– Arap Silámuly, Zyrıan qalasy men aýdanynyń Altaı dep ózgertilýin ýaqyt talabynan týǵan tolǵaǵy jetken másele dep qabyldaǵan bolarsyz?
– Zyrıan qalasy men aýdanynyń Altaı dep ózgertilgeni týraly jaqsy jańalyqty estigende osy óńirde ǵana emes, jalpy Qazaq elinde bórkin aspanǵa atpaǵan adam kemde-kem shyǵar?! Qýanyshymyz qoınymyzǵa syımaǵany anyq. Jerdiń ataýy, sýdyń ataýy, eldiń ataýy degen úlken mańyzy bar másele. Bul jaı ataý ǵana emes. Ol halyqtyń ótken tarıhy, onyń minezi, salt-sanasy ári qazaq atty qalaı bolsa solaı qoıa salmaǵan. Sol jerdiń óziniń qasıetine, ereksheligine qaraı dál taýyp ataǵan. Shaǵyl boıy, Semeıtaý deıdi osy jerdegi shyǵaberisti. Shaǵylyńyz jınalyp jatqan qum. Odan ári qaraı Semeıtaý. Osy Semeıtaýyń da, Shaǵylyń da birneshe ǵasyr buryn qoıylǵan ataýlar ekeni anyq. Ony ózgertýdiń, basqasha jasaýdyń qajeti joq.
Al Zyrıannyń jaǵdaıy basqa. Altaı – tórt memleketke ortaq taý. Shyǵysynda Qytaı, soltústik-shyǵysyna qaraı Mońǵolııa, batysyna qaraı Reseı, ber jaǵynda Qazaqstan jatyr. Árkim menshiktenedi. Qazaqstandyqtar «Altaı bizdiki» deımiz, Reseı «bizdiki» deıdi, Mońǵolııa men Qytaı «bizdiki» deıdi. Buǵan eshkimniń de talasy joq shyǵar. Kúni búginge deıin solaı ómir súrip kele jatyrmyz. Qazaqstanda tarıhı ádilettilik ornap, tól ataýlardy qaıtarý isi myqtap qolǵa alynǵany qýantady bizdi. Zyrıandy halyqtyń Altaı dep ataıyq degen usynysynyń ózi kóńilge jylylyq bereri kúmánsiz. О́ıtkeni Altaı qaı halyqtyń bolsa da júregine óte jaqyn. Altaıdy Maǵjan Jumabaev ta, Isa Baızaqov ta jyryna, ánine qosqan. Bul da tegin emes. Altaıdyń tabıǵaty, onyń tazalyǵy adamdy tartyp, ózine qaraı jaqyndatyp turady. Onda qanshama keremet jerler bar aralap kórseńiz. Ǵajaıyp bir oazıs sııaqty. Qazaqstannyń Shveısarııasy osy Altaı ma degen de oıda qalamyn.
Altaıdyń qoıny-qonyshy tolǵan eń aldymen rýhanı baılyq. Kóptegen tulǵaly azamattardy ómirge ákeldi. Altaı – tek rýhanı emes, úlken materıaldyq baılyqtyń da ortasy. Altyn, kúmis, tústi metaldar – barlyǵy osy Altaıdyń qoınaýynan shyǵyp jatyr. Endeshe Altaı ár halyqqa, onyń ishinde túrkilerge, taratyp aıtsaq, qazaqtyń júregine tym jaqyn. Men Zyrıan aýdandyq qoǵamdyq jáne ardagerler keńesiniń tóraıymy Ella Geıgerdiń: «Altaı» deıtin álemdik brendti ekonomıkamyzdyń damýyna paıdalanbaý kúná der edim. Osy qalanyń órkendeýine úles qosyp, óndiris qazanynda quryshtaı qaınaǵan aǵa býyn bul ózgeristi quptaıtynyn málimdegim keledi», degen baıypty baılamyn tolqynyspen, tebirenispen qabyldadym.
Iá, tarıhı shyndyq qalpyna kelýge tıisti jáne Altaı syqyldy uly taýdy ulyqtaýǵa tıistimiz! Ony ulyqtamasaq, qalaı rýhanı jańǵyramyz? Qazaq eli táýelsizdigin alyp, etek-jeńin jınaı bastaǵanyna shırek ǵasyrdan astam ýaqyt ótti. О́tkenimizdi qadirleýge, salt-dástúrimizdi aıalaýǵa, alys-jaqyn ǵasyrlarda syrtqy yqpaldyń saldarynan joǵalǵan jáne kómeskilengen rýhanı qundylyqtarymyzdy qaıtarýǵa múmkindik týdy. Kózden ǵaıyp bola bastaǵan muralarymyzdy jańǵyrtý aıryqsha mańyzdy ekendigin baǵamdaý da el erteńi úshin qajet. Táýelsizdigimizdiń baıandylyǵy da ultymyzdyń tanym-túsiniginiń tereńdiligine baılanysty.
