Pálsapa – taza oılaý júıesi

Oı túbi – nıet. Oılaýdy buzý – nıetti buzý. Oılaımyn, sonda bizden ne kiná? О́z qatarymyzben mektepke bardyq. Oqytty, úıretti, tárbıeledi. Oqytqanyn, tipten, durys-aq desek, úıretkeni teris, tárbıesi qate boldy. Pıoner bol dep úıretti, ol durys pa edi? Qudaıǵa, halyq dástúrine, bı, molda, tóre, baı, han degenderge qar­sy shyq dedi. Biz kóndik, sanamyzǵa saldyq, osyndaı teris túsinikterdi bilim dedik. Odan ne shyqty? Qatelikke toly ómir tájirıbesi qalyptasty. Teris tájirıbe nasıhattalyp án, óleń, poema, roman jazylyp, kınofılmder qoıylyp, sezim-túısik-sanamyzdy jaýlady. Iá, dál solaı boldy, qurdastarymnyń oılaý júıesi teris baǵyt aldy. Biraq munyń bári durys delindi. Orta mektepti aıaqtap, arman qýyp, qııaldap, joǵary oqý oryndaryna bilim alý jolyna tústik. Baǵyt durys. HI ǵasyrda Júsip Balasaǵun: «Qut negizi – bilim» dep aıtqan eken. Jastar jappaı bilimge um­tyldyq. Biraq taǵy aldymyzdan teris oqý bastaldy, bárine toqtalmaı-aq qoıaıyq, ózim biletin, ómirlik ká­sibime aınalǵan oılaý júıesi «fılosofııa» týraly baıandaıyn.

Fılosofııa, men erekshe qyzyǵyp oqıtyn pán. Onyń tarıhy sonaý antı­kalyq dáýirden bastaý alǵan. Ertede emis-emis estigen Sokrat, Pla­­ton, Arıstotelder ataqty fıl­o­sof­­tar eken. Mundaı oılaý júıe­si kóne Úndi, kóne Qytaı, kóne Egıpet el­derinde bolǵan kórinedi. Bergide ne­mistiń klassıkalyq fılosofııasy, onyń ­áıgili ókilderi: Kant, Feıerbah, Ge­­gel degender, odan bergidegi dóıler: Karl Marks, Frıdrıh Engels, Lenın, t.b.

* * *

Fılosofııa qyzyq degen ıdeıamen táýelsizdik jyldaryna jettik. Alaıda, fılosofııanyń taza oılaý júıesi ekenine kúdik engeli qashan, kúdikti seıiltý úshin onyń ornyna júıeli bilim qajet, ony qaıdan almaqpyz? Fılosofııaǵa kúdik, onyń tabıǵatyndaǵy ateıstik sarynǵa qatysty edi. Fılosofııa biliminde Ja­ratýshy degen ıdeıa joq, bári óz­di­ginen jaralatyn jaratylys. Osylaı bolǵan soń, fılosofııada din men ǵylym bir-birimen úılesim tappaǵan, kereǵar uǵymdar. Bul qalaı dep qoıamyn. Otbasy tárbıesinen dinge jaqyn bolǵandyǵymnan dindi hantalapaı qylǵandy quptamaımyn. Fılosoftar din, dinder degenderdiń tas-talqanyn shyǵarýda. Osy haldy kemeńger Muhtar Áýezov «Abaı joly» romanynda Abaı oıy arqyly tamasha beınelegen. Abaı túsiniginde fılosoftar qudaısyzdar. Osy jaǵdaı maǵan asa áser etti. Nege deısiz ǵoı... Fılosofııa ǵylymdarynyń doktory ataný úshin «Abaı dúnıetanymyndaǵy Alla  men Adam bolmysy» degen dıssertasııa taqyrybyn tańdadym da, 1994 jyly «Fılosofııalyq antropologııa jáne teologııa» maman­dyǵy boıynsha doktorlyq dısser­tasııa qorǵadym. Osy kezden otan­dyq ǵylymda «Qazaq fılosofııa­sy» uǵymy qalyptasa bastady. Fılo­sofııa ınstıtýty ujymynyń basym kópshiliginiń qazaq fılosofııasy degenge qany qas. Olar maǵan áldeneshe ret: «Ǵarıfolla, qazaq fılosofııasy, qazaqsha oılaý degen bolmaıdy, olaı deý uıat bolady», dep meni uıaltqan boldy. Ne deýge bolady? О́zderi qazaq bola tura qazaqsha oılaý degen joq deı­di. Sonda hakim Abaı oıy qazaqsha emes pe? Áleýmettik, qoǵamdyq, rýhanı tájirıbe Karl Marks iliminiń teristigin aıqyndap berdi. Táýelsiz memleketter týyn tige bastady. Táýel­­siz oı oıandy, basqasha da oılaý júıesi bar-aý degen sana boı kó­terdi. Osy baǵytta men 1994 jyldan bastap «Sana bolmysy» degen avtorlyq joba bastadym, búginde «Sana bolmysynyń» on segizinshi kitaby jaryqqa daıarlanýda.

