Semeı medısına ýnıversıtetine – 65 jyl

Ýnıversıtet densaýlyq saqtaý sala­synyń ár deńgeıine mamandardy sapaly túrde daıarlaıdy. Máselen, aýdandyq, oblystyq, respýblıkalyq aýrýhanalarda, emhanalarda ýnıversıtet túlekteri kóptep jumys isteıdi, qarapaıym dárigerlerden bastap, ǵylym salasynda professor, akademık atanǵandar, Densaýlyq saqtaý mınıstrliginde laýazymdy qyzmette eńbek etip júrgen túlekter de jeterlik.

2007 jyldyń 16 maýsymynda atal­ǵan oqý ornyna kelgen Elbasy ­Nur­sultan Nazarbaev Semeı medısına­lyq ýnıversıtetiniń úzdik oqý orny ekenin, onyń jetistikterin árqashan nazarda ustap otyratyndyǵyn jetkiz­gen bolatyn. Sondaı-aq dáriger­lerdi kásibı merekelerimen quttyqtap, teleme­dısınanyń jańa qural-jab­dyqtarymen, «Visus 101» hırýrgııalyq operasııanyń beınekórsetilim júıesimen tanysqan-dy. Sol kezdesý sońynda akademııa rektory Elbasyna halyqaralyq «Altyn skalpel» syılyǵyn tabys etse, medı­sınalyq akademııanyń 70 túlegine Elbasy arnaıy syılyq tabystaǵan bolatyn. Memleket basshysy ýnıversıtet jastaryna «Birden ortalyqqa, Astanaǵa nemese shetelge umtylmaı, eń aldymen alys aýyldardy, shalǵaı eldi-mekenderdi qamtyńyzdar. Elge, aýyl hal­­qyna eńbek sińirińizder. Sizderdiń aýylda qalý-qalmaýlaryńyz erikteri­ńiz­de. Degenmen belgili bir ýaqyt eńbek etken soń qalaǵandaryńyzsha qalaǵa qaraı aýysqandaryńyz da quba-qup bolady», dep keńes aıtqany esimizde. Mine, sodan beri de on jyl óte shyqqan eken.

Oqý orny alǵash ret ınstıtýt bolyp ashyldy. Tuńǵysh rektory – QazKSR eńbegi sińgen dáriger Vasılıı Bobov 1953 jyldan 1956 jylǵa deıin qyzmet etti. Instıtýt ashylǵan jyly alǵashqy teorııalyq kafedralar, atap aıtqanda, marksızm-lenınızm negizderi, bıologııa, anatomııa, gıstologııa, neorganıkalyq hımııa, fızıka, shet tilderi, latyn tili, deneshynyqtyrý, bıohımııa men orga­nıkalyq hımııa kafedralary jumys istedi. 1956 jyly №1 stýdenttik jataq­­­­hana qurylysy aıaqtaldy. Bul jyly ıns­­tıtýt rektory bolyp dosent Qo­jahmet Shýaqov taǵaıyndaldy. Ol klı­nı­kalyq kafedralar úshin kóptegen ıgi ister atqardy, jas ustazdardy Al­ma­tydaǵy medısına ınstıtýtyna jáne basqa da joǵary oqý oryndaryna bilim­derin jetildirýge jiberdi. Olar keıin klı­nıkalyq jáne teorııalyq ka­fed­ralardyń oqytý­shy­lary men assıs­tent­teriniń qataryn tolyq­tyrdy. Sonymen qatar áskerı, klınıkalyq kafedralar ashyldy. Máselen, akýsherııa jáne gınekologııa kafedrasy, fakýltettik hırýrgııa, dermatovenerologııa, LOR aýrýlary, gıgıena jáne epıdemıologııa, nerv aýrýlary kafedrasy, topografııalyq anatomııa jáne shuǵyl hırýrgııa, psıhıatrııa, áleýmettik medısına jáne densaýlyq saqtaýdy basqarý, sot medısınasy kafedrasy, oftalmologııa. 1957 jyly KSRO Joǵary jáne orta arnaıy bilim mınıstrliginiń sheshimimen ınstıtýt 2 kategorııadaǵy joǵary oqý oryndarynyń sanatyna endi. 1959 jyly ınstıtýttyń alǵashqy túlekteri qanat qaqty, 275 túlek dáriger dıplomyn aldy. 1963 jyly ınstıtýt rektorlyǵyna QazKSR eńbegi sińgen ǵylym qaıratkeri, professor Tamara Nazarova taǵaıyndaldy. Sol jyly ınstıtýt quramyna qabyldanǵan 100 stýdenti bar pedıatrııalyq fakýltet ashyldy. Al 1974-1976 jyldary ınstıtýtqa dosent Dmıtrıı Ýsov jetekshilik etti. Onyń kezinde ınstıtýttyń klınıkalyq bazalarynda, oblystyq aýrýhanada dáris zaldary salynyp, paıdalanýǵa berildi. 1976 jyldan 1984 jylǵa deıin ınstıtýtty medısına ǵylymdarynyń doktory, professor Nıkolaı Hlopov basqardy. Ǵylymı jumys kóleminiń keńeıýine baılanysty kafedraaralyq saraptaý zerthanasy ashyldy. Zerthana jumysy kezinde 16 doktorlyq jáne 140 kandıdattyq dıssertasııa qorǵaldy. 1985-1987 jyldary professor Evgenıı Belozerov ıns­tıtýt rektory boldy. Ol da ǵylymı zertteýlerdi keńeıtýge kóp kóńil bóldi. 1987 jyldan 2001 jylǵa deıin ınstıtýt rektory bolyp Qazaqstannyń ǵylymy men tehnıkasyna eńbegi sińgen qaıratker, UǴA akademıgi, professor Tólegen Raısov taǵaıyndaldy. 1989 jyly Qazaq bólimi ashyldy. 1995 jyly 43 stýdent qabyldanyp, orys tilinde oqytatyn sheteldik stýdentter fakýlteti ashyldy. Hıýston qalasynyń (AQSh) medı­sınalyq ortalyǵy jáne Nagasakı qalasy (Japonııa) ýnıversıtetimen áriptestik týraly kelisimshartqa qol qoıyldy. 1998 jyly elimizde alǵash ret Semeı medısınalyq ýnıversıtetinde sheteldik stýdentterdi aǵylshyn tilinde oqytý engizildi. Otandyq medısınalyq oqý oryndary arasynda 510 orynǵa ar­nalǵan jeke klınıkalyq oqý ortalyǵy ashyldy. 1999 jyly akademııa bólimderi men ýnıversıtettik qyzmetterde, stý­dentterdiń oqýyn aıaqtatatyn kafedralardy kompıýtermen jabdyqtaý jolǵa qoıyldy. 2001-2007 jyldary SMMA rektory qyzmetinde medısına ǵylymdarynyń doktory, professor Murat Teleýov eńbek etti. Osy jyldary oqytýdyń jáne stýdentterdiń bilimin baqylaýdyń aldyńǵy qatarly tehnologııalary engizildi, ınnovasııalyq tehnologııalar jáne bilim sapasyna monıtorıng júrgizý bólimi quryldy. Barlyq kafedranyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasy anaǵurlym jaqsaryp, otandyq stýdentterden quralǵan aǵylshyn tilinde oqıtyn toptar quryldy. 2003 jyly eki jańa mamandyq ashyldy: medıko-profılaktıkalyq is jáne farmasııa. 2007 jyl men 2017 jyl aralyǵynda akademııa rektory UǴA korrespondent-múshesi, professor Tólebaı Rahypbekov boldy. Osy aralyqta «Zerde» medısınalyq ǵylymı-bilim berý konsorsıýmyn qurý týraly kelisimge qol qoıyldy. Atalǵan konsorsıým Shyǵys Qazaqstan oblysy bilim berý jáne medısına mekemelerin biriktirdi. Osy jyldary «Jalpy medısına», «Qoǵamdyq densaýlyq saqtaý», «Meıirbıke isi» atty jańa mamandyq engizildi. Alǵash ret PBL (problem-based learning), CBL (case-based learning), TBL (team-based learning) atty bilim berýdiń ınnovasııalyq tehnologııalary engizildi. «Alma Mater» túlekter assosıasııasy quryldy. Web-portal iske qosylyp, jańalyqtar, qurylymdyq bólimder, oqý-ádistemelik materıaldar týraly aqparat ornalastyryldy.

