– 2016 jylǵy Jazǵy olımpıada oıyndarynan keıin sizdi nebári úsh jarystan ǵana kórdik...
– Olımpıadadan soń konfederasııa kýbogynyń fınaldyq kezeńinde bir ret sharshy alańǵa shyǵyp, Mańǵystaý oblysynyń quramasymen jeńimpaz atandyq. Odan keıin Qazaqstan chempıonaty men bıyl naýryzda Galle týrnırine qatystym. Byltyr el chempıony atanǵanymmen, Germanııada ótken kishi álem chempıonatyna balanatyn týrnırden buıyrǵany kúmis boldy. Taıaýda ótken Azııa oıyndaryna da qatysýym múmkin edi. Alaıda, bokstan joǵary úsh salmaq dárejesiniń enbeı qalýyna baılanysty bul synnan tys qaldym.
– О́mirińizdi tek bokspen elestetesiz be? Álde bokstan bólek basqa jumyspen aınalysasyz ba?
– Men bar ýaqytymdy jattyǵý arnadym, sol jolda eńbek etýshi adammyn. Osyǵan deıingi bar ýaqytymdy sportpen tyǵyz baılanysty. Jalpy, men úshin boks áýelde ekinshi sport edi. Birinshi kezekte fýtbol janyma jaqyn.
– Sonda kásibı deńgeıde fýtbolmen aınalystyńyz ba?
– О́zbekstanda turǵanymyzda turaqty túrde fýtbolǵa qatystym. Bar ýaqytym dop qýýmen ótip jatty. Sol kezderi týǵan aǵam Batyrbek boksqa qatysatyn. Ýaqyt óte kele ózimen birge meni de jattyǵýǵa barǵanymdy qalady. Osylaısha boksqa birjola den qoıa bastadym. Keıin aǵam ekeýimiz birge úıirmege baryp júrdik. Batyrbek azdap jalqaýlaý boldy. Jarty joldan dostary kezdesip qalsa, meni jattyǵýǵa jiberip ózi oınap ketetin. Qaıtar jolda solar kútip alady da, úıge birge jattyǵýdan kelgendeı bolyp baratynbyz (kúldi). Fýtboldy táýir oınadym, qazir de solaı. Al boksqa qatysqan soń áýelgide táýir nátıje kórsetsem kerek, О́zbekstanda júrip halyqaralyq jarystarǵa bardyq. Áli esimde, jasóspirimder arasynda О́zbekstannyń Jızaq qalasynda ótken halyqaralyq týrnırde top jardym. Shart boıynsha jeńimpaz atanǵan jas boksshylar sport sheberligine úmitker atanýy tıis-tin. Alaıda, men jeńiske jetkenimmen, ózbektiń boks federasııasy qazaq balasynyń sport sheberi bolýǵa bir taban jaqyndaǵanyn qalamaǵan bolýy kerek, túrli syltaý aıtyp bermeı qoıdy. Meni qazaq balasy dep shettete bastaǵany anyq sezilip turdy. О́zbekstanda basqa ultty, onyń ishinde qazaqty bólý qatty asqynǵany bolar, jeńimpaz retinde quramaǵa da alǵan joq.
– Bapkerińiz ózbek bolǵanda biraz bıikke baratyn ba edińiz, bálkim?..
– Kerisinshe bapkerim Rashıd Seıitov degen ózbek boldy. Alǵash jattyqtyryp, bokstyń álippesin úıretti. Elge ketip bara jatqanymda qatty qýanǵannyń biri sol Rashıd edi. «Sende bokstyń negizi bar, Qazaqstanda ózińdi ashyp kórset» dep tilegin bildirdi.
– Atajurtqa oralý týraly sheshimdi kim qabyldady? Ákeńiz sizdiń bokstaǵy bolashaǵyńyz úshin dep qonys aýdarǵan bolyp tur ǵoı sonda?
