London

Bıylǵy jyl – Olımpıada jyly. Bul tórt jylda bir keletin jarystardyń tóresi Ulybrıtanııanyń London qalasy men onyń mańyndaǵy birneshe qalada ótetini belgili.
London qazirgi kezde Brıtanııa Koroldiginiń astanasy ǵa­na emes, ol sońǵy reıtıng boıynsha álemdegi Nıý-Iorkten keıingi ekinshi qala bolyp sanalady. Bul reıtıngti ótken jyly Knight Frank kompanııasy qalyptasqan dástúr boıynsha 2011 jyldyń eń jaqsy, úzdik 40 qalanyń tizimin jasaǵanda Londondy saıası yqpaly, eko­nomıkalyq belsendiligi, ómir súrý sapasy, bilim men ǵylym jáne mádenı mańyzdylyǵy bo­ıynsha álemdegi ekinshi qala dep tanyǵan. 

Ol týraly ne bilemiz?

Bıylǵy jyl – Olımpıada jyly. Bul tórt jylda bir keletin jarystardyń tóresi Ulybrıtanııanyń London qalasy men onyń mańyndaǵy birneshe qalada ótetini belgili.
London qazirgi kezde Brıtanııa Koroldiginiń astanasy ǵa­na emes, ol sońǵy reıtıng boıynsha álemdegi Nıý-Iorkten keıingi ekinshi qala bolyp sanalady. Bul reıtıngti ótken jyly Knight Frank kompanııasy qalyptasqan dástúr boıynsha 2011 jyldyń eń jaqsy, úzdik 40 qalanyń tizimin jasaǵanda Londondy saıası yqpaly, eko­nomıkalyq belsendiligi, ómir súrý sapasy, bilim men ǵylym jáne mádenı mańyzdylyǵy bo­ıynsha álemdegi ekinshi qala dep tanyǵan. Mine, osyndaı dúnıe júzindegi eń yqpaldy ekinshi qalada bıylǵy jazda Olımpııa oıyndarynyń jalaýy kóteriledi. Búginde London osynaý dúbirli dodaǵa daıyn­dyqty aıaqtap qaldy.
Jalpy, London týraly kóp nárse aıtýǵa bolady. Aldymen ne deımiz? Bıg-Ben. Bul – Lon­dondaǵy bıik saǵat muna­rasy. Ol 1858 jyly tur­ǵy­zylsa, kelesi jyly iske qosyl­ǵan. Osy alyp saǵat munarasy­ ata­ýy­nyń eki sebebi bar eken. Birinshisi – Bıg-Ben dep qońyraýdy jasaý ju­mystaryn basqarǵan ser Bendjamın Holl­dyń atyna baılanysty bol­sa, ekinshisi – sol kezdegi aýyr salmaqtaǵy ataqty boksshy Bendjamın Kaýnttyń esimine beril­gen desedi. О́ıtkeni, Bıg-Ben sol jyldardaǵy eń aýyr qońyraý eken.
Sonymen birge, onda qara tústi taksıler, ǵasyrdan-ǵa­syr­ǵa jalǵasyp kele jatqan Korol áýleti jáne Londondy óz­ge qalalardan erekshelendirip turatyn basqa da nárseler kóp. Osylardyń bári tek Ulybrıta­nııaǵa ǵana qatysty aıtylady.
London týraly aıtatyn ta­ǵy bir nárse, ol – osymen úshin­shi ret jazǵy Olımpıadany qabyldap otyrǵan eldiń astanasy. Sonymen birge, London álem­degi eń alǵashqy metro jelisi qosylǵan qala bolyp tabylady. 1963 jyly álemdegi eń alǵashqy metropolıten osy London qalasynda ashylǵan. Ony Metropolitan Railway kompanııasy salǵan. Sol kezdegi metro joly 3-6 km. quraǵan. Al kelesi jyly Londonda alǵash­qy ınternasıonal quryldy. Ony fransýzdar men aǵylshyn jumysshylary qurdy. Sondaı-aq, Londonda 1946 jyly BUU Bas Assambleıasynyń alǵashqy ses­sııa­sy ashylǵan. Mine, tarıh she­jiresinde Ulybrıtanııa astanasy týraly kóptegen qyzyqty máli­metter kezdesedi.
