Bul oqıǵaǵa elimizdiń turǵyndary alańdaýshylyq bildirip, apattyń sebebine, odan keletin shyǵyn men zııanǵa qatysty kóptegen saýal týyndap otyrǵany belgili. Osyǵan oraı Qorǵanys jáne aeroǵarysh ónerkásibi mınıstri Beıbit Atamqulovpen egjeı-tegjeıli suhbatty nazarlaryńyzǵa usynyp otyrmyz.
– О́zderińizge málim, qazannyń 11-i kúni «Soıýz-FG» zymyrantasyǵyshyn «Soıýz MS-10» ǵarysh kemesimen ushyrý kezinde, ushýdyń 122 sekýndynda shtattan tys jaǵdaı oryn aldy. Sátin salǵanda, avarııalyq júıe aqaýsyz jumys istep, ǵaryshkerler kapsýlasy, ózderińiz biletindeı Jezqazǵan qalasynan 25 shaqyrym jerge qondy.
Oqıǵadan soń Qazaqstan men Reseı úkimetteriniń arasyndaǵy «Baıqońyr» ǵarysh aılaǵynan zymyrandardy jiberý kezinde avarııalar bolǵan jaǵdaıdaǵy ózara is-qımyl tártibi týraly kelisimge sáıkes, avarııa saldaryn baǵalaý jáne joıý jónindegi úkimettik komıssııalar quryldy. Komıssııalardy Qazaqstan tarapynan Ishki ister mınıstrligi, Reseı tarapynan – «Roskosmos» memkorporasııasy basqarady.
Sondyqtan shyǵyn týraly tek eki eldiń úkimettik komıssııalarynyń birlesken jumysynyń qorytyndysy boıynsha ǵana aıtýǵa bolady.
Qazaqstandyq úkimettik komıssııasynyń quramynda 10 mınıstrliktiń jáne Qaraǵandy oblysy ákimdiginiń ókilderi jumys istep jatyr. Jumysshy organy – IIM-niń Tótenshe jaǵdaılar komıteti.
Búgingi kúni zymyrannyń barlyq bólshekteri tabyldy. Zymyran bólikteri turǵyndary joq aýdandarda qulaǵan, oqıǵadan zardap shegýshiler bolǵan joq.
Atap aıtar bolsaq, «Soıýz-FG» zymyran tasyǵyshynyń birinshi satysy (tórt búıirlik blok) shtatty qulaý aýdanyna – Jezqazǵan qalasynan ońtústik batysqa qaraı Qaraǵandy oblysynyń Ulytaý aýdany aýmaǵyna qulady. Ekinshi saty, zymyrannyń basqy bóligi jáne ǵarysh kemesiniń turmystyq bóligi Talap aýylynan 16 shaqyrym jáne Jezqazǵan qalasynan 28 shaqyrym qashyqtyqqa qulady. Úshinshi saty jáne ǵarysh kemesiniń aspaptyq-agregattyq bóligi Talap aýylynan 19 shaqyrym jáne Jezqazǵan qalasynan 35 shaqyrym qashyqtyqta qulady.
– Zymyran apattarynyń qorshaǵan ortaǵa zııany týraly ekologtar talaıdan aıtyp, dabyl qaǵyp keledi. Jurtshylyqty eń aldymen alańdatatyny da osy. Bul jolǵy oqıǵadan keletin ekologııalyq shyǵyn týraly ne aıtar edińiz?
– Zymyran bólikteri qulaǵan jerlerdegi ekologııalyq jaǵdaıdy baqylaý úshin oqıǵanyń alǵashqy kúninen bastap Qorǵanys jáne aeroǵarysh mınıstrligi Aeroǵarysh komıtetiniń «Ǵarysh-Ekologııa» ǵylymı-zertteý ortalyǵy» RMK ekologııalyq toby jumys jasap jatyr.