El Úkimetiniń «Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń jeke vedomstvolyq uıymdaryn qaıta qurý jáne qaıta ataý týraly» 2009 jylǵy 19 aqpandaǵy №188 qaýlysy negizinde Semeı memle­kettik medısına akademııasy Semeı qalasyndaǵy memlekettik medı­sına ýnıversıteti (MMÝ) bolyp qaıta ataldy. Ýnıversıtettiń qatysýy­men Japonııanyń Nagasakı ýnıver­sıteti jáne Semeı qalalyq dıagnos­tı­kalyq ortalyǵy, О́ńirlik onkologııa ortalyǵymen arada «Semeı ıadro­lyq polıgony turǵyndary arasynda qalqansha bezdiń obyry etıologııasy» birikken ǵylymı zertteýler týraly kelisimshartqa qol qoıyldy. Ýnı­versıtet DSM medısınalyq ǵylym salasy reıtıngisinde I oryn aldy. Ynta­landyrý maqsatynda oqý-ádistemelik jumys, ǵylym boıynsha reıtıng jáne ındıkatorlarǵa negizdelgen profes­sorlyq-oqytýshylyq quramy eńbegine dıfferensıaldy eńbekaqy tóleý engi­zildi. PhD doktorantýraǵa jáne magıs­tratýraǵa lısenzııalar alyndy. 2011 jyly «Medıko-profılaktıkalyq isi» mamandyǵy boıynsha kredıttik oqytý júıesi engizildi. Pavlodar fılıalynda Oqý-klınıkalyq ortalyǵy ashyldy. EFQM sapa modeline aýysý týraly strategııalyq sheshim qabyldandy. Aǵylshyn tilinde oqıtyn toptardaǵy bilim alýshylardy, stýdentterdi yntalandyrý maqsatynda shákirtaqyǵa qosymsha tólemaqylar tólenedi, mysaly 100% – 1 kýrs stýdentterine, 75% – 2 kýrs, 50% – 3 kýrs, 25% – 4-5 kýrs stýdentterine arnalǵan. 2012 jyly elimizdegi IV qysqy ýnıversıa­dada 50 joǵary oqý orny arasynda sporttyń 8 túrinen qatysqan SMMÝ jalpykomandalyq esepte 7-oryn alyp, medısınalyq joǵary oqý oryndary arasynda jalpykomandalyq esepte 1-orynǵa ıe boldy. 2013 jyly Semeı qalasynyń tarıhynda tuńǵysh ret ýnıversıtettiń medısınalyq ortalyǵy bazasynda kardıohırýrgııalyq bólim jáne endovaskýlıarly zerthana ashyldy.