– Jo-joq. Ákem 2000 jyly Jańaózende ashanada jumys isteıtin. Aspazdyqty túbegeıli qolǵa alǵan maman. Keıin anam О́zbekstannan ákemniń qasyna ketti. 2001 jyly jazǵy demalysta Jańaózenge keldim. Ákem Jańaózen qalasynda Jeńis Jarylǵapov degen bapkerdiń dosymen aralasady eken. Áńgime arasynda meniń boksshy ekenimdi estigen ol «Ádilbekti Jeńiske aparyp kórsetseıshi» dep qolqa saldy. Sóıtip, Jeńis Jarylǵapovqa bardyq. Jattyǵý jasatyp kórdi de, birden sparrıngke shyǵardy. Kóp jyldan beri boksqa qatysyp júrgen balalardan basym tústim. Jeńis aǵa birden: «Seniń osynda qalǵanyn durys» dedi. Bir aptadan soń Aqtaýda jarys ótetin bolyp, soǵan qatystym. 1987-1988 jyly týǵan balalar arasyndaǵy týrnır eken. Fınalǵa deıin erkin bardym. Biraq bapker fınalda Asylbek Donbaev degen balamen shyǵarmady. «Nege shyǵarmadyńdar?» dep jylaǵanym esimde. Sol týrnırde Marat Jaqıev meni kórip, qasyma keldi. О́zim týraly, ata-anam jaıly surady. Alaıda men sabaǵymdy jalǵastyrý úshin О́zbekstanǵa ketip qaldym. Tek kelesi jyly Qazaqstanǵa birjola qonys aýdardyq.
– Marat Jaqıev jattyǵýǵa shaqyrmady ma?
– 2001 jyly Qazaqstanǵa kelgen soń Jańaózende jattyǵyp júrdim. Jeńis Jarylǵapov boksqa degen talabymdy odan ári ushtaı tústi. Arada jarty jyl ótkende Marat Jaqıevtiń qol astyna aparyp tabystady. 2012 jyly Olımpıada júldegeri atanǵanymda J.Jarylǵapovqa Qazaqstanǵa Eńbek sińirgen jattyqtyrýshysy ataǵy berildi.
О́kinishke qaraı, Marat aǵa meni qansha baptasa da kóp jyldar boıy úmiti aqtamady. Jasóspirimder men jastar arasynda aıtarlyqtar nátıje kórsete almadym. Únemi barǵan jarysymda utylatynmyn. Ákem kúnde tańǵy bes jarymda júgirýge oıatady. Úıdiń toǵyzynshy qabatyna baspaldaqpen birneshe ret júgirip shyǵamyn. Ákemniń maǵan aıtqan bir aıtqan sózi: «Bokstyń sońyna deıin barýyń kerek», degen sóz boldy. 2001 jyly ákem Aqtaýdaǵy 23 mektepte 12 myń teńge aılyqqa jumys istedi. Kıim jupyny, jaǵdaıymyz múshkil bolǵan kezderde jattyǵýdan qol úzdirgen emes. Sonda da nátıjege qol jetkizip jatqanym shamaly. Biraq bokstyń nanyń jeý úshin biz otbasymyzben keler kúnnen úmit úzbedik. 20 jasyma deıin dalaǵa shyqpadym. Únemi jattyǵý. Kúnde qaıtalana beretin tirshiligim osy. Tártipke qatal qaraıtyn ákem tipti sabaqqa da barmaı-aq qoı dep ruqsat berdi. Aqtaý men Aqshuqyr aýlynyń arasynda birneshe shaqyrymdy toqtamastan júgiremin. Dalada soqqy jumsap daıyndalamyn. Arasynda aǵammen fýtbol oınaımyn. Jattyǵý kezinde qasymda ákem, sheshem, aǵam, tipti qaryndasym erip júrdi. Barlyǵy meniń tileýimdi tilep, boksshy bolyp qalyptasýyma kóp eńbek sińirdi.
– Úzdiksiz eńbek óz jemisin qashan berdi? Alǵashqy nátıje qalaı boldy?
– 18 jasymda jastar arasynda 69 kıloda Qazaqstan chempıonatynda kúmis júldeger atandym. Bul meniń talaı jeńilisten keıingi alǵashqy aıtýly jetistigim edi. Aqtóbe qalasynda ótken el birinshiliginiń fınalynda qaraǵandylyq Ermek Serikovti qansha jerden urǵanymmen, jeńis soǵan buıyrdy. Marqum Ermektiń aty aspandap turǵan jyldar edi ǵoı. Soqqysy joıqyn boksshy-tuǵyn... Biraq sol kezdegi jastar quramasynyń bas bapkeri Sultan Kostoev jattyqtyrýshymmen sóılesip, meni 64 kıloda Azııa chempıonatyna qatystyrǵysy keletinin aıtty.