Bul ortalyqtyń ekologtary reseılik «SENKI» FMBK jáne «VPK «NPO mashınostroenııa» AQ kásiporyndarynyń mamandarymen birge zymyran ushyrýdan bir kún buryn shtattyq ushyrýlar kezinde tekserý júrgizýge daıyn bolǵan. Apat bolǵan kezden bastap qazaqstandyq ekologtar oqıǵa ornynda qajetti jumystardy júrgizip jatyr.
Qazirgi kúni atalǵan aýmaqta radıasııalyq baqylaý júrgizildi jáne radıasııalyq fon qalypty ekeni anyqtaldy. Taldaý jasaý úshin topyraq pen aýa úlgilerin alý jumystary aıaqtaldy. Úlgiler Jezqazǵan qalasy zerthanasyna hımııalyq-taldaý zertteýine joldandy. Qazirgi kezde taldaý nátıjelerin kútip otyrmyz.
– Ekologııalyq shyǵynnyń kólemine qatysty aldyn ala boljamdar bar ma? Shyǵyn keltirilgeni anyqtalǵan jaǵdaıda onyń óteýi bola ma?
– Joǵaryda aıtyp ótkendeı, shyǵyn qazaqstandyq jáne reseılik úkimettik komıssııalar jumysynyń sheńberinde júrgizilip jatqan ekologııalyq tekserý qorytyndysynan keıin naqtylanady. Shyǵyndy esepteýdi ekologııalyq top qorytyndylary negizinde qorshaǵan ortany qorǵaý salasynyń ýákiletti organy – Energetıka mınıstrligi júrgizedi. Ekologııalyq shyǵyn anyqtalǵan jaǵdaıda ony Reseı taraby óteıdi.
– Apat saldaryn joıý boıynsha qandaı sharalar jasalyp jatyr?
– Qazirgi ýaqytta zymyrannyń bólshekterin jınaý jáne olardy qulaý aýdanynan shyǵarý jumystary júrgizilýde. Alynǵan qorshaǵan orta nysandary úlgileriniń taldaý qorytyndysy boıynsha úkimettik komıssııalar apat saldaryn joıý jumystarynyń kólemi men merzimin anyqtaıtyn bolady. Bul is-sharalardy iske asyrý Reseı qarajaty esebinen júrgiziledi.
– Ádette mundaı oqıǵalardan keıin zymyrandardyń ushyrylýy toqtatylatynyn bilemiz. Bul joly qalaı bolady?
– Iá, kelisimge saı apat bolǵan jaǵdaıda Reseı onyń sebepterin anyqtaǵanǵa deıin dál osyndaı zymyran túrlerin ushyrý toqtatylady. Ushyrýdy ári qaraı jalǵastyrý apat sebebi anyqtalyp, osy úlgidegi zymyrandardy budan ári ushyrý qaýipsizdigi qamtamasyz etilgende ǵana Qazaqstannyń kelisimi boıynsha bastalýǵa tıis. Osy jyldyń sońyna deıin «Soıýz» zymyran tasyǵyshynyń úsh ushyrylymy josparlanǵan. Ázirshe olardyń naqty merzimderi týraly aıtýǵa erterek.
– Apattyń naqty neden bolǵany anyqtaldy ma?
– Ázirshe naqty sebepteri resmı aıtylǵan joq, birneshe nusqasy qarastyrylýda. «Roskosmos» arnaıy qurǵan komıssııa sebepterin anyqtap jatyr. Qazir telemetrııanyń derekterin anyqtaý jumystary júrgizilýde. Aldyn ala málimetter boıynsha apat zymyran tasyǵyshtyń birinshi satysynyń tórt blogynyń bireýiniń ekinshi satydan shtattan tys bólinýinen bolǵan. Zymyrannyń barlyq qajetti elementteri Samara qalasyna jóneltildi.
– Tekserý qorytyndylary shamamen qashan belgili bolady dep oılaısyz?