2017 jyldyń tamyz aıynda Semeı memlekettik medısına ýnıversıtetiniń basshylyǵyna ýnıversıtet túlegi Ersin Júnisov taǵaıyndaldy. Ersin Tur­syn­hanuly 2017 jyldyń mamyrynan 2017 jyldyń tamyz aıyna deıin ýnıversıtettiń strategııalyq áriptestik jáne halyqaralyq yntymaqtastyq jónindegi prorektory bolǵan edi. Ersin Tursynhanuly densaýlyq saqtaý salasynda 80-nen asa ınnovasııalyq tehnologııalardy engizgen, aýrýhanalyq menedjmentte zamanaýı konsepsııalar, sheteldik jetekshi ǵalymdarmen jáne uıymdastyrýshylarmen sheberlik dáristerin, tálimgerlikter, kóptegen iri klı­nıkalarda emdeýdiń zamanaýı konsep­sııalary men tehnologııalaryn alǵash ret uıymdastyrýymen belgili. Máselen, TMD memleketterinde jáne Qazaqstanda alǵash ret aýyr jaraqattar, sonyń ishinde avtojol, óndiristik jaraqattar kezinde pasıentterge joǵary mamandandyrylǵan medısınalyq kómek úshin «damage control» zamanaýı konsepsııasyn engizdi. Sol sııaqty elimizde tuńǵysh ret jambas súıekteri, omyrtqa, uzyn tútikshe súıekter synyqtaryn, býynishilik synyqtardy, jaraqattardy emdeýdiń jabyq azınvazıvti tehnologııalaryn engizdi. Orta Azııada jáne Qazaqstanda alǵash ret gemofılııamen aýyratyn pasıentterdiń iri býyndaryn endoprotezdeý boıynsha joǵary mamandandyrylǵan medısınalyq kómekti uıymdastyrdy. Sondaı-aq Orta Azııada jáne Qazaqstanda mamandandyrylǵan «osteoonkologııa», ıaǵnı tirek-qımyl júıesiniń qater­li jáne qatersiz isikterin emdeý bólim­shesin ashty. Qazaqstanda halyq­aralyq áriptestik baılanystar negizin­de AQSh, Ońtústik Koreıa, Túrkııa jáne QHR iri ýnıversıtettik klınıkalarynda dárigerlerdiń jáne orta medı­sınalyq qyzmetkerlerdiń oqýyn, ıaǵnı taǵylymdamasyn jolǵa qoıdy. Tuń­ǵysh ret dárigerlik qyzmetkerlerdiń kúndelikti tájirıbesinde, máselen tańerteńgilik josparlamalar ótkizý, talqylaýlar jáne taǵy basqalarda, JOO rezıdentter men stýdentterin oqytý tehnologııalaryna aǵylshyn tili arqyly oqytýdy bastady. «Densaýlyq 2016-2019» baǵdarlamasy aıasynda SMMÝ men AQSh-tyń Sent-Lýıs ýnıversıteti arasynda strategııalyq seriktestiktiń paıda bolýyna yqpal etti.

– Bizdiń ýnıversıtetimiz Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Bes ınstıtýsıonaldy reformany júzege asyrýdaǵy 100 naqty qadam» atty áleýmettik-saıası josparyn júzege asyrý úshin ózindik strategııalyq damý jobasyn belgilegen, – deıdi medısına ǵylymdarynyń doktory, rektor E. Júnisov, – sondaı-aq Memleket basshysynyń Joldaýyn basshylyqqa ala otyryp, «Densaýlyq» memlekettik baǵdarlamasy boıynsha talaptardy oryndaýda jumyla eńbek etýdemiz.

Qazirgi tańda SMÝ-de 800 ustaz eńbek etedi. Sapaly bilim berý, myq­ty dáriger mamandar daıyndaý ýnıver­sıtettiń eń mańyzdy baǵyty.

– Bilim salasyndaǵy sapany anyq­taıtyn Táýelsiz agenttiktiń zertteýinshe, bizdiń joǵary oqý orny ýnıversıtetter arasynda «Stýdentterdi oqytyp daıyndaý» nomınasııasy boıynsha I orynǵa ıe bolsa, sapa talabynan II orynǵa shyǵyp otyr. Qazaqstandaǵy úzdik 20 oqý ornynyń qataryna kiredi. Ýnıversıtet 4 juldyzdy Eýropalyq sapa sertıfıkatyna ıe boldy, – deıdi Ersin Tursynhanuly. 

Elbasy N.Nazarbaev bıylǵy «Qazaq­standyqtardyń ál-aýqatynyń ósýi: tabys pen turmys sapasyn arttyrý» atty Joldaýynda joǵary bilim berý isinde oqý oryndarynyń maman daıyndaý sapasyna qatysty talaptardy kúsheıtýdi tapsyrdy. Osy oraıda SMÝ joǵary medısınalyq bilim berýdi tıimdi jáne sapaly iske asyrý maqsatynda medı­sına ýnıversıtetteriniń arasynda tuńǵysh ret «Medical Foundation» daıarlyq kýrsyn ashty. Ýnıversıtet dáriger mamandyǵyn tańdaǵan mektep túlekterine barlyq jaǵdaıdy jasaýda. Daıyndyq kýrsyna túsken mektep túlekteri aǵylshyn tilin meńgerýdi jetildirip, bıologııa men hımııany ýnıversıtettiń bilikti ustazdarynan oqyp shyǵady. Bul daryndy balalardyń emtıhan synaqtarynan múdirmeı ótýine kómektespek. «Daıyndyq bólimi talantty jastardy iriktep almaq. Osylaısha jastarmen áńgimelesemiz. Bul olardyń dárigerlikke qyzyǵýshylyǵyn anyqtaýǵa kómektesedi. Qazir medısınalyq bilimi bar túlekterdiń kóbi dáriger bolyp eńbek etkileri kelmeıdi. Memleket te, otbasy da olardyń oqýyna bosqa aqsha jumsaǵan bolyp shyǵady. Sondyqtan osy olqylyqtar oryn almas úshin dáriger bolýǵa senimi bar jastarmen ǵana jumys istegimiz keledi. «Medical Foundation» daıarlyq kýrsy boıynsha bilim alǵan mektep túlekteri aǵylshyn, hımııa, bıologııa pánderi boıynsha sertıfıkatqa ıe bolmaq. Qazir daıyndyq kýrstaryna 10-11 synyp oqýshylary jazyldy. Desek te biz 9 synyptan bastap qabyldaı alamyz», deıdi «Medical Foundation» daıarlyq kýrsynyń jetekshisi Oksana Sıgengagel.