* * *

Oılaý júıesine qatysty qateliktiń mánisi nede degenge kelsek, bizdiń «fılosofııa» dep júrgenimiz, qaıta zerdelep qarastyrýdy qajet etetin uǵym eken. Fılosofııa grektiń «fıleo» – súıemin, «sofııa» – danalyq degen eki sózinen shyqqan dep stýdentterdi oqytyp keldik, áli de aıtýdamyz jáne ony tuńǵysh aıtqan Pıfagor deımiz. Kim bilsin? Solaı ma, joq pa, áıteýir aıtyp, jazyp kelemiz. Endi kúdik qoıýlandy. 

Sonda fılosofııa men pálsapa-nyń aıyrmashylyqtary nede? Búginge deıingi barsha fılosofııalyq oqýlyq, sózdikterde jáne ózge de ádebıetterde pálsapa grektiń fılosofııa sózinen shyqqan, sonyń arabsha aýdarmasy delinýde. Túbirimen teris pikir. Nazar salyńyz, pálsapa degen eki leksıkalyq komponentten quralǵan pál+safa. «Safa» arabtan qazaqqa engen sóz – sapa. Endi qarańyz, fılosofııa degenniń boıynda «sapa» degen túsinik joq qoı. 

Arab oıshyldary grektiń «fılosofııa» degeninen ózge oılaýdyń jańa, tyń júıesin jasaǵan. 

Pálsapa-da din men ǵylymnyń ara­­synda qaıshylyq joq. Bul bir. Ekin­shiden, pálsapa-da teologııa men pálsapa arasynda qaıshylyq joq. Fılosofııada din men ǵylymnyń arasynda qaıshylyq boldy. Fılosofııada senim men tanym­nyń arasynda qaıshylyq boldy. Fılo­sofııada sezim men sananyń arasynda qaı­shylyq boldy. Fılosofııada sezim men aqyldyń arasynda qaıshylyq boldy. Fılosofııanyń ózegi qaıshylyq. Pálsapa-da qaıshylyq joq, túsinik jáne túsin­dirý bar.

* * *

Osy aıtqandardyń teorııalyq prınsıpi: Jaratýshy – absolıýt. Uly. Absolıýtti taný múmkin emes, biraq biz absolıýtti Jaratýshy dep turmyz. Eger absolıýt Jaratýshy bolsa, zańdy suraq týady. Jaratýshy neni jaratty? Jaratýshy absolıýt bolǵandyqtan, dúnıeni tegis jaratty. Dúnıeniń zańdylyqtary bar, olar: fızıkalyq, hımııalyq, bıologııalyq, matematıkalyq, medı­sınalyq, áleýmettik, t.b. Osy tegis dúnıeniń zańdaryn biz bilmekpiz, tany­maq­pyz jáne ózimizdiń turmy­symyzǵa qoldanbaqpyz. Bul degen sóz ǵylymdardy qalyptastyrý, ony kemeldendirý, sol bilim men ǵy­lymnyń nátıjesin turmysta qoldaný, ony tehnologııa deımiz. Tehnologııanyń satylary, dárejeleri bar. Qazir aıtyp júrgen IT tehnologııa, ındýstrııalyq óndiris, t.b. bári de osy Jaratýshynyń jaratqandaryn bilýge qyzmet etetin ister. Bizdiń, ıaǵnı adamdardyń ǵylymy jáne tehnologııasy kúnnen-kúnge kúrdelenip tolysa, kemeldene bergen saıyn biz Jaratýshy degen ıdeıaǵa jaqyndaı beremiz. Mine, pálsapa-nyń basty prın­sıpi.

Sonda fılosofııa degen qaıda qalmaq. Eshnárse búlingen joq. Ár jerdiń óz aǵashy bar degendeı «fılosofııa» Batystyń oılaý júıesi, oılaý mádenıeti.

Pálsapa áý bastan musylmandyq dúnıetanymnan ósip-órkendep shyqqan oılaý mádenıeti.

* * *

Fılosofııa degen uǵym kóne za­mannan beri degen daýly tezıs. An­tıkalyq zamanda fılosofııa emes, sofıstıka, sofızm degender bolǵan. Ol qarany – aq, jaqsylyqty – jaman­dyq dep tapjyltpaı dáleldep beretin oılaý tásili bolǵan, ol jańa Eýropa zamanynda «dıalektıka» dep ataldy. 

Eýropada orta ǵasyrda sholastıka degen bolǵan.