– Qazirgi kúni zymyrannyń qajetti bólshekteri daıyndaýshy zaýytqa jiberildi, sonymen qatar Reseı zymyran daıyndaý boıynsha qujattama men telemetrııalyq derekterdi zerttep jatyr. Meniń oıymsha, zertteýler nátıjeleri 2-3 aptadan soń belgili bolyp qalýǵa tıis.
– Osyndaı shtattan tys jaǵdaı bolǵan kezde mınıstrlik tarapynan jasalatyn is-qımyldyń arnaıy tártibi nemese baǵdarlamasy bar ma?
– Árıne eki eldiń úkimetteri arasyndaǵy is-qımyl tártibine saı áreket etemiz. Bul turǵyda mınıstrliktiń Aeroǵarysh komıtetiniń mamandandyrylǵan kásiporny – «Ǵarysh-Ekologııa» ǴZO» RMK úlken ról atqaryp keledi.
Sonymen birge ushyrylym bolardan 5 táýlik buryn Reseı taraby ol týraly bizge habarlaıtynyn jáne bizdiń tıisti qyzmetter men bólimsheler joǵary deńgeıdegi ázirlikke kóshiriletinin atap ótkim keledi. Qazaqstannyń kúshteri men qyzmetteri qajet bolǵan jaǵdaıda kez kelgen ýaqytta Reseı Federasııasyna kómek kórsetýge ázir boldy.
Bul joly Reseı taraby qajettilik bolmaǵandyqtan Qazaqstan qutqarý qyzmetiniń kómeginen bas tartty. Ǵaryshkerler ornalasqan apparattyń qonǵan jerine Jezqazǵan, Baıqońyr jáne Qaraǵandy aerodromdarynan ekıpaj múshelerin izdeý úshin An-12 ushaǵymen jáne MI-12 tikushaǵymen arnaıy qutqarý toby joldandy.
– Shyǵyn joq desek te, zymyran tasyǵyshtyń ekinshi satysy Talap kentine tym jaqyn qulady. Turǵyndar densaýlyǵyna, sol jerdiń tabıǵatyna esh saldaryn tıgizbeıdi dep aıta alamyz ba? Ony zerttep, anyqtaý jumystary júrgizile me?
– Iá, shynymen ekinshi saty bólingen qulaý aýdanynyń aýmaǵyna, Talap kentinen 16 shaqyrym jáne Jezqazǵan qalasynan 28 shaqyrym qashyqtyqqa qulady. Bul jerde 12 qazan kúni ekologııalyq tekserý júrgizilip, qorshaǵan orta nysandarynyń úlgileri alyndy.
Sonymen qatar 11 qazanda zymyran tasyǵysh ushyrylymynan keıin Jezqazǵan qalasynyń jáne Talap kentiniń tirshilik etý ortasynyń jaǵdaıy tekserildi. Tekserý qorytyndysy boıynsha lastaný deregi anyqtalǵan joq. Zymyran bólshekteri qulaǵan jerlerdegi qorshaǵan ortanyń jaǵdaıyn baqylaý jumystary áli de jalǵasýda.
– Zymyran tasyǵyshtyń otyny she, ol sol mańǵa tógilgen shyǵar? Halyqtyń densaýlyǵy men qorshaǵan ortaǵa onyń zııany tımeı me?
– «Soıýz» zymyran tasyǵyshtarynyń otyny kerosın men suıyq ottegiden turady. О́zińizge málim, ottegi – qalypty jaǵdaılarda atmosferalyq aýanyń quramdas bóligi. Kerosın bolsa ýyttylyǵy 4 sanatty, qaýiptiligi az otyn. Munaı ónimderine tán qasıetke sáıkes, janǵan kerosınniń ýytty áseri álsiz. Jalpy, oqys jaǵdaı kezinde, ıaǵnı ushýdyń 122 sekýndynda ondaǵy kerosınniń qaldyǵy 22 tonna bolǵan.