Osy arada taǵy bir jáıtti aıtýǵa bolady. Qazir London týraly óz elderinen tabandaryn jaltyratqan, aram jolmen aqsha tapqan olıgarhtardyń astanasy degen de túsinik qalyptasýda. London qalasynyń saıası yq­paly, ekonomıkalyq belsendiligi, ómir súrý sapasy degen krıterııler boıynsha reıtıngte ekinshi oryn alǵany da jaıdan jaı bolmasa kerek, onyń da osy jaǵ­daılarmen baılanysy bolýy múmkin degen oı keledi. London­nyń qazirgi jaǵdaıyna jasaǵan qysqasha sholýymyz osy.
Al endi onyń tarıhyna kelsek, Londonnyń shejiresi áriden bastalady. Resmı derekterge qa­raǵanda, onyń tarıhy osydan 2000 jyldaı buryn bastalǵan. Degenmen, taǵy bir derekterde ol aımaqty meken etýshiler 5 myń jyl buryn ormandy jerlerde ómir súrgen delinedi. Sodan keıin Rım ımperııasy kezinde London ornalasqan jerge halyqtar qo­nys aýdarady. Olar kelgen je­rine úıler salyp, ony kent (kent) dep ataǵan kórinedi. Sol kezde olar Temza ózeniniń boıynda saýdamen jáne basqa da teńizge qatysty sharýashylyqtarmen aınalysady. Rımdikter úshin Temza ózeniniń boıyndaǵy qoz­ǵalystardy baqylap otyrýdyń mańyzy zor bolǵan soń, olar bizdiń jyl sanaýymyzdyń 50-jylynda ımperııanyń yq­pa­lymen ózenniń soltústik ja­ǵalaýynda, qazirgi London qa­lasynyń ornynda Londınııým degen qalashyq salady. Rım­dikter qalashyqtyń damýyna kóp eńbek etedi. Bul jerde olardyń bıligi 410 jylǵa deıin jalǵasqan. Sodan Rım ımpe­rııa­sy ydyraǵannan keıin aǵyl­shyndardyń (anglo-saksondyq­tar) kesirinen qala biraz qı­raýǵa ushyraıdy. Qala IH ǵa­syr­da qaıta damı bastaıdy. Sol kezde Londonnyń negizi qaı­ta qalanady. Rımdikter ke­zinde London halqynyń sany 12 000-20 000 adamdy qurady.
V ǵasyrdyń sońynda anglo-saksondyqtar Londınııým qa­lashyǵynyń batys bóligine kó­ship keledi. Olar Landenıýk qalashyǵynda úılerdi negizinen aǵashtan salady.
842 jyly danııalyq vıkın­g­terdiń shabýylynan qalashyq tonalady. 9 jyldan keıin olar taǵy qalashyqqa kelip, onyń biraz bóligin órtep jiberedi. Sol kezden bastap korol Uly Alfred danııalyqtarǵa qarsy kóterilis bastap, 878 jyly vıkıngterdi jeńedi. Korol áskeri danııalyqtardy jeńgeni­men, el ekige bólinedi. Iаǵnı, vıkıngter Londonmen qosa, Shy­ǵys Anglııaǵa, al Alfredtiń jasaǵy Ońtústik pen Batys Anglııaǵa ıelik etedi. Eki jaq eldi ekige bólip alǵan soń, arada beıbitshilik kelisim-sharty jasalady. Bul kelisim uzaqqa barmaı, korol men vıkıng­terdiń arasyndaǵy London úshin taıtalas taǵy 200 jylǵa sozylady. Mysaly, 886 jyly Alfredtiń áskeri Londondy basyp alsa, 1016 jyly vıkıngter qalaǵa shabýyl jasap, ony ózderine qaı­tarǵysy keledi. Biraq olar­dyń bul áreketinen eshteńe shyq­paı, shabýyldary sátsiz aıaqtalady. 1016-1042 jyldary saksondyqtar men vıkıngter Anglııany birigip bas­qarady. 1042 jyly Edýard taq­qa otyryp, eki jaqtyń koroli atanady.
H-HVI ǵasyr aralyǵynda Londonda 80 myń halyq tura­dy. Sol kezdegi Londonnyń eń kórikti jerleriniń biri sanalatyn kópirdiń qurylysy 1172 jyly tastan qaıta salynady. Oǵan deıin ol aǵashtan jasal­ǵan bolatyn. Osy kópir 19 qaqpadan salynyp, onyń qury­lysy 33 jylǵa sozylypty.
Dastan KENJALIN.

