Jumyr jerdegi jaqut meken

Taıaýda «Tarbaǵataı» memlekettik ulttyq tabıǵı parkiniń mamandary tájirıbe almasý úshin Rıdderdegi ta­bıǵı qoryqqa sapar shektik. Qoryq sol eldi meken tabıǵatynyń zerthanasyna aınalǵanyna kóz jetkizip, kóńilimiz toǵaıdy. 

О́tken ǵasyrdyń 80-jyldarynda qazirgi qoryq ornynda sharýashylyq nysandary bolǵan eken. Qazaqtyń betke ustar qoǵam qaıratkerleri Altaı óńirindegi áli búline qoımaǵan tumsa tabıǵatty, onyń ósimdikter dúnıesin, jan-janýarlaryn saqtap qalý úshin qoryq uıymdastyrý týraly bastama kóterip, Úkimetke usynys jasaǵan. Qoryq úshin budan artyq qolaıly jer tabylmaıtynyn olar jaqsy bilgen eken. Osylaısha 1992 jylǵy 3 shildede Úkimet qaýlysymen 56 078 gektar aýmaqqa sozylyp jatqan «Batys Al­taı» memlekettik tabıǵı qoryǵy qu­rylǵan. 2007 jyly aýmaǵy taǵy 30 myń gektarǵa keńeıtilipti. 

Búginde Altaı silemderiniń bar sulýlyǵyn qamtyǵan óńirde ósimdik pen jan-janýarlardyń san alýan túri kezdesedi. Qoryqtyń ósimdik ja­myl­ǵysynyń ózi japyraqty orman, taýly-taıgaly orman, sýbalpilik jáne alpilik shalǵyndar, týndra bel­deýleri bolyp tórt túrli beldeýge bó­linedi. Jan-janýarlardyń 230 túri, sútqorektilerdiń 57 túri, balyqtardyń 5 túri, qustardyń 162 túri (onyń ishin­de 6 túri qyzyl kitapqa engizilgen), ósim­diktiń 883 túri kezdesetin mundaı meken álemde sırek shyǵar, sirá. Sibir samyrsyny, sibir qaraǵaıy qalyń ósken relıkti (kóne) qaraǵaıly ormandar qoryqtyń negizgi baılyǵy sanalady.

Is-tájirıbe almasý barysynda bul jerde atqarylyp jatqan jumystarǵa tánti boldyq. Qoryq aýmaǵyndaǵy mýzeıde ań-qustardyń qatyrma músinderi kóp eken. Peızajdy marshrýttardyń qolmen salynǵan sýretteri, túrli-tústi taý qazbalarynan alynǵan mıneraldy tastar, qustardyń uıalary da kelgen adam­dy eriksiz eliktiredi. 

Qorǵalatyn aımaqtyń erekshe qun­dy ekologııalyq júıeleri men ny­san­da­ryn aınalyp ótetin ýchaskeler­ arqyly ekskýrsııalyq soqpaqtar qu­ryl­ǵan. «Batys Altaı etalony», «Aleshkıny stejkı», «Zapovednye dalı», «Kamennaıa skazka» syndy marshrýttarmen júrip ótýge qushtar týrıster kóp. Marshrýttyq saparlarǵa avto­kólikpen de, jaıaý da shyǵýǵa bolady. 1-2 kún ishinde jumyr jerdegi ja­qut mekenniń eń ádemi jerlerin kórip úlgererińiz haq! Ár marshrýttyń aldyn ala josparlanǵan aıaldamalary bar. Aıaq sýytý úshin aıaldaǵan saıahatshylar «Batys Altaıǵa» qatysty kórnekiliktermen tanysyp, aýmaqtyń tabıǵı erekshelikteri jaıly aqparatqa qanyǵady. Ásem tabıǵat aıasynda foto jáne beıne túsirilimder jasaıdy.

Jergilikti ekskýrsııa jetekshileriniń aıtýynsha, ár marshrýttyń óz ereksheligi bar. Toptaǵy adam sany da sapardyń qy­zyq­ty bolýyna áser etedi eken. Má­­se­­len, adam kóbeıgen saıyn shý da kó­be­ıip, janýarlardy jolyqtyrý múm­kindigi azaıa beredi.

Rıdderdegi qoryq Tarbaǵataıǵa bar bolǵany 470 shaqyrym jerde orna­lasqan. Kórkine kóz toımaıtyn sulý tabıǵattyń aıasy saıahatshylar úshin taptyrmaıtyn jer ekeni anyq. 

Qoryqtyń irgetasy qalanǵannan ber­gi aralyqta uzaq jyldar boıy eń­­­bek etip kele jatqan, ystyǵyna kú­­ıip, sýyǵyna tońǵan mekeme­ qyz­met­kerleri: L.Vınokýrova, G.Nago­vı­syn, N.Premına syndy óz isine be­rilgen mamandardyń, mekeme basshysy Álibek Toqymtaevtyń, jas maman A.Maqataevtyń qajyrly eńbegin de erekshe atap ótken jón. Olar bul aımaqtyń saf taza qalpyn saqtap qalýǵa, týrıster kóptep kelýi úshin qyzyqty sharalar ótkizýge muryndyq bolyp otyr. «Jaqsymen sóılesseń – kóńiliń ashylady, bıik tóbege shyqsań – kóziń ashylady», – deıdi babalarymyz. «Batys Altaıdaǵy» qoryqta kórgenimiz, kóńilge túıgenimiz kóp boldy. 

Jańylqan ÁLEMSEIITOVA,

«Tarbaǵataı» tabıǵı parkiniń aǵa ǵylymı qyzmetkeri