Molekýlıarly bıologııa jáne mıkrobıologııa kafedrasynyń meńgerýshisi Masyǵut Myńjanovtyń aıtýynsha, qazir buǵan bıologııa men hımııa pánderi boıynsha bilimderi ortalaý deńgeıdegi oqýshylar jazylypty. «Olar joǵary deńgeıge osy kýrsty ótken soń jete alady. Kafedra ustazdarymen turaqty túrde birge oqý arqyly kórsetkishterin joǵa­rylatady. Eń bastysy, oqýshylar dáriger bolýdy armandaýy kerek». Uıymdastyrýshylar daıyndyq kýrs­taryna Semeı ǵana emes, Shyǵys Qazaqstan men Pavlodar oblystarynyń oqýshylaryn shaqyrýda. Basqa oblystan at arytyp jetetin balalar mekteptegi demalys mezgilderinde bilimderin jetil­dirýlerine bolady.

E.Júnisov «Bolashaqta sheteldik úmit­kerlerdi de tek «Medical Founda­tion» daıarlyq kýrstaryn ótken soń qabyldaý kózdelip otyr, óıtkeni Elbasy «Ult josparynda» barlyq ýnıversıtet Nazarbaev ýnıversıtet tájirıbesin keńinen qoldaný, ıaǵnı aldyn ala daıarlyq kýrstary arqyly sapaly úmitkerler qabyldaý qajettigin, sonda ǵana túlekter otandyq jáne álemdik medısınaǵa sapaly úles qosa alatyndyǵyn atap ótken bolatyn» deıdi.

Sheteldik stýdentter bilim alýda

Ýnıversıtet 1998 jyldan bas­tap stý­dentterdi aǵylshyn tilinde daıyn­daýdy jolǵa qoıǵan. Aıta ketý kerek, ýnıversıtettiń shetel stýdent­terine arnalǵan fakýlteti 1995 jyly Qazaq­stan joǵary oqý oryndary arasynda alǵash ret ashyldy. Tuńǵysh basshy­lyǵyna medısına ǵylym­da­rynyń doktory, professor Marat Mýsın taǵa­ıyn­daldy. 1995 oqý jylynda Úndistannan, Pákistannan, Pales­tı­nadan, Sırııadan, Iordanııadan kelgen 43 stýdent oqydy. Oqytý orys tilinde júrgizildi. 1998 jyly aǵylshyn bólimi ashylyp, shet­eldik stýdentterdi oqytý Qazaqstannyń medısınalyq bilim berý standarttaryna sáıkes aǵylshyn tilinde óte bastady. Ýnıversıtet oqytýshylary AQSh, Anglııa, Japonııa, Koreıa, Izraıl, Sıngapýr, Aýstralııa, Kanada jáne taǵy da basqa birqatar elde biliktiligin jetildirip, tájirıbe jınaqtady. 

2008 jyly emdeý isi, medıko-profılaktıkalyq is, stomatologııa, farmasııa jáne qoǵamdyq densaýlyq saqtaý, meıirbıke isin qosyp, bir dekanat quryldy. Keıinirek «Emdeý isi» mamandyǵynyń joıylýyna baılanys­ty dekanat kredıttik oqý tehnologııa­sy (KOJ), stomatologııa jáne shetel bólimi bolyp ózgertildi. 2007 jyldan 2018 jyldyń naýryz aıyna deıin kredıttik oqý tehnologııasy (KOJ), stomatologııa jáne shetel bólimi dekany Aınash Orazalına boldy. Keıinirek «Jalpy medısına», kredıttik oqý tehnologııasy (KOJ), stomatologııa jáne shetel bólimi bolyp birikken biryńǵaı qurylymdyq bólim – dekan, dosent Aınash Orazalınanyń basshylyǵymen Dıplomǵa deıingi bilim berý dekanaty bolyp quryldy.

SMMÝ 2013 jyldan Úndi joǵary oqý orny assosıasııasynyń múshesi. 2018 jyly naýryz aıynda shetel bólimi jeke qurylym retinde bólinip, dosent Alma Nurtazına dekan bolyp taǵaıyndaldy. Qazirgi tańda shetel bólimi dekanaty sheteldik stýdentter men «Jalpy medısına» jáne «Stomatologııa» mamandyqtary boıyn­sha aǵylshyn tilinde bilim alyp jat­qan stýdentterden quralady. «Shetel stýdentteri kúrdeli jóndeýden ótken arnaıy jataqhanada turady, – deıdi dekan Alma Ýahıtqyzy, – mádenıetteriniń ereksheligine sáıkes jáne ata-analardyń suraýy boıynsha qyz balalar arnaıy shyǵatyn esigi bar bólek qabatta ornalasqan. Jataqhanada as úı, kir jýatyn bólme, shashtaraz, jattyǵý zaly bar. Ýnıversıtet ákimshiligi jataqhanada turatyn stýdentterdi únemi nazarda ustap otyrady. Sheteldik stýdentterge sabaq beretin kýrator oqytýshylar jáne dekan orynbasary dekanattyń qurǵan arnaıy kestesi arqyly jataqhanaǵa baryp turady. 

