Reseı tarıhynda sol kezdegi uǵym boıynsha, memlekettik ǵylym men saıasat álemi dúnıege Lenın syndy buryn-sońdy bolyp kórmegen jáne qaıtalanbas ǵulamany berse, ádebıet áleminde taqyleti erekshe, qupııasy mol, tereń oıly, bir ǵasyr men bir ǵasyrdyń arasyn jalǵastyryp turǵan alyp kópirdeı bir qudiretti tulǵa boldy, ol tulǵa – Alekseı Maksımovıch Gorkıı. О́tken tarıh bolǵan soń júzege asýy op-ońaı bop kóringen sosıalıstik realızmniń negizin óz qolymen, jalǵyz qalaǵan da osy uly tulǵa edi. Ol sosıalıstik realızm negizin HIH ǵasyrdyń aıaǵy, HH ǵasyrdyń bas kezinde-aq dúnıege alyp keldi. Ol ómir esigin Alekseı Peshkov bop ashyp, Igýdııl Hlamıda bop jalǵastyryp, Maksım Gorkıı bop máńgige qaldy. Bir ǵumyrynda bir adam jalǵyz esimin tarıhqa jazyp kete almaı jatqanda, ol osy úsh atty da dúnıege máshhúr etip ketti.
Bul tulǵany da túsindim, túgel zerttep boldym dep oılaýǵa, sirá, bolmas. Jalpy, dúnıedegi árbir jaı júrgen adamnyń ózi qupııa ekenin eskersek, Gorkıı syndy eki ǵasyr fılosofııasy men psıhologııasyn, minezderi men jan dúnıesin boıyna túgel sińirip, sol boıǵa sińirgen qasıetterin baıypty oı men aqyldyń salıqaly sarabynan, qan men júrektiń bulqynǵan temperamentinen sýara bilip, ony úlken sheberlikpen qaǵaz betine túsire alǵan adamnyń sýretkerlik syry bizden keıingi urpaqqa da tylsym bop qala bermekshi.
«...Jazýshy paıǵambar bop týylýy kerek» degen tujyrym jasaǵanda Maksım Gorkıı otyzda ǵana edi, ıaǵnı 1898 jyly bolatyn. Bul tujyrymnyń batyldyǵy men tereńdigi sonshalyq, alǵash estigende záreń ketedi. Aqylyń men sanań shartarapty sharlap, ózińnen de, ózge zamandastaryńnan da paıǵambarlyqtyń nyshandaryn taba almaı, Abaı aıtqan «adasqan kúshikteı» ulyp kep óz tánińdi qaıta tabady. «Qalaı paıǵambar bolý kerek? – deısiń dińkeń quryp. – Qalaı? Ol kisiniń jazýshy baıǵustyń aldyna oryndalmaıtyn talap qoıǵany nesi? Osy zamandaǵy adamdar paıǵambardy qajet ete qoıar ma eken? Qajet etken kúnde, bir Qazaqstanda ǵana resmı 850 jazýshy bar, eger solardyń bári paıǵambar bolsa... Qudaı saqtasyn, bul degen paıǵambarlardyń bútin bir armııasy ǵoı! Álde, ol ár zamanda bir ret qana týylatyn naǵyz jazýshyny aıtyp otyr ma? Álde «ádebı shyǵarma ataýlyǵa budan bylaı bir tıyn da aqsha tólenbeıdi» degen sheshimnen keıin de aqyl-oıyn saryp qyp, densaýlyǵyn da oılamaı, qaǵazdan bas kótermeýge daıyn bop týǵan «ápende-jazýshyny» megzedi me eken? «Paıǵambar bop týylý kerek!..» О́zi she? Bul suraqqa naqty birden jaýap berý múmkin emes. Oǵan Gorkııdiń búkil tirshiligi, tyndyrǵan isi, álemdik ádebıettegi tym asqaq tulǵasy, oǵan degen barsha ult pen násildiń, ártúrli nanym men tanym ókilderiniń jappaı súıispenshiligi jaqsy dálel bolar.