– Sultan Kostoevtyń senimin aqtaý ońaı bolmaǵan shyǵar. Onyń ústine tómengi salmaqqa aýysý kerek bolsa...
– Sóıtip meni jastar arasynda Azııa birinshiligine qatystyrý týraly sheshim shyqty. 64 kıloda judyryqtasý qıyndyq týdyrmaǵanymen, salmaq qýý jolynda qatty qıyndyqtarǵa tap keldim. Tarazyǵa turǵanda salmaǵym 73-74 kılony kórsetetin. Kúnde tańerteń bapkerim Marat aǵa bir tilim nanǵa ýyldyryq jaǵyp beredi. Tańǵy asym osy. Túste kishkentaı kesek eti bar jarty kese sorpa azyǵym boldy. Aıǵa jýyq ýaqyt ótkende 9 kılo salmaq tastadym. О́zi kúndiz-túni qasymnan bir eli uzaǵan joq. Sebebi, qınalǵannan tamaq iship qoıý múmkin dep qaýiptendi. Baǵyma qaraı Almatyda ótken Azııa chempıonatynda jeńiske jettim. Odan keıin birden eresekter sapyna aýysyp kettim. Bul 2007 jyldyń qyrkúıegi bolatyn.
– 2008 jyly 69 kıloda el chempıonaty asa tartysty bolǵany belgili. Sol jyly Olımpııa oıyndarynda Baqyt Sársekbaev top jardy. Álemniń eki dúrkin chempıony Serik Sápıev osy salmaqqa aýysyp jatty. Álem kýbogynda jasyndaı jarqyldaǵan Qanat Oraqbaev boldy. Osyndaı myqtylardyń salmaǵyna kelýge júreksingen joqsyz ba?
– Sol jylǵy syn men úshin úlken baspaldaq boldy. Mańǵystaý oblysynan el birinshiliginde 69 kıloda synǵa tústim. Bul eresekter arasyndaǵy alǵashqy jarysym. Irikteý kezeńderinde quramadaǵy Álimbaev deıtin boksshyny uttym. Sóıtip júrip fınalǵa shyqtym. Fınalda meni Qanat Oraqbaev qasqaıyp kútip turdy. Sekýndanty qazirgi bas bapker Myrzaǵalı Aıtjanov. Osy kórinisti kórýdiń ózi jas boksshyny psıhologııalyq turǵyda mysyn basatyn. Biraq meniń ol synda joǵaltatyn eshteńem bolǵan joq. Utylsam maǵan eshkimniń ýáj aıtpasy belgili. Marat Jaqıev taktıkalyq turǵydan rıngte oǵan qarsy ne isteý kerektigin aıtty. Men sony múltiksiz oryndadym. Jeńimpazdy habarlaǵan sátte tóreshi meniń qolymdy kóterdi.
– Araǵa ýaqyt salyp, 2009 jylǵy chempıonatta 75 kılo top jardyńyz ǵoı. Salmaq aýystyrýǵa Serik Sápıevtiń 69 kıloǵa aýysýy tikeleı áser etken sııaqty...
– 69 kıloda Qazaqstan chempıonatyn utqanymmen halyqaralyq jarysqa qatysýdyń reti kelmedi. Sebebi, arada úsh aı ótkende qaıtadan el birinshiligi ótetin bolyp sheshildi. Oǵan sebep, AIBA tarapynan álem boıynsha boksqa ózgeris enip, kezdesý ýaqyty 3 raýndqa qysqaryp jatqan. Qostanaıda ótken birinshilikke men de qatystym. Onyń aldyndaǵy chempıonattan keıin azdap tynyqqan soń salmaǵymnyń artyp ketkeni taǵy bar. Salmaǵym 74 kılony kórsetip turǵan soń bapkerim: «Ádilbek, 69 kıloǵa Serik Sápıev aýysyp jatyr. Sondyqtan bul salmaqta qalatyn múmkindigimiz az. Ony utqan kúnde de negizgi jarystarǵa Seriktiń baratyny anyq», dedi. Sol kezderi Serik álemniń eki dúrkin álem chempıony, Azııa birinshiliginiń jeńimpazy edi. Tájirıbe jaǵynan maǵan ony utý qıynǵa soǵatyny anyq. Tipti, basym tústim degenniń ózinde quramadaǵy №1 boksshy bolý ońaı bolmaıtynyn eskerdik. Qostanaıdaǵy chempıonattyń fınalynda Azamat Belgibaevpen kezdesip, jeńimpaz atandym. 2009 jyly oqý-jattyǵý jıyndarynan soń Qytaıdaǵy Azııa chempıonatyna attandyq. Bas bapkerimiz – Damır Býdanbekov. Qytaı elindegi birinshi kezdesýimde qyrǵyz boksshysymen shyqtym. Kórshi eldiń sportshysyn upaı boıynsha utyp jattym. Úshinshi raýnda esep 24:5 óte alshaq kórsetkish qoı. Odan ótsem, kelesi kezeńde sharshy alań ıesimen shyǵýym kerek. Biraq saıasat oınady ma, úshinshi raýndta jaǵdaı basqasha boldy. Tóreshi kútpegen jerden úsh ret esep ashty da, upaıǵa qaramastan kezdesýdi toqtatyp tastady.