Rektor E.Júnisov óz sózinde buryn sheteldik stýdentter barlyq ýnıver­sıtetke sheteldik kompanııalar arqyly kelgenin, al 2017 jyldyń tamyz aıynda SMMÝ elimizde tuńǵysh ret arnaıy komıssııa qurý arqyly Úndistanǵa baryp, sheteldik ýnıversıtettermen básekege túse otyra qabyldaý suhbatyn júrgizip, 178 stýdentti birinshi kýrsqa qabyldaý synaǵyn ótkizgenderin jet­kizdi. Qabyldaý komıssııasynyń mú­sheleri Radjıstan shtatynyń Jaıpýr qalasynda ata-analarmen kezdesip, kásiptik baǵdar jumysy júrgizildi. Úndistan telearnalarynda tikeleı efırde suhbat berip, Telıangana shta­­ty­­­nyń Haıderabad qalasynda 10 tele­arnaǵa arnalǵan baspasóz máslıhatyna qatysty. Ýnıversıtet shetel stýdent­teriniń beıimdiligin arttyrý jáne ulttar arasyndaǵy dostyq qarym-qaty­nasty nyǵaıtý úshin ártúrli is-shara men jobany iske asyrady. Úndi jáne Pákistan elderiniń Qazaqstandaǵy elshiligimen jáne ata-analarmen tyǵyz baılanysta. Stýdenttik ózin-ózi basqarý uıymy ýnıversıtettiń jáne shetel stýdentteri jataqhanasynyń uıymdastyrý qyzmetimen aınalysyp, mádenı sharalardy ótkizýge kómektesedi. «English club» aǵylshyn tilin meńgerýge kómektesedi, «Lady club», «Social group» jobalarynda joǵary kýrs stýdentteri tómengi kýrs stýdentterine jańa ortaǵa beıimdelýge, turmystyq máselelerdi sheshýge, medısınalyq kómek alýǵa járdemdesip jatady. Pákistanda, Úndi­standa, Germanııada, AQSh-ta, Ang­lııada qyzmet etip jatqan ýnıversıtet bitirýshileri ózderiniń joǵary bilik­ti­likterin kórsetýde. Shetel bólimi quryl­ǵannan beri 500 dáriger daıarlandy. Qazirgi tańda ýnıversıtette 600-den astam Úndistan, Pákistan, Qytaı, Mońǵolııa, Reseı stýdentteri bilim alyp júr. «Ýnıversıtet qazaqstandyq jáne shet­eldik stýdentter úshin taptyrmas ǵylym men bilim ordasy, – deıdi medısına ǵylymdarynyń doktory, rektor Ersin Júnisov. – Qazirgi tańda elimizde medısına ǵylymyn modernızasııalaý týraly baǵdarlama qolǵa alynǵan. Iаǵnı, ýnıversıtet stýdentterin álemdik talap turǵysynan daıyndaı alady. Olar oqý bitirgennen keıin Qazaqstanda ǵana emes, dúnıe júzinde erkin jumys isteı alýy kerek. Sondyqtan jańa ınnovasııalyq emdeý-dıagnostıkalyq tehnologııalaryn tolyq meńgeredi».

Iаdrolyq medısına klasterin damytady

2009 jyldyń maýsym aıynda Elbasy Úkimetke Semeıdegi óńirlik dıspanser aıasynda ıadrolyq medısına klasterin damytý úshin radıologııalyq ortalyq klasterin ashý qajettigin tapsyrdy. Osyǵan oraı ýnıversıtette Iаdrolyq medısına klasterin damytý qolǵa alyndy. Bul radıasııalyq qaýip-qater oryn almas úshin ishine jańa tehnologııalar ornatylǵan naýqastardy emdeýge arnalǵan ǵımarat. Munyń ishine óńirlik onkologııalyq ortalyq, ýnıversıtet gospıtalderi de kirdi. Klınıkalyq jáne radıasııalyq onkologııa kafedrasynyń meńgerýshisi Tasbolat Ádilhanovtyń aıtýynsha, onyń quramyna Radıasııalyq ekologııa jáne medısına ınstıtýty, Semeı qalasynyń jedel járdem aýrýhanasy da kiredi. Osy klasterdegi onkologııalyq ortalyqtyń radıoızotopty dıagnos­tıka jáne terapııa bóliminiń iske qosylýyna oraı, onkologııalyq dertterdi emdeýge Qazaqstannan jáne kórshi elderden mamandardyń kelýi josparlandy. Radıoterapııadan jylyna 600 adam tekserilýi, erte bas­tan syrqattaryn anyqtaýǵa jylyna qosymsha 3 myń adam kelýi tıis. Iаdrolyq medısına ortalyǵynyń joba-smetalyq qujatyn jasaýdy qolǵa alǵan kezde, halyqaralyq sarapshylar «Bul álemdegi eń ozyq ǵylymı-tájirıbelik ortalyq bolady. Iаdrolyq medısınanyń ozyq úlgisi álem boıynsha osy jerde qalyptasady» degen bolatyn. Iаdrolyq medısına ortalyǵy jumysynyń ereksheligi, osynda jasalǵan radıofarmasevtıkalyq dári-dármekter onkologııalyq aýrýlardy emdep jazýy tıis. Sondaı-aq júrek-qan tamyr aýrýlary, búırek qyzmeti men endokrınologııa boıynsha da osynda óndirilgen dáriler paıdalanylatyn bolǵan. Osyǵan oraı radıonýklıdti terapııa bólimin ashyp, ony 15 tósekpen jabdyqtaý josparlandy. Bul jerde dıffýzdy jemsaý men qalqansha beziniń qaterli derti emdeledi, ıaǵnı endokrınologııa boıynsha naǵyz zamanaýı sapaly qyzmet kórsetiledi dep josparlandy. Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń medısınalyq statıs­tıka málimetteri boıynsha, elimizde dıffýzdy toksıkalyq jemsaý syrqaty esebinde 17 myń adam tur. Olardyń kópshiligine ota jasalady nemese ómir boıy dárige táýeldi bolady. Sol sebepti aýrýdy emdeýdiń jańa túri radıo­ıodo­terapııanyń mańyzy joǵary. О́ıtkeni kez kelgen dáriniń qarsy kórse­tilimderi bolady, al radıoıodo­tera­pııada ondaı kórsetilim joqtyń qasy.

