Saladaǵy monopolııanyń astary
Dúnıejúzilik saýda uıymynyń múshesi bolý otandyq bızneske tıimdi bolǵanymen, bank sektory ishki naryqtaǵy óz ornyn saqtap qalý úshin básekege qabiletti bolýy kerek. Ol, bir jaǵynan jalpy kapıtalynyń kólemi bolsa, ekinshi jaǵynan depozıt pen nesıe paıyzynyń barynsha jeńildigi. Birer jyl burynǵy daǵdarys kezinde Úkimet bank sektoryn saýyqtyrý úshin Ulttyq qordan qomaqty qarajat bólgeni esimizde. Bul úrdis bıyl da saqtaldy. Tipti bıylǵy Joldaýda arnaıy atalyp, zeınetaqy qoryndaǵy aqshanyń bir bóligi bankterge qaryzǵa beriletin bolyp sheshilgen. Memlekettiń bank sektoryn bulaı kótermeleýin Úkimet salany saýyqtyrý, shaǵyn jáne orta bıznesti qoldaý dep túsindiredi. Degenmen onyń astarynda 2020 jylǵa daıyndyq ta bar sekildi. Iаǵnı, kúni erteń sheteldik bankter iri portfelimen, arzan nesıesimen jáne tıimdi depozıttik syıaqymen kirgende bizdiń bankter kóleńkede qalyp qoımasyn degeni.
Olaı deıtinimiz, Úkimettiń byltyrǵy bankterdi saýyqtyrý baǵdarlamasynda Ulttyq qordan bólinetin qarajat tek iri bankterge ǵana berilýi kerek degen talap boldy. Iri bolyp qana qoımaı, Úkimettiń kómegin alý úshin bank qojaıyndary bankterdi qosymsha kapıtaldandyrýy kerek boldy. Bul syrttan qaraǵanda usaq bankterge jasalǵan qııanat bolyp kóringenimen, onyń astarynda ekonomıkada róli tómen kishigirim «banksymaqtardy» naryqtan alastatýdyń amalyna uqsaıdy.
Ulttyq qordyń aqshasynan bólek eldegi bankterdi kúsheıtýdiń ekinshi amaly retinde memleket bankterdi biriktirý saıasatyn júrgizdi. Nátıjesinde birdi-ekili usaq bankterden bólek, Qazkom men Halyq bankiniń qosylǵany da belgili. Tengri Bank pen Capital Bank, Sesna bank pen Sentr Kredıt bankiniń de qosylatyny aıtylǵanymen, keıin olar únsiz qaldy. Al Qazkomdy menshiktegen Halyq banktiń jalpy aktıvi 7,9 mlrd teńgege jetip, is júzinde naryqtaǵy monopolıske aınaldy. Qazirgi tańda bank sektoryndaǵy qarajattyń árbir úshinshi teńgesi, ıaǵnı naryqtyń 34 paıyzy osy «sýperbankke» tıesili.
Otandyq bankter halyqqa «senip alǵan» ba?
Jalpy qazirgi tańda eldegi ekinshi deńgeıli 28 banktiń 9-nyń aktıvi 1 trln teńgeden asady. Olar «Halyqtan» bólek, Sesna, Kaspıı, Forte, Sentr Kredıt, ATF jáne Eýrazııalyq bank pen reseılik Sberbank.
Qazaqstandaǵy bankter negizinen qarapaıym halyqqa arqa súıeıdi desek qatelespeımiz. О́ıtkeni bank salasyndaǵy jalpy aktıvtiń jartysynan kóbi depozıttegi aqsha. Bankter syrttan aqsha tabýǵa talpyna qoımaıdy. Máselen, zańdy tulǵalar men jeke tulǵalardyń kópshiligi aqsha saqtaıtyn Halyq bankte otandyq bıznes pen qarapaıym halyqtyń 5,7 trln teńgesi jatyr. Bul bank aktıviniń shamamen 70 paıyzy. Sonyń ishinde 3 trln teńge – halyqtyń depozıttegi aqshasy bolsa, qalǵan 2,7 trln teńge – bıznestiń qarjysy.
Bankter aktıvi kóleminiń halyqtyń artyq aqshasyna tikeleı baılanysty ekeniniń ekinshi dáleli – bank sektoryndaǵy sońǵy málimetter. О́tken aıda halyqtyń depozıttegi aqshasy rekordtyq 8,4 trln teńgege jetkenin Ulttyq bank habarlaǵan edi. Sol kezde shyqqan jáne bir derekte bank sektorynyń taza tabysynyń da byltyrǵydan 2,5 esege artqany aıtyldy. Bul turǵyda bankterdiń úlesi de birdeı. Halyq, Kaspıı men Sberbank úshtigindegi eldiń aqshasy kóbeıip, olardyń tabysy da arta tústi.