– Qyrǵyz boksshysyna ese ketken soń Damır Býdanbekov ne dedi?
– Ne deýshi edi? Keldi de «kelesi oqý-jattyǵý jıyndaryna kelmeı-aq qoı» dedi. Ishim ashydy, jyladym. Biraq ol kezde bizdi tyńdaıtyn kim bar deısiz?! Osylaısha sol jyly kúzde álem chempıonatyna barý baqyty maǵan buıyrmady. Bar úmitim alda ótetin Qazaqstan chempıonatyna daıyndalý boldy. Men úshin 2010 jylǵy birinshilik sátsiz ótti. Astanadan Aqtaýǵa júldesiz oraldym. 2011 jyldyń aqpan aıynda Almatyda ótken el birinshiliginde qaıta qyrsyq shaldy. Almaty qalasynyń atynan synǵa túsken Shyńǵys Berdibekovten 2:1 esebimen utyldym da qaldym. Babym kelisip turǵan sııaqty. Biraq ózime baǵyttalǵan soqqylardy baıqamaı qala berýim jıi qaıtalanatyndaı kórindi. Kezdesýden soń birden bapkerime aıttym. Dárigerge teksertip kórsek, sol kózim alysty tipti kórmeıdi eken. Kózimdi teksergen dáriger «Boksty qoıýyń kerek» dep short kesti. Erteń kózim kórmeı qalýy múmkin edi. Aqyldasa kele, Marat aǵaǵa boksty qoıamyn dep aıtýyma týra keldi. Sebebi, kózdiń máselesi óte kúrdeli deńgeıge jetken-tin. 2010-2011 jyly tipti sharshy alańda jolym bolmady. Biraq Marat Jaqıev: «Áı, bala! Biz bes-alty jarysta qatarynan utylsaq ta boksty qoıǵanymyz joq. Sondyqtan keler kúnnen úmit úzbeıik. Sońyna deıin barýyń kerek» dep qaırady. Oılana kele, Orynborǵa baryp kózimdi emdettik. Qarjy máselesiniń bárin bapkerim ózi rettedi. Marat Jaqıev meniń ekinshi ákemdeı boldy. Ákem meni oǵan tabystaǵan kezde men 12 jasta boldym. Úıde óz ákem, al syrtta júrgende azamat bolyp qalyptasýyma Marat Jaqıev baryn salyp baqty.
– Orynbor sapary birden nátıjesin berdi me? Álde uzaq ýaqyt taǵy kidirýge týra keldi me?