Dárigerler áýleti

Ýnıversıtette uzaq jyl eńbek etip kele jatqan Raısovtar áýletin bilmeıtinder kemde kem. Tólegen Raısov óz otbasymen áli jumys istep keledi. Marat Mýsınder áýleti de dárigerlik joldy ustanǵan. Al eńbek ótili jaǵynan alǵashqy oryndy Dıýsýpovtar otbasy ıelenedi. «Meniń áke-sheshem Ahmetqalı Dıýsýpov pen Baqtybala Beksultanqyzy 1972 jyly osy oqý ornyn bitirgen. Ákem úzdik oqyǵany úshin ýnıversıtetke topografııalyq anatomııa kafedrasyna assıstent bolyp jumysqa qaldyryldy. Anam ýchaskelik dáriger bolyp jumys istedi. Olar 1972 jyldan bastap jumys istep keledi. Ákem emdeý fakýltetiniń dekany boldy. Almaz aǵam da osy ýnıversıtetti 1994 jyly bitirdi. Qazir ol medısına ǵylymdarynyń doktory, jedel járdem kórsetý kafedrasynyń meńgerýshisi. Ápkem Ajar 1997 jyly bitirgen, medısına ǵylymdarynyń doktory, ol da kafedra meńgerýshisi. О́zim 2000 jylǵy ýnıversıtet túlegimin, qan tamyrlary kafedrasynyń meńgerýshisimin. Barlyǵymyzdyń eńbek ótilimizdi qosqanda 150 jyl boıy osy ýnıversıtette jumys istep kele jatyr ekenbiz» deıdi ol.

Oqý-klınıkalyq ortalyǵy

Dárigerlerdi daıyndaý kásibı mashyqtandyrý arqyly júzege asatyny ras. Mine, osyǵan oraı ýnıversıtette 10 jyldan beri Oqý-klınıkalyq ortalyǵy jumys istep kele jatyr. Bolashaq dárigerler túrli manekender men mýlıajdarda kásipterin jetildiredi. «Bul hırýrgter men gınekologterge arnalǵan vırtýaldy trenajerler, travmatologterge arnalǵan Artovır mýlıajy endovıdeo operasııasynyń sátti ótýine yqpal etedi, – deıdi ýnıversıtettiń ǵylymı klınıkalyq jumys jónindegi prorektory Tolqyn Býlegenov, – Metı Aısten jáne Metımen fırmalary­nyń stasıonarlyq robottary terapevt jáne jalpy tájirıbedegi dárigerler daıyndaý isinde taptyrmas qural. Aıta ketý kerek, Semeı medısına ýnıversıteti Qazaqstanda tuńǵysh ret ODA – otbasylyq dárigerlik ambýlatorııa júıesi men jalpy tájirıbedegi dáriger mamandyǵyn qanatqaqty joba retinde elimizdiń medısına salasyna engizdi. Oqý-klınıkalyq ortalyǵynda pedıatrlarǵa arnalǵan jańa týǵan náresteni emdeý, mektep, balabaqsha jasyndaǵy balalardy emdeýge arnalǵan Bebısım jáne Pedısım robottary bar. Pavlodar jáne О́skemen qalasyndaǵy fılıaldary da osylaı jabdyqtalǵan. Ortalyqta adam ómirine qaýip tóngen jaǵdaıda qandaı shuǵyl kómek kórsetý kerektigine oraı paramedıkterdi daıarlaý baǵytynda semınar-trenıng ótkiziledi. Bul kýrstar da tuńǵysh ret Semeıde qolǵa alyndy. Búginde respýblıka­da ­­

1 myńnan asa qatysýshy atalǵan trenıngten ótýde. Máselen, jol-kólik apatyna túsip qalǵanda zardap shekken adamdy jedel járdem kelgenshe aman alyp qalýǵa bolatyndyǵyn qatysýshylar trenıng barysynda úırendi. «Biz bul aksııany túrli mamandyq ıelerinen ­bastap otyrmyz, – dedi ýnıversıtettiń oqý-jattyǵý ortalyǵynyń dırektory Dınara Muqanova, – Qazaqstanda medısınalyq kómek jetpeı, ásirese jol apaty kezinde adamdar qaıtys bolatyn oqıǵalar jıi kezdesedi. Bul kórsetkish 42 paıyzdy quraıdy. Sondyqtan da paramedık bolýdy úırengen jón. Paramedık degenimiz – medısınalyq bilimi bolmasa da, dáriger kelgenge deıin bir jaǵdaı jasap, qınalyp jatqan adamnyń ómirin uzartýǵa yqpal etý. Eger paramedıkterdiń qataryn kóbeıtsek, adam ómirin saqtap qala alamyz. Máselen, Gollandııada adamǵa alǵashqy kómek berýdi bala kezden, tipti balabaqshadan úıretedi. Biz osy salany halyqqa keńinen taratpaqpyz».

Zamanaýı qabyldaý bólimi de bar

Semeı medısına ýnı­versıteti syr­qattardy qabyldaý bó­li­miniń zamanaýı ári joǵary teh­no­logııa­lyq deńgeıi qandaı bolý kerek­tigin úıre­tedi. Jedel medısınalyq járdem kór­setý baǵytynda Semeıge táji­rıbe jı­naqtaýǵa kelgen Mańǵys­taý men Qa­raǵandy oblysynyń dári­ger­leri men medbıkeleri bilimderin tolyq­tyrdy. «Qazaqstan aldaǵy ýaqyt­ta medı­sınalyq qyzmet kórsetýdiń halyq­aralyq standarttaryna saı ju­mys isteýi tıis, – dedi ýnıversıtet rek­­tory E.Júnisov, – emhana, sta­sıo­nar­larda naýqastardy trıaj-taldaý arqyly qabyldaý, kez kelgen pato­lo­gııa­men kelgen syrqattardy emdeýge da­ıyn bolý qajettigi búginginiń talaby». 