Kemeńger jazýshy Muhtar Áýezovtiń: «Bizdiń qazaq – jer atyn, taý atyn ámanda sol ortanyń syr-sıpatyna qaraı qoıa bilgen jurt. Qaıda, qandaı bir ólkege barsań da jer, sý, japan túzde kezdesken kishkene bulaq atynyń ózinde qanshama mán-maǵyna, sheshilmegen qupııa-syr jatady», degen tebireniske toly sózi jer men eldiń kıeliligin ańdatqandaı.
Eldi meken, kóshe attaryn ózgertý – naýqandyq sharýa emes. Elbasy «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasynda atap kórsetkendeı, bul – ultty asqaqtatýǵa, patrıotızmdi qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan asa mańyzdy shara, eldiń birligi men ulttyń mentalıtetiniń tamyrlana túsýine bastaıtyn jol. Al Zyrıannyń ornyna bútindeı túrki jurty úshin qasıetti jer, kıeli meken Altaı ataýynyń berilýi kópshiliktiń kókeıinde júrgendi dóp basty dep bilemin.
Altaı – tutas túrkiniń altyn besigi, túrki rýhanııatynyń uıytqysy. Osy Altaı boıynda túrki babalarymyzdyń alǵashqy memleketi – Túrki qaǵanaty quryldy. Altaı boıynda kóne túrki jazýlary qalyptasty. «Tolǵan el tarıhyn taspen jazady, Tozǵan el tarıhyn jaspen jazady» degen támsildiń tarıhy ertede jatqanyn osylardan ańǵarýǵa bolady. Demek, Altaı – barsha Alash balasynyń ata qonysy.
Endeshe Altaı tarıhı ataýynyń kenshiler eldi mekenine berilýi – tek qana qoldaýdy qajetsinetin sheshim.
– Aldaǵy josparlaryńyz týraly aıta ketseńiz.
– Jospar kóp. 52 jyl ustazdyq etip kele jatyrmyn. Basty mindetim – jastarǵa durys bilim men tálim-tárbıe berý. Oǵan qosa, bizde Abaı ınstıtýty ashylǵan, Shákárim ortalyǵy bar. Sonyń aıasynda qomaqty jobalardyń jetekshisimin, ári qaraı jalǵastyra beremiz dep oılaımyn. Alashtyń 100 jyldyǵyna oraı, tórt tomdyq «Alash» atty kitap shyǵardyq. Bul ujym bolyp kóz maıymyzdy taýysyp jasaǵan, ýaqytymyzdy ketirgen jobamyz edi. Kópshilikke unady. Jaqynda Shákárimniń 160 jyldyǵyna baılanysty halyqaralyq konferensııa ótedi. Biz úlken isterdiń tusaýkeserin jasaǵaly jatyrmyz. Bireýi – Shákárimniń burynǵy kitaptaryn faksımıldik nusqada shyǵarý. О́zi qalaı arabsha basýly tur, janyna solaı qazaq álipbıine kóshken túrin jasaımyz. Eger bul quptalyp jatsa, ony latyn qarpimen terip qaıta shyǵaramyz. Sol jeti kitaptyń tusaýkeserin jasaımyz. «Úsh anyq» kitaby jóndelýde. Ol da bizdiń tarapymyzdan atqarylyp jatqan sharýalardyń biri. Kitap aǵylshyn tiline aýdarylýda. Abaıdyń urpaqtary, Shákárimniń urpaqtary týraly sýretterdiń albomyn jasap, daıyndap qoıdyq.
Jaqynda ǵana Shákárimniń eki tomdyq shyǵarmalar jınaǵy «Abaı álemi» serııasymen oblys ákimi Danıal Ahmetovtiń tikeleı kómegimen shyqty. Bul máseleni de ári qaraı jetildire beremiz. Jınaqqa enbeı qalǵan shyǵarmalar bar, solardy daıyndaımyz. Budan soń Abaıdyń 175 jyldyǵy kele jatyr. Buǵan baılanysty arnaıy qomaqty isterdi Abaı murajaıymen birge ótkizemiz degen oıdamyz. Atqarar sharýa kóp. Osynyń barlyǵy jas urpaqty tárbıeleý úshin kerek.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken Jibek SERǴAZY
Shyǵys Qazaqstan oblysy