_________________

ARǴY JAQTAN BIR JAŃALYQ

Ulybrıtanııa parlamentiniń depýtaty Denıs Maksheın úkimetke Reseı Federasııasynda adam quqyqtaryn jaqsartýda tıisti sharalar qabyldanbasa, osy eldiń Premer-mınıstri Vladımır Pýtınniń Olımpıadanyń qurmetti qonaǵy bolýyna qarsylyq bildiretinin málimdedi.
Onyń aıtýynsha, mundaı oqıǵalar tarıhta jıi bolyp turǵan jáne odan eshqandaı saıasatty izdestirýdiń qajeti joq. Máselen, 1980 jyly Ulybrıtanııanyń sol kezdegi úkimet basshysy Margaret Tetcher Keńes odaǵynyń Aýǵanstanǵa ásker kirgizýine baılanysty Máskeý Olımpıadasyna boıkot jarııalaǵany belgili. «Sondyqtan qazirgi Premer Devıd Kemeron da Tetcherden úlgi alyp, adam quqy saqtalmaıtyn elderdiń jetekshilerine júrgizip jatqan saıasatyna qarsylyq retinde osyndaı áreket jasasa bolar edi», – deıdi ol.
D.Maksheın – leıborıster partııasynyń atynan saılanǵan depýtat. Ol buryn Eýropa isteri jónindegi mınıstr bolǵan.
***
Ulybrıtanııa úkimeti London Olımpıadasynyń ashylýy men jabylý saltanatyna jáne Paraolımpııalyq oıyndardy ót­kizýge bıýdjetten bólingen qarjyny eki esege kóbeıtý týraly sheshim qabyldady.
Bastapqyda Olımpıadanyń ashylý jáne jabylý rásimine 40 mln. fýnt sterlıng bólingen bolsa, qazir ol soma memlekettik olım­pııalyq qordyń esebinen 81 mln. fýnt sterlıngke jetip otyr (126 mln. AQSh dollary). Sondaı-aq, úkimet oıyndardyń ótýine jáne sportshylardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etýge bólingen qarjyny 271 mln. fýnt sterlıngten 553 mln. fýnt sterlıngke kóbeıtti.

TUMANDY ALBION
Bul ataý qaıdan shyqqan?

Kúndelikti ómirde biz Anglııaǵa qatysty bir oqıǵalar bolsa, «Tumandy Albıon» degen sóz tirkesin jıi estip, ózimizdiń de ony jıi qoldanatynymyz bar. Sonda bul ataý qaıdan shyqqan, ol nege Anglııaǵa qatysty aıtylady degenge kelsek, Albıon degen sózdiń ózi Ulybrıtanııanyń quramyna kirgen araldardyń kóne ataýyn bildiredi. Ulybrıtanııa araldaryna Irlandııa Respýblıkasynyń aýmaǵy da kiredi. Degenmen, ýaqyt ótken saıyn sózdiń máni men maǵynasy tarylyp, «Tumandy Albıon» degen tirkes tek Anglııamen ǵana shektelip qalady. Qazirde ol Anglııanyń balama ataýy retinde qoldanylady.
Keıbir derekterde Albıon sóziniń kóne grek zamanynda paıda bolǵany aıtylady. Sol kezde grek jazbalarynda kezdeskenimen, Albıon sóziniń túp-tamyry shotlandyqtardyń (kelt tiline jatady) tilinde jatyr. Shotland tilinde «Alba» sózi «Shotlandııa» degen maǵynany beredi. Jalpy, «Albıon» sózi kóne zamandarda birneshe tilderde qoldanylǵan. Qazaq tilinde ol «aq» jáne «jer» (álem) degen maǵyna beredi eken. Ejelgi rımdikter aǵylshyndardyń jerin Anglııanyń ońtústiktegi teńizben shekaralas jaǵalaýynda ornalasqan aq tústi Dývr jartastaryna baılanysty «Albıon» dep ataǵan kórinedi. Bul jerdegi «Alba» sózi latyn tilinde «Aq» (Albus) degen uǵymdy bildiredi.
Al «Tumandy» degen sózge kelsek, onyń ózi aıtyp turǵandaı, bul ataý Anglııanyń Eýropadaǵy eń ylǵaldy, jaýyn-shashyny kóp, tumandy el ekenin aıǵaqtaıdy.