– Osy joly ǵana emes, jalpy, osyǵan uqsas oqıǵalar bolǵan kezde qoǵam tarapynan «Baıqońyr» ǵarysh aılaǵynyń jumysyn toqtatý kerek degen pikirler aıtylatyny jasyryn emes. Osy máselege qatysty ne aıtar edińiz?
– Buǵan qatysty aıtar bolsaq, máseleniń mańyzyn keńinen oılaýymyz kerek. Ǵaryshtyq ushyrýlar – bizdiń elimiz birte-birte qosylyp kele jatqan óte mańyzdy qyzmet salasy.
Qazirgi ýaqytta tehnologııalyq turǵydan damyǵan ozyq elderdiń arasynda ǵaryshtyq tehnologııalar boıynsha úlken báseke júrip jatyr. Álem endi 10-15 jyldan keıin bul salada kimniń mereıi ústem bolatynyn, ǵaryshty kim baqylaıtynyn anyqtaý ústinde. Memleketterdiń áleýmettik-ekonomıkalyq ál-aýqatynyń da qandaı bolmaǵy kóbinese ǵaryshtyq tehnologııalardyń damý deńgeıine baılanysty bolatyny qazirdiń ózinde belgili.
Sondyqtan elimizdiń tutas ǵarysh baǵdarlamasynyń bóligi bolyp tabylatyn «Baıqońyrdaǵy» ǵarysh baǵdarlamasynan bas tartýǵa bolmaıdy. Ǵarysh baǵdarlamasyn iske asyrý ásirese búgingideı jappaı sıfrlandyrý dáýirinde memlekettiń tehnologııalyq damý deńgeıin arttyrýdyń birden bir múmkindigi desek te bolady.
– Jurt arasynda «zymyran ushqan saıyn aýa raıy ózgeredi» degen sóz bar. Bul týraly ne aıtar edińiz? Baıqońyrdan zymyran ushýy, sonyń ishinde osyndaı apattar meteojaǵdaıǵa áser ete me?
– Bul másele týraly budan buryn birneshe ret aıtqanbyz. Zymyran ushýlary aýa raıyna áser etpeıdi. Muny qazaqstandyq jáne reseılik ǵalymdar «Qazgıdromet» RMK men birlese zerttep, «Baıqońyr» ǵarysh aılaǵynan ushyrylatyn barlyq ushyrýlar Qazaqstannyń meteojaǵdaıyna áser etpeıtinin dáleldegen.
– Osy apattan soń Reseı «Proton» zymyran tasyǵyshyn qaıta ushyrýdy josparlamaı ma?
– Bul eń aldymen Reseı tarabyna qoıylatyn suraq. Árbir zymyrannyń júk kótergishtigi boıynsha óz sıpattamalary bar, ushyrý josparlary jáne kelisimsharttar sony eskere otyryp qalyptastyrylǵan dep aıta alamyn.
– Jalpy, osy zymyran tasyǵyshqa janarmaı quıý barysyna bizdiń tarap qatysa ma?
– Árıne qatysady. «Baıqońyr» ǵarysh aılaǵynan ushyrylatyn barlyq zymyrandardy jóneltken kezde ekologııalyq jaǵyn qaraýǵa bizdiń «Ǵarysh-Ekologııa» mekemesi atsalysady. Sonyń ishinde zymyran tasyǵyshqa janarmaı quıý barysyn da baqylaıdy.
– Búginge deıin Baıqońyrdan reseılik zymyrandardy ushyrý kezinde qansha apat boldy?
– «Baıqońyr» ǵarysh aılaǵyn jalǵa berý kezeńinde, 1994 jyldan beri 8 avarııa boldy, onyń 2-eýi «Soıýz», 1-eýi «Zenıt», 4-eýi «Proton» jáne 1-eýi «Dnepr» zymyran tasyǵyshy.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken Qambar AHMET,
«Egemen Qazaqstan»