HVIII ǵasyrǵa deıin bizdiń fılosofııa dep júrgenimiz óz atymen metafızıka dep atalyp keldi. Ogıýst Kont osy metafızıkaǵa qarsy shyǵyp, óziniń pozıtıvızmin usynǵan.

Al pálsapa bolsa, H ǵasyrdan beri atalyp, aıtylyp, jazylyp, zerttelip kelýde. 

* * *

Fılosofııa jańa zamanda (XV ǵ.) taza hrıstıandyq oılaý júıesi bolyp, tolyǵa berdi. Nemis fılosofy Karl Iаspers bylaı degen: «Bıblııa ı bıbleıskaıa relıgııa ıavlıaıýtsıa osnovoı nashego fılosofstvovanııa, daıýt nam postoıannýıý orıentasııý ı slýjat ıstochnıkom nezamenımogo soderjanııa. Fılosofstvovanııa Zapad – prıznaetsıa eto ılı net – vsegda svıazano s Bıblıeı, daje togda, kogda ono boretsıa s neı». Sondyqtan, fılosofııa degen uǵymdy hrıstıandyq maǵynasynan shyǵaryp, zamanynda Arıstotel aıtqan negizge salǵan jón bolar. Ol ǵylymǵa fızıkaǵa deıingi «alǵashqy fılosofııa» (teologııa) jáne fızıkadan keıingi «metafızıka» degen uǵymdar engizgen. Ol jóninde óziniń «Metafızıka» eńbeginiń altynshy kitabyna jazyp ketken. 

* * *

Pálsapa tarıhy ál-Kındıden bas­­talyp, qazirgi zamanǵa jetkenin aıtpaqpyz. Demek, pálsapa-nyń tıpologııasyn belgileý qajettiligi bar. Osy turǵydan onyń tórt tarıhı-mádenı kezeńin belgiledik.

Birinshi kezeń. Baǵdat halıfatyna qatysty, ál-Kındı, «Taza aǵaıyn­­dar» eńbekterine baılanys­ty­­ qarastyrylatyn tarıhı-mádenı ke­ńis­tik.

Ekinshi kezeń. Halıfattan ózge musylman memleketteriniń paıda bolýyna baılanysty ıslam mádenıeti Aravııadan tys aımaqtarda gúldene bastady, sonyń bir kórinisi – Ortalyq Azııa men Qazaqstan aýmaǵynda  erekshe túrde damyǵan pálsapa, onyń ókilderi: ál-Farabı, Ibn Sına, Omar Haıam, Attar, ál-Ǵazalı, t.b. Bular parsy-túrki jurtynyń oıshyldary.

Úshinshi kezeń. Musylman Ispa­nııa­syndaǵy Eýropalyq pálsapa-nyń tarıhı-mádenı keńistigi, onyń ókil­deri: Ibn Badj, Ibn Týfeıl, Ibn Arabı, Ibn Rýshd.

Tórtinshi kezeń. Túrik-qazaq oıshyldary: Qorqyt, Qoja Ahmet Iаcaýı, Júsip Balasaǵun, Abaı, Shákárim.

Sonymen, pálsapa tórt geografııa­lyq aımaqta ónip-ósti. 

* * *

Pálsapa-nyń da, fılosofııanyń da tirek etip otyrǵany negizinen bir adam, ol – Arıstotel. Pálsapa-nyń kórnekti ókilderi: ál-Kındı, ál-Fa­rabı, Ibn Sına, Ibn Baddj, ál-Týfeıl, Ibn Rýshd. Bular Arıstotel fılosofııasyn arab tiline aýdaryp, oǵan germenevtıkalyq taldaý jasaǵan ǵulamalar. Iаǵnı olar «umyt» bolǵan Arıstotel eńbekterin Renessanstyq deń­geıge kóterýshiler. Árıne, bul ǵu­lamalardyń bári Arıstoteldi mu­sylmandyq negizde túsingen, ári tú­sindirgen. Sondyqtan olardy Shyǵys perıpatetıkteri deıdi. Sonda Shyǵys perıpatetıkterin biz pálsapa-shylar deýimizge ábden oryndy. Bu­lardyń tarıhı qyzmeti Eýropaǵa grek fılosofııasyn jetkizý ári tú­sin­dirý edi. Sol maqsat oryndal­dy, sodan baryp Batys Eýropa fıloso­fııasy qalyptasa bastady, ol Foma Akvıanttan bastaý aldy, ıaǵnı Arıst­otel endi hrıstıandyq dúnıe­ta­nymǵa oraı (saı) túsinile bastady. Al­dymen bogoslovııalyq (Qudaı tý­raly ilim), teologııalyq mánde, so­dan keıin Arıstotel zııaly fılosoftar kózqarasymen oqyla bas­tady. Ol jańa zaman úlesine tıdi. Bul qyzmet, joǵaryda aıtqandaı, F.Bekonnan bastalyp, B.Spınozaǵa deıingi aralyqty aldy. Sóıtip Batys Eýropada oılaý júıesiniń jańa túri qalyptasty. Bizdiń búginge deıin jo­ǵary oqý oryndarynda oqyp kelgen bilimimiz osy hrıstıandyq menta­lıtetke, dúnıetanymǵa negizdelgen fılosofııa.