– Orynbordaǵy ota sátti jasaldy. Em alý barysynda bapkerim menen uzaǵan joq. Basynan sońyna deıin qasymda boldy. Ota jasatýmen áýrege túsip júrgende salmaq ta artyp ketti. Keıin jattyǵýǵa kiristik, 2011 jyly Oral qalasynda Asqar Qulybaevtyń kýbogyna qatysyp kórýge bel býdyq. Jattyǵýǵa endi kirisken kez. Bul ýaqytta 81 kıloǵa aýysqanmyn. Birinshi kezdesýden ótkenimmen ekinshi aınalymda sol kezdegi el chempıony Arman Rysbekpen 6:6 esebimen teń túsip, Arman jeńimpaz atandy. Jolym taǵy da kelte boldy dep qapalanyp turǵanymda quramanyń bas bapkeri Myrzaǵalı Aıtjanov kelesi oqý-jattyǵý jıyndaryna shaqyrdy. 2011 jyldyń mamyrynda ulttyq quramanyń oqý-jattyǵý jıyndary men úshin naǵyz básekege aınaldy. 81 kıloda Artaev, Belgibaev, Abdýllaev, Serimov, Rysbek degen esiminen at úrketin myqtylardan jasaqtalǵan. Sapta turǵanda bizdiń salmaqtaǵy boksshylar sany 12-13 adamǵa deıin jetip jyǵylatyn. О́zara jeńimpazdy anyqtaý bapkerlerge de ońaıǵa túspegen bolar. Biri jeńse, keleside ekinshisi jeńedi degendeı. Sparrıngte Azamat Belgibaev Baqtııar Artaev pen Arman Rysbekti qýyp júrip urady. Al men Azamattan basym túsip júrdim. Osylaısha álem birinshiligine aparatyn laıyqty boksshyny anyqtaý úshin úlken «qyrǵyn» boldy. Oqý-jattyǵý jıyndarynyń eń sońynda ÁCh barýǵa eki úmitker tańdaldy. Biri men, ekinshi Azamat Belgibaev. Federasııadan Iýrıı Shaıdyń ózi kelip, rıng shetinde qarap otyrdy. Birneshe ret judyryq siltestik, eń sońynda taǵy da úsh raýnd erkin bokstastyq. Bul sońǵy múmkindigim bolǵan shyǵar. Federasııanyń vıse-prezıdenti Iýrıı Shaı: «Kim úzdik, sol álem birinshiligine barady» deýi kóp sózge núkte qoıdy. Mundaı múmkindiktikti kim jibergisi kelsin, Belgibaev ta baryn saldy. Azamatty barynsha soqqynyń astyna alyp, tyrp etkizbeýge tyrystym. Murny qanaǵan sátte Shaı ornynan turdy da: «ÁCh-na Nııazymbetov barady» dep qysqa qaıyrdy da ketip qaldy. Eger 2011 jyly Myrzaǵalı Aıtjanov meni quramanyń jattyǵý jıyndaryna shaqyrmasa, sportshy retinde munsha jetistikke jetpeýim ábden múmkin edi...
– Álem chempıonatyna Baqtııar Artaevty aparý týraly bapkerlerdiń oıy bolmady ma?
– Sol kezde Artaev keldi de «Ádilbek, Bakýde aıanyp qalma, saǵan sáttilik tileımin» dedi salqynqandy túrmen. Bul meniń aldymdaǵy úlken synaqqa balandy. Ári álem birinshiligine alǵash barýym. Ázerbaıjan astanasyndaǵy Geıdar Álıev saraıynda adam kóp. 1/8 fınaldyq kezeńge shyǵaıyn dep turmyn. Qarsylasym Kolýmbııa boksshysyn utsam, shırek fınalǵa joldama. Bul kezeńge ótken boksshylarǵa birden Olımpıada joldamasy beriledi. 81 kıloda shırek fınalǵa ótkenimdi habarlaǵanda arqamnan bir júk túskendeı boldy. Alystan Londonnyń sharshy alańy elestegendeı kórindi.
– Fınalda kezdesken Kýba boksshy keıin talaı jarysta bóget boldy. Jeńisti julyp alýǵa ne jetpedi?
– Baký men Almatydaǵy álem birinshiliginiń fınalynda La Krýzben jolym túıisti. Ekeýinde de esem ketti. Keıin quramada ótken talqylaý jıynynda sol kezdesýdi bárimiz qaıta qaradyq. Meni turǵyzyp qoıyp, jibergen qateligimdi boıynsha surady. Biraq bapkerler keńesi bul kezdesýde upaı sany boıynsha «jeńis sende» dep atap ótti. Keıin kezdesýde jibergen qatelikter úshin jumys istedik. Jalpy, kýbalyq boksshy ekeýimiz rıngte 4 ret kezdesippiz. Úsheýinde ol utsa, tek bireýinde tóreshiler sheshimimen jeńiske jettim.
– La Krýzdy Bakýde aıqyn uttym dep otyrsyz. Degenmen, osy turǵyda tóreshiler tarapynan bura tartý kóp jaǵdaıda áýesqoı bokstyń sániń ketirgendeı bolady da turady...