Degenmen sońǵy kezde zańdy tulǵalardyń banktegi salymdarynda aıtarlyqtaı ózgerister baıqala bastady. Bıznestiń korporatıvtik salymnyń basym bóligi negizinen Halyq, Sesna jáne Sberbankterde saqtalǵanymen, sońǵy kezderi ondaǵy qarajat kemip bara jatyr. Esesine, usaq bıznes óziniń artyq aqshasyn shaǵyn bankterge sala bastapty.
Sheteldik banktermen básekelese alýy kerek
Taıaýda áleýmettik jelide eldegi belgili bir ekonomıstiń aldaǵy ýaqytta Qazaqstanda otandyq bankterge qaraǵanda sheteldik bankter sany kóp bolady degen boljamy jarııalandy. Árıne, keler jyly bolmasa da, 2020 jyldan bastap sheteldik bankter kóbeıetini kópshilikke onsyz da túsinikti. Biraq másele banktiń sanynda emes, sapasynda. Qazaqstanda qazirdiń ózinde Pákistannyń, Qytaıdyń bankteri bar. Biraq olar osy salada belsendi deı almaımyz. Turaqty jumys isteıtin birneshe kásiporny bar shyǵar, biraq qarapaıym halyq olardyń bar-joǵynan da habarsyz. Tek Reseıdiń bankteri ǵana qazir otandyq qarjy uıymdaryna básekeles bolyp tur. Ásirese ıpoteka naryǵynda Sberbanktiń kóshbasshy ekeni jasyryn emes. Úı satýdan bólek, bul bank shaǵyn jáne orta bıznespen de jaqsy jumys istep jatyr.
Jalpy ekonomıkany nesıeleýde Reseı bankteri tym belsendi. Máselen, ótken jyly qazaqstandyq bankterdiń nesıe portfeli azaıǵan kezde Qazaqstandaǵy Reseıdiń bankteri kerisinshe qaryz berýdi ulǵaıtty. «Nurly jer» sekildi memlekettik baǵdarlamaǵa alǵash bolyp qatysqan da Sberbank. Al óz betinshe qarjylandyrý jaǵynan Sberbank negizinen «iri nesıelerdi» kóbirek beredi. Eń bastysy, reseılik bankterdiń «kóziri» – jyldyq syıaqy qunynyń tómendigi. Onyń sebebi, kórshi eldegi nesıeniń salystyrmaly túrde arzandyǵy. Jalpy Qazaqstandaǵy nesıe paıyzynyń berisi Reseı, árisi Batys elderindegi nesıe paıyzynan kóptigi 2020 jyly sheteldik bankter ishki naryqqa kirgen kezde anyq baıqalyp, bank sektoryna onyń kesiri de tııýi ǵajap emes. Onyń mysaly joǵaryda atalǵan Sberbanktiń artyqshylyqtary.
Osy oraıda, otandyq bank sektoryn sheteldik banktermen básekege qabiletti etý úshin Ulttyq qordyń qarajaty men usaq bankterdiń birigýi jetkiliksiz. Bul sharalar bankti iriletýge múmkindik bergenimen, qarjy salasyndaǵy máseleni sheshpeıdi. Naqtyraq aıtar bolsaq, nesıeniń paıyzyn tómendete almaıdy. Erteń sheteldik bankter «arzan aqsha» alyp kelgende halyqtyń bári solarǵa aýysyp ketpeýi úshin Ulttyq bank eń aldymen teńgeniń bazalyq mólsherlemesin tómendetýi kerek. Ras, 2016 jyldan beri Ulttyq bank bazalyq mólsherlemeni 17 paıyzdan 9 paıyzǵa deıin tómendetken. Alaıda qazir bul kórsetkish qaıta kóterilip bara jatyr. Bazalyq mólsherlemeni kóterýdegi maqsat teńgeniń ózindik qunyn arttyrý bolýy múmkin. Dál osy saıasatty qazir Reseı ortalyq banki de júrgizip jatyr. Degenmen, álsiz bolsa da teńgeniń ózimizdiń bankterde saqtalǵany durys.
Baýyrjan MUQAN,
«Egemen Qazaqstan»
