Mýzeı dırektory Gúlnár Nurahmetovanyń aıtýynsha, Kereký óńiriniń ótken san taraýly tarıhı shejirelerin zerttep-zerdeleý barysynda atqarylar jumystar az emes. Bárimiz biletindeı Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasynda týǵan ólke tarıhyn tanyp bilýdiń, jańǵyrtýdyń mańyzdylyǵy aıryqsha atap kórsetilgen.
– Osy kúni keshe ǵana bárimiz kórip, tyńdaǵan, oqyǵan Elbasy Joldaýynda «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy jappaı qoldaýǵa ıe bolyp, qoǵamdaǵy jańǵyrý úderisterine zor serpin berdi. Bul bastamany ári qaraı jalǵastyryp qana qoımaı, onyń aıasyn jańa mazmunmen jáne baǵyttarmen tolyqtyrý qajettigin taǵy da aıtqanynan úlken oı túıdik, – deıdi mýzeı dırektory.
Al ǵalym Ernur Rahımov: «Bizde áli zerttelmeı jatqan ótken tarıhtyń shejireli betteri kóp. Aldaǵy ýaqytta jańadan qurylǵan bul qoǵam ólketaný, etnografııa jáne basqa salalar boıynsha jazylǵan dúnıelerdi jınaqtap, jumys júrgizýleri qajet», deıdi.
Bıyl oblysta Buqar jyraý Qalqamanulynyń 350, ataqty Musa Shormanovtyń 200, ǵulama Máshhúr Júsiptiń 160, ánshi, kompozıtor Estaı Berkimbaıulynyń 150, aqyn Sultanmahmut Toraıǵyrovtyń 120 jyldyq mereıtoılary atalyp ótti. Osy mereıtoılarda uly tulǵalardyń ómirine, shyǵarmashylyqtaryna arnalǵan ǵylymı-tanymdyq baıandamalar jasaldy.
Mýzeıdiń qolǵa almaq taǵy bir ıgi isi – óńirde «Altyn tamyr» dep atalatyn tarıhı-mádenı jýrnal shyǵady. Jýrnaldyń quryltaıshysy – G.Potanın atyndaǵy tarıhı-ólketaný mýzeıi. Redaktory – belgili qalamger Saılaý Baıbosyn.
– Jýrnal «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasynyń aıasynda jaryq kórip otyr. О́ńirde shyǵatyn «Naızatas» ádebı-kórkem, «Aqbettaý» tarıhı-tanymdyq jýrnaldary óz oqyrmandaryn tapty. Tarıhı-tanymdyq jýrnal shyǵarýdaǵy maqsat, óńirde ómir súrgen tarıhı tulǵalar, tarıhı oqıǵalar jaıly kóptegen derek-málimetter búginde umytylyp barady. Mereıtoılyq jıyndarda jasalǵan árbir ǵylymı baıandamanyń ózi bir-bir kitapqa laıyq. Sondyqtan solardyń barlyǵyn jınaqtap, jýrnal betterinde jarııalaýdy jón kórdik, – deıdi Saılaý Baıbosyn.
Saılaý Baıbosynnyń aıtýynsha, kóbinese Baıanaýyl, Maı, Aqtoǵaı aýdandarynyń Aqkól óńiriniń shejiresi, elge belgili tulǵalary týraly jazylyp keldi. Jýrnaldyń alǵashqy sanyna Maı aýdanynyń tarıhı derekteri, Aqbalyq haziret týraly maqalalar berilipti. Sonymen qatar, Edige bı, Dosymhan molda, ólketanýshy, sýretshi Dmıtrıı Bagaev jáne basqa da tarıhı adamdar jaıly materıaldar jarııalanǵan.
Al Jelezınka, Tereńkól, Ýspenka, Ertis sııaqty aýdandardyń tarıhı-tanymdyq shejireleri zertteýdi qajet etedi. Bul jerlerde kezinde Tereńkól, Úrlitúp, Alakól, Uıaly bolystyqtary bolǵan. Muraǵattyq qujattar da mol, tek olardy izdestirip, jarııalaý kerek. Tereńkól, Jelezınka aýdandaryna 1931-1932-shi jyldary sol kezdegi О́lkelik partııa komıtetiniń tapsyrmasymen qazaq ádebıetiniń klassıgi Ǵabıt Músirepov kelgen.
Qazirgi Jelezınka, burynǵy Úrlitúp aýdanyndaǵy Ozernyı aýylynyń burynǵy Qaýkól bolystyǵyn aralaǵan kezinde Ǵabeń «Borandy túnde» degen áńgime jazǵan. Aýdan aýmaǵynda Edige bıdiń tórt aýyly bolypty. Qaýkólde onyń balasy Muhametjan bolystyq qurǵan. Endigi jerde Ozernyı aýyly Edige bı aýyly atansa deımiz.
