishki jalpy ónimine 0,9% ósim berip otyrady. Naqtyraq aıtatyn bolsaq, bilim salasyna salynǵan ınvestı­­sııa ekonomıkalyq ósimdi edáýir ­ynta­landyrady.

Ǵylymı zertteýlerge bólinetin sýb­sıdııalardyń jáne bilimge, adam kapıtalyna quıylǵan ınvestısııalardyń, qaıtarymy bolatynyn dáleldegen taǵy da bir ataýly ǵylymı jańalyqtardyń biri – endogendik ekonomıkalyq ósim teorııasy. Onyń avtory Pol Romer ekonomıka salasy boıynsha Nobel syılyǵynyń ıegeri atandy. Ǵalymnyń aıtýynsha, ıntellekt pen jańa tehnologııany yntalandyrý ekonomıkany ósirip qana qoımaı, daǵdarys kezinde ımmýnıtet rólin de atqarady.

Qazaqstannyń osy ýaqytqa deıingi bilim salasyna IJО́-niń 2,98%-yn jumsap kelgenin eskeretin bolsaq, onyń 10 paıyzǵa artýy úlken serpilis dep aıtýǵa bolady. Bul kórsetkish AQSh-ta – 4,99%, Ulybrıtanııada – 5,54, Re­seıde – 3,82% jáne jalpy Eýro­odaq­ta 4,7 ­paıyzdy quraıdy. Eń joǵar­ǵy kórsetkish Danııa, Shvesııa, Islan­dııa sııaqty Skandınav elderinde tirkel­gen. Osy oraıda Qazaqstannyń bul kór­setkishti qazirgiden 3,5 esege arttyrý nıeti – batyl sheshim. Bul óz kezeginde shetel­dik tájirıbeni ózimizge engizip, bilim men ǵylym salalaryn odan ári je­til­­dirýdiń alǵysharty bolyp tabylady. 

Isataı MINÝAROV, 

Tuńǵysh Prezıdent qory janyn­daǵy Álemdik ekonomıka jáne saıasat ınstıtýtynyń sarapshysy

Bıznesti qysymnan qorǵaý – quptarlyq is

Qazaqstan Respýblıkasy­nyń Prezıdenti Nursultan ­Na­zarbaevtyń bıylǵy Joldaýy maǵan birden siresken resmı qujat emes, árbir qarapaıym adamdy qýantqan jaǵymdy habar ári sheneýnikterge berilgen naqty tapsyrmadaı kórindi. 
Negizi, memleketti basqa­rý­dyń sharty halyqtyń jaǵdaıyn jaqsartýǵa qyzmet etý ekeni belgili. Osy turǵydan alǵanda Qazaqstan Prezıdentiniń bıylǵy Joldaýy naq osy maqsatqa ju­myldyrylǵanymen mańyzdy.
Úkimetke 2019 jyldyń 1 qań­­­tarynan bastap eń tómengi ja­laqyny 1,5 esege, ıaǵnı 28 myń teńgeden 42 myń teńgege de­ıin ósirý tapsyryldy. Bul 1 mıllıon 300 myń adamnyń eń­bek­­aqysyn kóbeıtý degen sóz. Bıýdjettik mekemelerde ju­­mys isteıtin 275 myń qyz­met­ker­diń eńbekaqysy orta eseppen 35 paıyzǵa artpaqshy. Bul – eń­bekaqy tóleý júıe­sin­degi úlken sekiris. Ol úshin bıýd­jetten 96 mıl­lıard teń­ge bólinbekshi. Maqsatqa jetý jolynda ekonomıkany damytýǵa, bıznesti órkendetýge, jańa jumys oryndaryn ashýǵa basymdyq jasala­dy, «Bız­nes­tiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasy 2025 jylǵa deıin uzartylady. Baǵdarlamaǵa úsh jyl boıy 30 mıllıardtan teńge bólý qarastyrylǵan. Osy­­nyń nátıjesinde 22 myń jańa jumys orny ashylyp, 224 mıllı­ard teńge salyq bıýdjetke túspekshi.
N.Nazarbaevtyń bıznesti zańsyz ákimshilik qysymnan jáne qylmystyq qýdalaý qaý­pinen qorǵaýdy arttyra túsý kerek degeni – ábden quptar­lyq is. Kásipker jan-jaǵy­na jaltaqtamaı, sandaǵan tek­se­rýshige ýaqytyn qurtpaı, zań­dy salyǵyn tólep qoıyp, óndi­rispen emin-erkin aınalyssa, jumys alǵa jyljıdy.
Qolaısyz jahandyq ekono­mıkalyq jaǵdaıǵa qaramastan, Qazaqstan ekonomıkasy únemi ilgerilep keledi. Al negizgi eko­nomıkalyq kórsetkishter tu­raqty damýdy baıqatady.
Joldaýda bilim, ǵylym, den­­saýlyq saqtaý salalaryn damytýǵa erekshe kóńil bólinipti, «Ult saýlyǵy – memlekettiń bas­­­ty basymdyǵy» delingen. Sa­­­la­­­mattyǵy bekem adam – ja­sam­­paz istiń lokomotıvi. Eleý­siz­deý kóringenimen, Memleket bas­shysynyń eldi sport ǵı­ma­rat­taryn tıimdi paıdalanyp, dene shynyqtyrýmen aınaly­sý­ǵa úndeýi, ol úshin aýlalardy, saıabaqtardy jabdyq­taý qajettigi, jaqyn arada 100 dene shynyqtyrý-saýyqtyrý keshenin salý tapsyrmasy búgin­gideı ınternet zamanynda úlken­niń de, kishiniń de kompıýterge ne uıaly telefonǵa baılanyp qal­ǵan mez­­gilinde soǵylǵan dabyl dep esep­­­­teı­min. Joldaýda aıtyl­ǵan maqsat­tardyń iske ­asýyna tilektespin.
Al qoǵamdy sapaly ári júıeli damytý isi – memlekettik qyzmet­kerlerdiń, saıası partııalardyń, kásipkerlerdiń, etnomádenı bir­lestikter ókilderiniń, úkimet­tik emes sektordyń, kásip­odaq uıym­­­­da­ry jáne dinı bir­les­tik­terdiń, bar­lyq adamdar­dyń qa­tysýymen júzege asatyn ujymdyq jumys.

Eldar TADJIBAEV, 
Qyrǵyzstan Taý-ken metallýr­gııa kásipodaqtary ortalyq komıtetiniń tóraǵasy, Áleý­­mettik eńbektik mámilelerdi zertteý ortalyǵynyń dırektory, fılosofııa ǵylymdary­nyń kandıdaty

Infografıkany jasaǵan Amangeldi QIIаS, «Egemen Qazaqstan»