1898 jyly, ıaǵnı óziniń áıgili «Jazýshy paıǵambar bop týylýy kerek» dep tujyrym jasaǵan jyldyń kókteminde onyń alǵashqy kitaby jaryq kórdi. Sol kitap oǵan búkilreseılik ataq alyp keldi. Zamandastarynyń aıtýy boıynsha «úlken dańqqa bir-aq attam qalyp edi». Ádebıettiń altyn besigi bolǵan on toǵyzynshy ǵasyr sońǵy eki jylda kelesi ǵasyrdyń qamyn oılap, oǵan eń sońǵy uly perzentteriniń birin syıǵa tartty... Sóıtip ol perzent halyqqa qyzmet etýde eki ǵasyr danalyǵy men tájirıbesiniń «qarapaıym kópiri» (L.Leonov) bolyp qalyptasty. О́ziniń alǵashqy kitabymen-aq dúnıejúzilik dańqqa qol sozǵan adam jıyrmasynshy ǵasyrda otyz alty jyl ómir súrdi. Bul otyz alty jyldyń ár jyly, ár kúni jemiske de, jeńiske de toly boldy. Eýropalyq, dúnıejúzilik oı men obrazdar qoryna «Ana», «Foma Gordeev», «Klım Samgınniń ómiri» romandary men «Shyńyraýda», «Kún balalary», «Jaýlar», «Toǵysharlar», «Vassa Jeleznova» sekildi mazmuny tereń, kórkemdigi bıik dramalar kep qosyldy. Gorkııdiń biz kórip, biz tanyp júrgen ádebıettegi beınesi muhıttaǵy kóship júrgen aısbergke kóbirek uqsaıdy. Jalpy, onyń adamdyq, sýretkerlik obrazy tek jazýshylyq qana sheńberde qaralmaı, ómirdiń barlyq spektrlerinen qaraǵanda ǵana tolyq ashylmaq. Onyń qalamynan týǵan kórkem shyǵarmalarynan basqa «Gorkıı oqyǵan», «Gorkıı pikir aıtqan» degen kitap pen kitap bop shyqpaǵan qoljazbalardyń ózin tizip otyrsań, bir adamnyń ǵumyryna jeterlikteı. Bizdiń Ivan Shýhovtyń da qoljazbasy onyń nazarynan tys qalmapty. Al keńes jazýshylarynyń alǵashqy odaǵyn quryp, alǵashqy sezin ótkizip, alǵashqy baıandamasyn jasap, aıaǵynan qaz turyp kele jatqan basqa ulttardyń da ádebıetin qamqorlyqqa alý, ol ádebıetter jaıly ulaǵatty pikir aıtý da bir adamnyń bir ǵumyryna az júk bolmas edi.
1936 jyly Gorkıı máńgilik kóz jumdy. Onyń táni ǵana aramyzdan ketip, rýhy men oıy keler urpaqtarǵa mura bop qaldy. Onyń máńgilikke attanǵanyna bıyl seksen eki jyldan asty.
Meniń qurdastarym «dúnıege eńbektep kelgende, ol áldeqashan shalqalap úıden shyǵyp ketken» eken. Ol kóz jumǵanda búkil el aza tutsa, sol azanyń ishinde qazaq halqynyń daýsy qattyraq shyqqanyna kúmánim joq. О́ıtkeni jaqsyǵa jattyǵy joq qazaq ózgeniń jaqsylyǵyna qashan da baladaı qýanyp, ózgeniń qaıǵysyna óz qaıǵysyndaı qaıysqan. О́zge ulttyń uly ókilderin óz ulyndaı kórip, ony qazaq dep sanaǵan. Sondyqtan da aq-qarasyn, túp-tórkinin tanymaı jatyp, qısyny kelmeı tursa da óz perzentterine jat ta bolsa jaqyn bop ketken basqa ult ókilderiniń esimin bergen. Qazaqta «Maqsym» bop júrgen kóp azamattar Volga boıynyń uly jazýshysyna degen qurmettiń belgisi bolsa kerek.
Sovet ádebıetiniń barlyq ıgi dástúri Gorkıı esimimen tyǵyz baılanysty. Sosıalıstik realızm ádisi, sondaǵy jańashyl rýh, revolıýsııalyq dástúr, bári-bári de Gorkııden bastaý alady. Biz bárimiz «Gorkııdiń shınelinen shyqqanbyz», sondyqtan keńes ádebıetiniń Gorkııdi oqyp ósken býyny oǵan máńgi qaryzdar.