Bizdińshe, óńirdiń ótkeni jaıly jýrnal jarııalaıtyn taqyryp árıne jetedi. Bir ǵana Tereńkól aýdanyndaǵy baıyrǵy aýyl ataýlary Baraq, Qyzoınaq, Teńizbaı, Myrzaǵul, Áýlıeaǵash, Saıdaǵyraǵash, Meńdeke jáne basqalary týraly izdenip, zerttep marqum Kókish Ámirjanov aǵamyz artyna amanattap jazyp berip ketti.
Qazir tipti, Kereký degen sózdiń ózi umytyla bastaǵandaı. Bul da bir oılanatyn jaı. Kereký ataýynan qoryqpaý kerek, kerisinshe, onyń shyǵý tórkini jaıly jazýymyz kerek emes pe?!
– Jańa jýrnalymyz «Altyn tamyrdyń» maqsaty da osy. Úlkender jazyp qaldyrǵan murany jaryqqa shyǵarý. О́tkenge úńilý. Keshegi Joldaýda aıtylǵandaı, «О́z jerińdi tanyp bil!» atty Elbasynyń jańa bastamasy aıasynda elimizdiń óńirleri boıynsha jappaı mektep týrızmin qaıta jańǵyrtý, ásirese jas býyn úshin óte qajet, – deıdi jazýshy Saılaý Baıbosyn.
Jergilikti zııaly qaýym ókilderi árıne marqum Jeńis Mardanovty rızashylyqpen eske alady. Egemendiktiń eleń-alań shaǵynda kózimiz kórdi, jaıaý júrip qazaǵyna eńbek etti. О́lkeniń shejiresin de, tarıhyn da aqtaryp, «Daýa» gazetine jarııalap, osynyń bári halyqtyń rýhyn kóterýge sep bolsynshy dep ketti.
Sondyqtan esil azamatty eske alyp, Jeńis Mardanov atyndaǵy ólketanýshylar qoǵamyn qurǵan mýzeı ujymyna rahmet. О́ıtkeni jurt osy kúnge deıin onyń atyn ardaqtap, sanalaryna sáýle túsirgen «Daýasyn» izdeıdi.
– Jýrnal alqasy oblys ákimi Bolat Baqaýovtyń tapsyrmasy boıynsha, tarıhty ǵana emes, jergilikti jas aqyn-jazýshylardyń týǵan ólke jaıly óleń-jyrlaryn, áńgimelerin de jarııalaýǵa nıettenip otyr. Jastarǵa jol ashyq. Kóne tarıhı fotosýretter, tyń derekter bolsa, qýana jarııalaımyz, – deıdi Saılaý Baıbosyn.
О́lketanýshy Nyǵmet Jámenuly atamyz Ekibastuzdyń kómirin alǵash tapqan Qosym Pishenbaev týraly: «1932 jyly Qosymdy aq jýyp, arýlap, sońǵy saparǵa shyǵaryp salǵan meniń áke-sheshem bolatyn. Sol kezderdegi asharshylyq taýqymetine qaramastan 84-85 jasqa kelip qalǵan Qosymdy ata-anam qoıan aýlap asyrap baqqan eken. Qosymnyń bizdiń ákeımen týystyǵy da bolsa kerek», dep oı tolǵaıdy.
Aıtýynsha, Qosym Pishenbaıuly – ańyz adam. Jas kezinde kóp ýaqyt boıy dala kezgen aǵylshyn ken izdeýshileriniń at kútýshisi, Kerekýdegi Derov kópestiń ken barlaýshysy bolyp jumys istegen kórinedi.
Bul ólketanýshylardan basqa qazir óńirimizde Qaırat Altaev, Danııal Qyzyr, Ramazan Bóke, Nurbek Jumádil sııaqty ólketanýshylar, shejireshil azamattary bar ekenin de umytpaıyq. Qumarhan Qýantaı, Janaıhan ata sııaqty elge oralǵan aǵaıyndardyń da shejireleri oı salarlyq. Olardyń qoldarynda qundy dúnıeler bar. Sony paıdalana bileıik. Bul adamdar tarıhı-tanymdyq jýrnalǵa janashyr, turaqty avtor da bola alady.
Olaı bolsa, «Altyn tamyrǵa» iske sát deıik, atamekenniń rýhanı asyl qazynalary kópke ortaq.
Farıda BYQAI,
«Egemen Qazaqstan»
Pavlodar oblysy