Oqý-ádistemelik jáne tárbıe ju­my­sy jónindegi prorektor Marat Ja­naspaevtyń aıtýynsha, jaqyn ara­lyqta Qazaqstanda jańa­dan «qabyl­daý bóliminiń dárigeri» («emer­gency doctor») degen mamandyq paıda bolmaq. Ol qatty aýyryp túsken naýqasqa alǵashqy reanımasııalyq kómek kórsetýden bas­tap, jedel járdemniń barlyq deńgeıin jete meńgergen bilikti dáriger bolýy tıis. Buǵan negizinen paramedıkter men avıasııalyq medısına dárigerleri daıyndalyp, Semeı  medısına ýnıversıtetiniń oqý-klı­nıkalyq ortalyǵynda táji­rı­beden ótedi. Qabyldaý bólimi negizinen stýdentter men ınternderdi, rezıdentterdi, dárigerlerdi Qazaqstan boıynsha daıyndaýǵa arnalyp otyr. Sonymen, trıaj dep atalatyn jedel járdem kómegi bóliminiń keskin-kelbetine kóz salsaq, munda qabyldaý, tirkeý bólimderi, medısınalyq katalkalar, tipti ota jasaıtyn bólme, ıntensıvti terapııa bólmesi, ınfeksııa­lyq syrqattary bar degen kúdiktegi aýrý­lar otyratyn ızolıator sııaqty bólme­lerden turady. Qabyldaý bóliminiń jumysyn durys júrgize bilý úshin ony úsh bólikke bólgen. Birinshi qyzyl aımaq tek shuǵyl jáne qarqyndy em qabyldaıtyn naýqastarǵa arnalǵan. Bul jerde dárigerler jan saqtaýǵa járdemdesip, ota jasaý jáne taǵy basqa medısınalyq kómek kórsetýge daıyn bolýy kerek. Sary aımaqqa, aýyryp kelgen, biraq shuǵyl qaraýdy talap etpeıtin syrqattar kirgiziledi. Syrqattarynyń túri anyqtalyp, dıagnozdary qoıylady. Al qabyldaý bóliminiń jasyl aımaǵyna josparly túrde, keshendi emdeýge kelýshiler nemese sál ǵana medısınalyq kómek kórsetilýi tıis naýqastar kirgiziledi. Barlyq dárigerler men medbıkelerdi ýnıversıtet oqý-klınıkalyq ortalyǵynyń shetelden BLS, ACLS, ATGB, PHTrS ı PALS júıeleri boıynsha bilimin jetildirip kelgen mamandary oqytyp úıretedi.

Aqylmandar keńesi

Ýnıversıtette sybaılas jemqor­lyqqa qarsy komıssııa qurylǵan, onyń quramyna «Nur Otan» partııasynyń músheleri, Stýdenttik ózin-ózi basqarý, Aqylmandar keńesi, ata-analar kiredi. Oqý ornyndaǵy ǵylymı úderis rezıdentýra, magıstratýra, doktorantýraǵa túsý úshin emtıhandar ashyq ótedi. Komıssııa quramyna táýelsiz sarapshylar kiredi. Rektorǵa, dekanǵa hat jazý múmkindigi bar. Ýnıversıtet saıty arqyly suraqtaryna da ja­ýap ala alady. Rezıdentýra, magıstratýra, PhD doktorantýraǵa túsý úshin shet tilinen emtıhan tapsyrýy kerek. Sosyn óz mamandyǵy boıynsha ame­rıkalyq tásilmen, beınejazba arqy­ly emtıhan tapsyrady. Al ári qaraı PhD doktorantýra úshin aǵylshyn ti­linde áńgimelesip, ǵylymı jobalaryn tanystyra bilýi kerek. Ár kezeńniń jumysyn baǵalaıtyn tıisti komıssııa bar. Oqýǵa tapsyrý úshin emtıhandar sybaılas jemqorlyqqa qarsy komıssııa músheleriniń jáne Aqylmandar keńesiniń qatysýymen júrgiziledi. Testileý kompıýterlik synyptarda júredi. Aıaqtalǵan soń birden monıtordan kórýge bolady. Aqylmandar keńesi de osy kezde mańyzdy ról atqarady. Olardyń jasy 70-ten asqan aqsaqaldar. Aqylmandar keńesiniń tóraıymy – Raıfa Ivanova. Ol – ýnıversıtettiń alǵashqy túlekteriniń biri.

– Ár adamnyń ustanymy bolady, – deıdi ýnıversıtet ardageri, professor Raıfa Latyfqyzy, – biz stýdenttiń ekinshi ata-anasy tárizdimiz. Eń aldymen, stýdenttiń boıynda adamgershilik qalyptasýy kerek. Bolashaqta túrli naýqastarmen, halyqpen jumys isteýge týra keledi. Osyny eskerýimiz qajet. Ekinshiden, baýyrmaldyǵy, bul qazaq­tyń qanyna sińgen qasıet, óz baýyryn da, ózge ult ókilin de janyna jaqyn tartady. Úshinshi qasıet – shynshyldyǵy der edim. Osy úsh qasıetti boıynda ustaǵan jan tolyq tulǵa bolyp qalyptasa alady. Ata-babamyzdan kele jatqan sóz bar: «Malym – janymnyń sadaǵasy, janym – arymnyń sadaǵasy». Iаǵnı, materıal­dyq turǵydan ǵana emes, adamgershilik turǵydan adal qyzmet etý qajet. Abaı atamyzdyń «Paıda oılama, ar oıla. Talap qyl artyq bilýge...» degen óleń joldary bizdiń basty qaǵıdamyz.