– Biz keıde qolda bar múmkindikti paıdalanbaımyz. Sportshy retinde soǵan ishim ashıdy. Nege men jeńilmegen kezdesýde jeńisti maǵan bermeıdi? Ekinshi jaǵynan, el ishindegi týrnırde sheteldik boksshyny qonaq qylǵandaı qylyp jeńisti soǵan berip jibergendeı áser qaldyrady. Mysaly, 2013 jyly Almatydaǵy álem birinshiliginde La Krýzdan góri men kóp upaı aldym dep esepteımin. Utylyp jatsam, áńgime basqa! Sportta júrip, osyndaı bura tartýlardan sharshadym. Quramadaǵy áriptesim Ivan Dychko osyndaı jaıttardan keıin áýesqoı bokstan birjola ketip qaldy.
– Bokstaǵy bura tartý týraly aıtaıyqshy. Jeńip turyp jeńilgen sátterińiz týraly...
– London Olımpıadasynyń fınalynda reseılik Egor Mehonsevpen altyn úshin tartysty kezdesý ótkizgenimiz el esinde shyǵar. Oǵan deıin Almaty, Galle týrnırlerinde az ǵana upaı aıyrmasymen ese jibergenim bar. Jekpe-jekke tolyq daıyn boldym. Tipti Mehonsevtiń barlyq ádis-tásilin jattap alǵanmyn. Rıngte qalaǵanymdaı judyryq jumsap, soqqylarym dittegen jerge tıip jatty. Úsh raýnd qorytyndysy boıynsha tóreshiler 15:15 esebin kórsetti de, jeńisti orys boksshysyna berip jiberdi. Jeńip turyp jeńilýdiń saldary óte qıyn. Biraq marapattaý kezinde Mehonsev: «Ádilbek, bul boks qoı. Kelesi Olımpıadanyń altynyń alarsyń!» dep qol alysty.
2016 jyly Olımpıadaǵa azııalyq irikteý týrnıri Qytaıda ótti. 81 kıloda fınalda burynnan beri kele jatqan qarsylasym ózbek Elshod Rasýlov ekeýimiz qaıta kezdestik. Rıngte óte bir-birimizdi aıamastan urǵyladyq. Onyń tizerlep qalǵan sátteri boldy. Alaıda, soǵan qaramastan jeńis maǵan berilmedi. Bul sportshy úshin úlken soqqy.
– «Súrindirýge» tóreshiler nege múddeli boldy?
– Sebebi, tórde Gafýr Rahımov otyrdy. Rasýlovpen kezdesýden soń Azııa boks federasııasynyń prezıdenti Serik Qonaqbaev onyń yqpal etkenin aıtty. Biraq ony halyqqa qalaı túsindiresiń?!
– Keshe ǵana sol Gafýr Rahımov AIBA-nyń prezıdenti bolyp saılandy. Alda mundaı jaǵdaılar qazaq pen ózbek boksshylary arasynda tóreshilik jasaýda qaıtalanýy múmkin be?
– Árıne! Oǵan dálel retinde byltyrǵy Azııa chempıonaty men Azııa oıyndaryn ataýǵa bolady. Bizdiń kóptegen boksshylarymyz jaqsy óner kórsetkenine qaramastan «utylyp» jatty. Oǵan AIBA-nyń qazirgi jańa basshysynyń tikeleı yqpaly bar. Mysaly, byltyr Tashkentte ótken Azııa chempıonatynda ózbekterdiń 10 salmaqtan 9 altyn alý degen esh qısynǵa kelmeıdi. Sóz joq, ózbek quramasynda myqty boksshylar barshylyq, biraq bizdiń quramanyń jigitteri olardan asyp túspese kem emes.
– Siz irikteý synynda ese jibergen Rasýlov Rıoda ońbaı utyldy. Keıin ol utylǵan boksshy ekeýińizdiń joldaryńyz túıisti. Umytpasam, aǵylshyn boksshysy Djoshýa Býatsı...