Bul kúnderi uly jazýshy rýhyna rıza halqy onyń qabiriniń basyna tynbaı aǵylýda. Ol ómir súrgen ýaqyt pen qabir basyna baryp bas ıip turǵan kezekti urpaqtyń arasyn ýaqyt keńistigi uzartqan saıyn oǵan degen mahabbat, oǵan degen qurmet molaıa bermek. Sóıtip ádebıet tabaldyryǵyn attap basqan jyly ózi aıtqan: «Jazýshy paıǵambar bop týylýy kerek» degen oryndalmas talaptyń shyńyna japadan-jalǵyz kóterile bermek. Birinen biriniń artyq ekenin moıyndaý qolyna qalam ustap, bir nárse tyndyryp júrmin dep oılaǵan úlkendi-kishili jazýshy ataýlyǵa, árıne aýyr da qıyn. Qınaldyń, qımadyń dep ishteı qynjylys bildirgenderdi sógýge de bolmas, óıtkeni olardyń árqaısysy óz álinshe shyńǵa umtylyp keledi ǵoı, sol jolda sarapshyl minez kórinse ol minezdiń túp-tórkinin de túsinýge bolar. Áıtse de, bárimiz Gorkıı shyńyna qaraǵanda, qyzǵanyshtan góri kúlimsirep óz boıymyzdaǵy minderden arylýdyń jolyn oılańqyrap turyp qaraǵanymyz ǵanıbet sııaqty.
О́miriniń sońǵy kezeńinde zamandastary ázil-shynyn aralastyryp, ony mekeme dep ataǵan eken. Bul sózde Gorkıı beınesin, onyń bolmysyn tap basqan teńeý bar. Onyń ádebıettegi, qoǵamdyq ómirdegi, saıasattaǵy, kúndelikti tirshiliktegi qareketin jaqsy biletin kisi onyń shyn máninde jeke adamnan góri bútin bir mekemege uqsaıtynyn jaqsy túsiner edi. Bárin bylaı qoıǵanda, alystaǵy qazaq ádebıeti jaıly ataly sóz aıtyp, onyń I.Jansúgirov, Ǵ.Músirepov, S. Muqanov sekildi ókilderimen tyǵyz qarym-qatynasta bolýynyń ózi onyń ulyǵa tán qarapaıym ekenin tanytpaı ma?
Keńes ádebıetiniń asa kórnekti ókili, fılosofııadaǵy pýblısıst, jazý men oılaýdaǵy stılıst Leonıd Leonov Gorkııdiń 100 jyldyǵynda sóılegen sózinde onyń bolmysy jaıly mynadaı shaǵyn portret jasaǵan edi: «...Meniń janymda adam boıyndaǵy basty minezder men qasıetterdiń tarlan tóreshisi, uly uranmen alǵa umtylǵan eki urpaqtyń elshisi tur edi. Ol tabıǵatynan uly ustaz bop myna ǵasyrdaǵy bútin bir urpaqtyń azamattyq ósıet sózin óz qolymen jazyp, monarhtardy talqan etip, sózben aıtyp jetkize almas tereń oı, sheksiz parasatymen kúni erteń Jer dep atalatyn alyp shardyń qojasy bop tura qalý úshin jaratylǵandaı keń ıyqty, alyp deneli, aıta beretin asyl tuqymdy, jany elgezek Novgorod perzenti edi. Ol alyp tulǵany Tómengi – Novgorod, qasıetti Edil boıy tarıh ózeniniń aryndy bir tasqyny tusynda egizdiń syńaryndaı ǵyp uly Lenınmen birge bizdiń jaǵalaýǵa tartý etken-di».
Ádebıettegi alǵashqy adymyn otyz jasynda bastaǵan Alekseı Peshkov otyz segiz jasynda tulpar shabys ashty. Onyń dúbiri irgede jatqan kishkentaı Dat elinen bastap, arǵy jaǵy Amerıka men Anglııany túgel dúrliktirdi. Qyryqqa jeter-jetpes shaǵynda ol dúnıejúzilik ádebıettiń maıtalmandary – R.Rollan, G.Ýells, K.Gamsýn, S.Sveıgterdiń qatarynan qysylyp-qymtyrylmaı erkin oryn aldy. Al búgingi tańda ol tek orys halqynyń emes, adamzattyń ortaq maqtanyshyna aınalyp otyr.
Sol L.Leonovtyń sózimen aıtqanda, ol ótken ǵasyrdan bizge kópir bop jetip, qalam men jazýshylyq qýatyn halyqqa qyzmet etýge jumsaýdyń, shyǵarmashylyq oıdy memleket ekonomıkasyn kóterýge arnaýdyń negizin salyp, úlgisin kórsetip berdi.
