Bul jerlerde balyq ósirý men balyq aýlaýdy qarqyndy damytýǵa qolaıly jaǵdaılar bar. Keńes Odaǵy tusynda respýblıkada arnaıy balyq sharýashylyǵy mınıstrligi qurylyp, júıeli memlekettik saıasat qalyptasqan bolatyn. Balyq aýlaý men balyq ónimderi óndirisiniń jalpy kólemi keı jyldary 111 myń tonnadan asty. Myńdaǵan adamdar osy salada turaqty jumyspen qamtylyp, tabysty eńbek etti.
Qazir balyq sharýashylyǵynyń osy múmkindigi tolyq paıdalanylmaýda. О́tken ǵasyrdyń 90-shy jyldarynan bastap ekonomıkanyń jetekshi salasy bolǵan balyq sharýashylyǵyna jete kóńil bólinbegendikten quldyraýǵa ushyrady jáne áli de osy jaǵdaıdan shyǵa almaýda. Munyń negizgi sebebi balyq dúnıesin qorǵaý, ósimin molaıtý jáne paıdalaný jónindegi memlekettik saıasatty belgileıtin baǵdarlamanyń bolmaýy dep esepteımiz. Balyq sharýashylyǵyn damytýdyń 2004-2006 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlamasy salanyń qalyptasýyna belgili bir deńgeıde qozǵaý salǵanymen, jalǵasyn tappady. 2007-2015 jyldarǵa josparlanǵan balyq sharýashylyǵyn damytýdyń tujyrymdamasy da tolyq iske aspaı, Úkimet qaýlysymen merziminen buryn kúshi joıyldy.
Balyq sharýashylyǵyn memlekettik basqarý fýnksııalaryn júzege asyrýda turaqtylyq joq. Osy salaǵa jaýapty memlekettik organ retinde 2003 jyly qurylǵan Balyq sharýashylyǵy komıteti birneshe ret bir mınıstrlikten ekinshi mınıstrlikke aýystyryldy, qaıta-qaıta qurylymdyq ózgeristerge ushyrady, sońynda múldem taratylyp jiberildi. Tájirıbeli, bilimdi mamandar korpýsy joǵaldy. Salaǵa kerek mamandardy daıyndaıtyn mamandandyrylǵan arnaýly oqý oryndary jabylyp qaldy. Osynyń sebebinen ózindik ereksheligi kóp balyq salasyna qajet mamandar jetispeıdi.
Normatıvtik quqyqtyq aktilerdi daıyndaý men qabyldaýǵa baılanysty da túıindi máseleler bar. Balyqtardy paıdalaný oryndary men merzimderin belgileý kezinde sý aıdyndarynyń jáne olar ornalasqan jerlerdiń tabıǵı erekshelikteri eskerilmeıdi. Bul balyq sharýashylyǵy sý aıdyndaryn basseındik prınsıppen toptastyrý kezinde sý bólinisteri bólek ózenderdi birge qosýǵa sebep bolýda. Reseı Federasııasymen shekaralas Qıǵash ózeni – Edil ózeniniń salasy. Biraq ony Jaıyq – Kaspıı basseınine qosqan. Eki ózenniń erekshelikterin esepke almaý negizsiz shekteýler men balyq aýlaýshylar úshin qolaısyz jaǵdaı týǵyzyp otyr.
Qoldanystaǵy zańnamaǵa sáıkes balyqty alyp qoıý lımıti aǵymdaǵy jyldyń 15 aqpanynan kelesi jyldyń 15 aqpanyna deıingi kezeńge, bir jylǵa beriledi. Lımıt jyl saıyn qaralyp bekitiletindikten balyq bıznesindegi kásipkerler uzaq merzimdi jospar quryp, ınvestısııa salýǵa qulyqty emes. Sonymen birge ýaqyttyń tyǵyzdyǵynan lımıt bólý týraly normatıvtik akt kóp jaǵdaıda merziminen keshigip shyǵady. Bul balyqshylardyń kóktemgi maýsymda bir aıǵa deıin merzimderin joǵaltyp, zııanǵa ushyratady, lımıt te tolyq ıgerilmeıdi.
Balyq qoryn qorǵaý pármendi jáne tıimdi is-sharalar keshenin qajet etedi. Balyq ósimin molaıtý, paıdalaný, zańsyz balyq aýlaýdyń aldyn alý, sý obektilerin, balyq sharýashylyq melıorasııalaý jumystaryn tolyq qarjylandyrý qajet.
Sońǵy jyldary Kishi Aral teńiziniń qalpyna kelýine baılanysty balyq sharýashylyǵy jaqsy qarqynmen damýda. Biraq Kókaral sý tospasynyń balyq ótkizbeıtin qurylǵy men balyq órleıtin joldarynyń bolmaýy jyl saıyn birneshe myń tonna balyqtyń qyrylýyna ákelip soqtyrýda.
Osyǵan qatysty Úkimetke birqatar usynys jasap otyrmyz. Atap aıtar bolsaq, balyq sharýashylyǵyn damytý, balyqtyń túrlerin saqtap kóbeıtý jáne balyq qoryn utymdy paıdalanýdy tıimdi iske asyrý úshin arnaıy salalyq baǵdarlama qabyldaý kerek. Taǵy bir ózekti másele – balyq sharýashylyǵyna jaýapty derbes ortalyq memlekettik organ qurý. Balyq sharýashylyǵyna qatysty normatıvtik quqyqtyq bazany jetildirý de kókeıkesti. Sonymen qatar, balyq óńdeýshi kásiporyndarǵa, balyq ósirýmen aınalysatyn sharýashylyqtarǵa memlekettik qoldaý kórsetý de nazardan tys qalmasa eken degen tilek bar.
Sársenbaı EŃSEGENOV,
Senat depýtaty