– Olımpıada jerebesi tartylǵan kezde bapkerler jartylaı fınalda Rasýlov pen Nııazymbetov kezdesedi dep boljam jasady. Alaıda Rasýlov ońbaı utylǵan kezde, ózbek tarapy bizdiń bapkerlerge «aǵa, aǵylshyn Ádilbekti ońdyrmaıdy. Qulap qalmasyn deseńder shyǵarmańdar» degenge saıatyn psıhologııalyq turǵyda qysym kórsetken áńgime aıtyp júrdi. Shyny kerek, aǵylshyn boksshysy óte myqty. Soqqylary myǵym. Marat aǵa kezdesý aldynan eki kún buryn «О́zińdi jaqsy sezinip tursyń ba? Esh jeriń aýyrmaı ma?» dep báıek boldy. Bas bapkerge de, jeke jattyqtyrýshy ma «Jeńemin, aǵa!» dep senimdi túrde aıttym. Sebebi, Rıodan 3 aı buryn Irlandııada Eýropa boksshylarymen birikken oqý-jattyǵý jıyndarynda bolǵanbyz. Djoshýamen bes raýnd erkin bokstastyq. Áleýeti sol kezde baıqaldy. Sózsiz myqty. Soqqysyna túsip qalsań, Rasýlovtyń kúıin keshesiń. Biraq Rasýlov ony rıngke mensinbeı shyqty da, nátıjesinde kezdesý merziminen erte aıaqtaldy. 2016 jyly Olımpıadanyń jartylaı fınalynan soń aǵylshyn boksshysy maǵan «sen meni búgin ońdyrmaı aldadyń» degeni bar.
– Qarsylasty mensinbeı shyǵý dep aıtyp otyrsyz. О́zińizdiń mensinbeı shyǵyp utylǵan kezderińiz boldy ma?
– Boldy. Umytpasam 2013 jyly Iordanııada ótken Azııa chempıonatynyń fınalynda ózbek boksshysy Oıbek Momozýlınovty onsha mensinbedim. Buryn jarystardan baıqamaǵan soń ba, álde sol ýaqyttary men toqyraýda júrgen bolarmyn. Nátıjesinde upaı boıynsha utylyp, elge kúmis medalmen oraldym. Biraq álem birinshiliginiń jartylaı fınalynda tastúıin daıyn shyǵyp, sybaǵasyn berdik (kúldi).
– Kezdesý aldynda kóńildegi alańdy qalaı jeńesiz? Mysaly, jeńilgen jaǵdaıda qalyń jankúıer sportshylardy «jerlep» tastaıtyn jaıttar jıi kezdesedi...
– Jalpy, sportshyda qorqynysh degen atymen bolmaıdy. Tek ishki alańdaýshylyqty jeńsek bolǵany. Ishki alań degen ne? Ol halyqtyń senimin aqtaı alam ba degen úmit. 2016 jyly Rıo Olımpıadasynda men tuǵyrda turǵanda ne úshin jylady deısiz? 2015 jyly ótken Ǵalym Jarylǵapov týrnırindegi jeńilisten soń meniń atyma túrli áńgimeler aıtyldy. «Ádilbektiń múmkindigi joq, onyń ornyna Álı Ahmedovty aparý kerek. Ony aýystyrý qajet» degen saryndaǵy áńgime psıhologııalyq turǵyda maǵan úlken soqqy boldy. Sonyń aldynda ǵana men álem birinshiliginen júldesiz oralǵan-tynmyn.
– 2014 jyly Azııa oıyndaryna barar sátte týdy tapsyrǵanda qandaı oıda boldyńyz?
– Ár jekpe-jek saıyn halyqtyń senimin aqtaı almaımyn ba degen jaýapkershiliktiń júgi ıyqta turǵandaı boldy. Sebebi, halyq senimin arqalaý qıyn. Bir jarysta jeńilseń, keshe ǵana qolpashtap turǵan qalyń jurt seni kóterip turyp jerge tastaı salǵandaı bolady. Kinálaý, «nege basqa boksshy barmady?» degen tabalaýlardy estý sportshyǵa jeńil tımeıdi. Sportshy retinde ózine myqty bolmasań, kereksiz kúıde quramadan tys qalasyń. Al tý ustap barýdyń júgi tipti aýyr.
- Rıo Olımpıadasynyń fınaly týraly áńgime bolǵanda ózegińizdi ókinish órteıtin shyǵar. Ýysta turǵan altyn ekinshi ret qarsylastyń moınynda ketti...