Halyqaralyq baılanys nyǵaıyp keledi

Ýnıversıtettiń bilim berý salasy álemge tanymal team-based learning – TBL, case-based learning – CBL (problem-based learning PBL) júıele­ri­men qamtylǵan. «Ǵylym men bilim salasyn jańǵyrtý» jobasyna oraı SMMÝ Sent-Lýıs ýnıversıtetimen áriptestik memorandýmǵa qol qoıǵan. Munyń qatarynda Túrkııanyń Bashkent ýnıversıteti de bar. Ǵylym mentory retinde Hırosıma ýnıversıtetiniń professory Masaharý Hoshı shaqyryldy. 2018 jyldyń qyrkúıek aıynan bas­tap Bashkent ýnıversıtetiniń ókili Semeıge kelip, bilim men ǵylym salasyn qadaǵalaýda. Strategııalyq áriptestik jáne halyqaralyq yntymaqtastyq jónindegi prorektor Nurjan Aıdo­sov­tyń aıtýynsha, qazirgi tańda Japonııa, Ońtústik Koreıa, Izraıl, AQSh, Germanııa jáne taǵy basqa eldermen halyqaralyq yntymaqtastyq jolǵa qoıylǵan. Ýnıversıtet mamandary, qyzmetkerler jáne ýnıver­sıtet gospıtaliniń dárigerleri shetelder­ge sapar shegip, bilimderin, tájirı­belerin jetildire alady. Al stýdent­terge akademııalyq utqyrlyq baǵdar­lamasymen oqý múmkindigi bar. Rektor Ersin Tur­synhanulynyń aıtýynsha, ýnıver­sıtettiń medısına, bıologııa, bıohımııa salalary boıynsha ǵyly­mı-zertteý ortalyǵynyń deńgeıi óte joǵary. Sondyqtan ýnıversı­tette medısına salasynda ǵylymı jańa­lyqtar ashýǵa tolyq múmkindik bar. Oqý-ǵylymı zerthanasy 6 bólimnen tura­dy. Ýnıversıtet aıasynda shyǵatyn ǵyly­mı-kópshilik jýrnalǵa Polsha, Slo­vakııa, Izraıl, AQSh, Aýstrııa, Danııa, Belgııa, Italııa, Túrkııa, Ger­manııa, Ýkraına, Qyrǵyzstan, Reseı, Nor­vegııa, Taıvan sııaqty elderden ótinish túsirip jatqan ǵalymdar qatary artyp keledi. Reseı ındekstik zerttemesi boıyn­sha Qazaqstanda shyǵatyn 18 jýrnaldan «Ǵylym jáne densaýlyq saqtaý» jýrnaly 1-orynǵa shyqty. Ýnıversıtet jýrnaly halyqaralyq Ulrich's Periodicals Directory, Global Health, CAB Abstracts bazalar júıesine kiredi. AQSh, Japonııa, Reseı elderimen birge kóptegen halyqaralyq ǵylymı joba­lar qolǵa alynǵan. Japonııanyń Hırosıma, Shımane qalasyndaǵy ýnıversıtetteri, Reseıdiń Obnınsk qalasyndaǵy Radıo­logııalyq ǵylymı ortalyqpen birlesken ǵylymı jobalar qolǵa alyndy.

Alys aýyldardaǵy halyq densaýlyǵy – nazarda

Qazaqstanda 8 medısınalyq ýnıversıtet bar. Sonyń ishinde gospıtali bar eki ýnıversıtet qana bar. Eń irisi Semeı memlekettik medısına ýnıversıtetinde ornalasqan. Gospıtal alǵash ret oblystyq klınıkalyq aýrýhana bolyp ashylǵan. 2002-2007 jyldardan bastap ýnıversıtet gospıtali bolyp qurylymy ózgerdi. Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy 530 oryndyq eń iri or­talyq. 2014 jyldan bastap Semeıde kar­dohırýrgııa otalary jasala bastady. Neırohırýrgııa, kardıohırýrgııanyń damýyna oraı Semeıde ómir súrý qaýipsiz sanaldy. «Densaýlyq» baǵdarlamasyna oraı, Elbasynyń bıylǵy Joldaýynda kórsetilgen «aýyldyq medısınany damytý» tapsyrmasyn oryndaý maqsatynda SMMÝ professorlyq-oqytýshylyq quramy alys aýyl-aımaqtarda turatyn halyq densaýlyǵyn jaqsartý baǵytynda zamanaýı tehnologııalardy tájirıbege dendep engizýde. Ýnıversıtettiń úzdik professorlyq-oqytýshylyq quramy mýltıdıssıplınarlyq brıgada qurý arqyly Shyǵys Qazaqstan jáne Pavlodar oblysynyń 10-nan astam aýdandaryna sapar shegip, aýyl halqyna emdik-dıagnostıkalyq sharalar, salamatty ómir saltyn engizýdiń joldaryn, aýyldyq dárigerlerge ınnovasııalyq emdeý jáne aldyn alý joldary bo­ıynsha semınarlar ótkizdi. Elimizde tuńǵysh engizilip otyrǵan bul shara halyq kóńilinen shyǵyp, rızashylyǵyn bildirýde. Bul shara aıasynda Tarbaǵataı, Abaı, Jarma, Kókpekti sııaqty kóptegen aýdandar men shaǵyn qalalardaǵy naýqastardyń jaǵdaıy nazarǵa alynyp, ýnıversıtettiń bilikti dárigerleri aqparat-keńes berýde.

Raýshan QABJANQYZY,

«Egemen Qazaqstan»