* * *

Batys Eýropa oıshyldary teologııa men fılosofııany bir-biri­nen ajyratýǵa qanshama talpynǵan­darymen, Merab Mamardashvılı aıtqandaı: «Klassıcheskýıý evropeıskýıý kýltýrý, t.e. tý, chto skladyvaetsıa k nachalý HVII veka na grebne vozrojdıoncheskogo podema, mojno opredelıt kak kýltýrý hrıstıanskýıý». Sondyqtan da Eýropada arab tilindegi oılaý júıesin, ıaǵnı pálsapa-ny baǵalaý hrıstıandaq dástúrde bolyp otyrdy. Basty másele – Platon men Arıstoteldi arab pálsapa-shy­larynyń túsiniginen tazartyp, olardan hrıstıandyq dástúrdegi oı­shyldar jasaý maqsaty turdy. Osyndaı syńarjaq kózqarasty Rene Genon óziniń «Eýropaǵa ıslam órke­nıetiniń yqpaly» degen eńbeginde syn­ǵa alǵan.

* * *

Baǵdat halıfatynda X ǵasyrdyń ekinshi jartysynda Basra qalasynda dinı pálsapa-lyq birlestik ómir súre bastady. Muny tarıhshylar «Taza aǵaıyndar» birlestigi dep, arabsha olardy «Ihvan as-safa» dep ataǵan. «Ihvan as-safa» týraly to­ly­ǵyraq málimet E.Bertelstiń «Sýfızm jáne sýfıstik ádebıet» kitabynda da berilgen. Onda ózderin «taza aǵaıyndar» dep ataǵan bul top bes adamnan (bizge belgilisi. – Ǵ.E.) qurylǵan, olar: ál-Mýkaddası, az-Zandjanı, ál-Mıhradjanı, al-Aýfı jáne Zeıd bný Rıfaa (nemese Zaıd ıbn-Rýfa’a). Sońǵysy osy toptyń rýhanı jetekshisi degen málimet saqtalǵan. Bular ózderinshe ensıklopedııalyq bilim júıesin jasaǵan. Olardyń maqsaty: Islamǵa enip ketken koqystardy «Pálsapa ar­­qyly tazartý». Baıqap otyrsyz, maq­­sat óte bıik. Demek, ol kezde bul «aǵaıyndar» álemdik bilim júıesiniń metodologııalyq máselelerin meńger­geni ańǵarylady.

* * *

Pálsapa – taza oılaý júıesi, sapaly oı. Munda din men ǵylym úılesim tapqan. Muqaǵalı aqynnyń «din ǵylymnyń anasy» degen metaforasy shyndyqqa ıkemdi aıtylǵan sóz. Pálsapa – álemdik garmonııany nasıhattaıtyn taza ekologııalyq oılaý. Tazalyq basy Jaratýshydan. Albert Eınshteınniń dinı sezimi bolmaǵan adamnan ǵulama ǵalym shyqpaıdy degeni de osy mánde aıtylsa kerek. 

* * *

Fılosofııa bolsa hrıstıandyq dúnıetanymǵa negizdelip qurylǵan, biraq kele-kele qudaısyz oılaý júıe­­­­sine aınalǵan eýropalyq oılaý má­denıeti. Bul oılaý júıesi Bertran Rasseldiń «Istorııa Zapadnoı fılosofıı» degen kólemdi eńbeginde jan-jaqty baıandalǵan. Biz osy oılaý má­denıeti sheńberinde ǵana bolyp kel­dik, ony ǵylymı tilde eýropasentrızm dep te ataıdy. Árıne, eýropa dúnıetanymyn, fılosofııasyn bilim retinde bilýimiz kerek, onsyz qazirgi zamanǵa sáıkestik bolmaıdy. Demek, qazirgi fılosofııa pániniń baǵdarlamasyna osy aıtylǵan dılemmany eskere otyryp, usynys-ózgerister engizýimiz qajettilik.

Mundaı úrdis túrik, ázerbaıjan, ózbek, túrkimen, tájik aǵaıyndarǵa engen, olar ózderi oqıtyn oılaý júıe­sin Pálsapa ne Fálsapa deıdi. Bul arab elderine de tán, olar  Fálsapa deıdi.

Biz de oılanýymyz kerek!

Ǵarıfolla ESIM,
akademık