– Rıoda jartylaı fınaldyń aldynda bapkerim «Osy jekpe-jekti utsań, altyn qolymyzda tur» dep qadap aıtty. Jartylaı fınaldan keıin shynymen Olımpıada altynyn alam ba degen oı sanamda jańǵyryp turdy. La Krýzben fınalǵa shyqqan bapkerlerdiń aıtqanyn umytqan joqpyn. Oǵan qarsy tolyq daıyndaldyq. Týra bapkerler aıtqandaı bokstastym. Men La Krýzdy moıyndaımyn. Bir sózben aıtqanda ol talantty sportshy. Asyryp aıtty demeńiz, 2020 jyly La Krýz Tokıo Olımpıadasynda sózsiz jeńimpaz bolady. Qazir álemde 81 kıloda odan asyp túsetin boksshy joq. Sońǵy on bes jylda álem birinshiligin 4 ret qatarynan utqan tek sol kýbalyq boksshy ǵana.
– Ulttyq quramada 81 kıloda laıyqty boksshy retinde kimderdi ataýǵa bolady?
– Qazir kóbi shymkenttik Bek Nurmaǵanbetovti ataıdy. Sol baladan úmit kúteıik. Odan bólek, byltyrǵy Azııa chempıonatynyń fınalısi Erik Áljanovty erekshe ataýǵa bolady.
– Qazaq boksynda sharshy alańda baryn bermeı ketken boksshylar retinde kimderdiń joly qysqa boldy? Bul jerde óz múmkindigin tolyq paıdalanbaı ketken sportshylar týraly aıtyp otyrmyn.
– Berirektegi sportta óz izin qaldyrǵan Erdos Jańabergenov, Mereı Aqshalov sońyna deıin ashylmaı ketken sportshylar. Bular múmkindigi joǵary boksshy edi. Erdos 81 kıloda álem jáne Azııa chempıony boldy. 2005 jyly álem kýbogynda qarsylastaryn qoǵadaı japyrǵany áli kúnge kóz aldymyzda. О́kinishtisi sol, onyń jolyn qarsylasy emes, densaýlyǵy kesti. Al Mereı Aqshalov ta úzdik sportshy. Álem, Azııa birinshilikterin utqanymen Olımpıada tuǵyryna shyqpaı jatyp bokspen qoshtasty. Ol qazaq boksshylary arasynda Danııar Eleýsinovti utqan jalǵyz boksshy. Mereıden keıin 64 kıloda jasyndaı jarqyldaǵan boksshylardyń bolmaı turǵany ókinishti.
– Alda bokstan el chempıonaty tuńǵysh ret Aqtaý qalasynda ótkeli otyr. Qatysý oıda bar?
– 2018 jylmen meniń bokstaǵy kásibı jolym támám deýge bolady. Sońymyzdan ósip kele jatqan jastar bar. Solar men almaǵan asýdy baǵyndyrsyn. Aldaǵy ýaqytta óńirde shaǵyn fýtboldy damytý boıynsha jumystar atqarǵym keledi. Ekinshi jaǵynan 15 jyl boıy únemi oqý-jattyǵý jıyndary dep úı betin kórmedik. Únemi túzde júrdim. Sportta jetistikke jetýmen birge densaýlyq ta syr berdi. Úzdiksiz jattyǵýlar saldarynan belimde «gryja» paıda bolǵan. Bul Rıo Olımpıadasynyń kezinde qatty qınady. Soǵan qaramastan jattyǵý jasaı berdik. Úı ishi 2012 jyly boksty qoısańshy degen. Biraq men jattyǵýdyń adamymyn. Birden toqtaǵym kelmedi. Bıyl kóktemde boks federasııasy tarapynan bólingen qarjymen Ońtústik Koreıaǵa em-dom alýǵa baryp keldim. Ol jaqtaǵy mamandar belimniń qazirgi ahýalymen sportta júre berýge bolmaıtynyń qatań eskertti. Bapkerimmen aqyldasa kele, bylǵary qolǵapty shegege ilýge týra keldi.
– Alda 81 kıloda quramaǵa laıyqty boksshy tabylmasa Tokıo sharshy alańynan sizdi kórýimiz múmkin be?
– Ol jaǵyn kim biledi? Kúnimiz saǵan qarap tur dese, el seniminen attap qaıda baramyn... Onda oralýym múmkin. Joq degende júldeger atanatyn áleýet áli de bar.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken Jankeldi QARJAN,
jýrnalıst