1898 jyly Reseı Tolstoıdyń 70 jyldyǵyn toılap jatty. Nıjgorod teatrynda Tolstoı pesalarynan jekelegen kórinister, prozalyq shyǵarmalarynan ártúrli epızodtar kórsetildi. Sol kezde Tolstoıdy Shekspır, Servantes, Dante, Geteniń qatarynda baǵalaǵan Gorkıı, qarapaıym halyqtan góri shalaǵaı ıntellıgensııanyń, ıaǵnı aqsúıekterdiń toǵysharlyǵyna qatty nalyǵan edi. Ol ádebıetti jasaıtyn jekelegen adamdar bolǵanymen, ony týdyratyn – halyq, halyqtyń jalpy talǵam dárejesi dep bildi. Shynynda da, ár halyqtyń ózine laıyq patshasy bolatyny sııaqty, ár eldiń de ózine saı jazýshysy bolady emes pe? Uly jazýshy dep tanyp otyrǵan adamnyń oı-órisi men bolmysyna qarap, sol jazýshy shyqqan halyqtyń rýhanı jáne mádenı deńgeıin tanýǵa bolady. Oqýshysynyń sanasy men deńgeıi kóterilmegen elde dúnıejúzilik atqa laıyq jazýshynyń jeke dara týýy neǵaıbyl.
Gorkıı dálizde sóılesken adamdardyń oı-órisine qatty qynjylyp, ashyna jazdy.
«Qyz ben jigit sóılesip tur. Túrlerine qaraǵanda kópester áýletinen bolsa kerek.
– Graf Tolstoıdyń arǵy tegi sharýa ma edi?
– J-joq, menińshe, ol... pomeshık bolsa kerek.
– Onda onyń ózi nege shóp shaýyp, jer jyrtady?
– Á... ne isterin bilmeı erikkennen ǵoı. Bálkim, kedeılikten de shyǵar»...
Shyǵa beriste qarny jýan eki myrza sóılesip tur.
– Túsinsem buıyrmasyn, – dedi bireýi basyn shaıqap. – Tolstoı bolsa tórde otyr, al Rossııa zalda túregep tur. Onyń tóńiregindegi topyrlap otyrǵandar kimder sonshama?
– Graftyń týǵan-týysqandary, nemere-shóbereleri men aǵaıyndary shyǵar...
– Nege olardyń bári Tolstoıdyń shyǵarmasy jaıly aıta beredi?
– Endi... týysqandary bolǵasyn...
Taǵy bir aqsúıek erkek pen áıeldiń áńgimesi.
– Orkestr nege «Kreıser sonatasyn» oryndamady eken?
– Soǵan meniń de basym jetpeı tur. Eshqashan keshirilmes qatelik. Menińshe, óziniń «Kreıser sonatasyn» Tolstoı Kreıserdiń mýzykasyna jazǵanyn Sobolshıkov keshti júrgizýshi ári dırıjer umytyp ketti ǵoı deımin.
– Qoıyńyz, óıtip shatastyrmańyz, – dep daýys kóterdi áıel. – Tolstoıdyń «Kreıser sonatasynyń» sózine mýzyka jazǵan Bethoven emes pe?».
Ádebıetti kógertpeıtin mundaı toǵysharlardyń ózi ómir súrip jatqan kezde ǵana emes, kúni búginge deıin bar ekenin, moldaý ekenin Gorkıı baıǵus bilmeı ótti-aý!
Ýaqyt óter, jeldeı esip jyldar da jyljı berer. Jańa memleketter paıda bolyp, jańa materıkter ashylar, bizderge uqsamaıtyn, bizben kelispeıtin jańa urpaqtar da ómir súrer. Biraq urpaq pen jańa dáýirdiń qandaı talabyna bolmasyn jaýap berer, tótep berer iri tulǵalarǵa bizdiń kezeńimiz kedeı emes. Sol iri tulǵalardyń ishinde ǵasyrlar tumanyna boı bermeı, kerisinshe jyldar ótken saıyn jańǵyryp, asqaqtaı túsetin uly beınelerdiń biri – Alekseı Maksımovıch Gorkıı beınesi. Lev Tolstoı týraly Gorkııdiń óz sózin qaıtalasaq: «Bizdiń sózimiz qansha jyly bolǵanmen, onyń qabirin jylyta almas, biraq onyń oıy, onyń isi, onyń sózi keler urpaqtardyń júregine jylý, boıyna izgi darý berip turatyny daýsyz». (4 ııýn, 1986 jyl. «Qazaq Ádebıeti» gazeti).
Onyń týǵan qalasy – Nıjnıınovgorod kóptegen eldi mekender men mektepter, kitaphanalar, kósheler, barlyq iri qalalardaǵy ortalyq demalys parkteri jáne «Mosfılm» kınostýdııasy onyń kózi tiri kezinde-aq Gorkıı esimimen ataldy. Bul – onyń ataq-dańqynyń shyńy edi. Onyń týǵan qalasy Nıjnıınovgorod jazýshy shyǵarmashylyǵynyń 40 jyldyǵyna oraı Gorkıı qalasy dep ataldy.
(Jalǵasy bar)
Dýlat Isabekov,
jazýshy
