Kaspıı konvensııasynyń mańyzy ýaqyt ótken saıyn arta beredi

­Bıylǵy jyldyń 12 tamyzynda Aqtaý qalasynda Kaspıı mańynyń bes memleketi – Ázer­baıjan, Iran, Qazaqstan, Reseı, Túrikmenstan elderi prez­ı­dent­teriniń kezdesýi barysynda álem­dik saıasatta kópten kúrmeýi tar­qatylmaı kele jatqan másele­lerdiń biri sheshimin taýyp, tarıhı qujat – Kaspıı konvensııasyna qol qoıyldy. Sol mezette bul oqıǵany Qazaqstan Prezıdentiniń, Qazaqstan dıp­lo­matııasynyń tabysy, uzaq jyl­darǵy eńbektiń jemisi degen pikirler sheteldik jáne otandyq sarapshylar tarapynan aıtylyp jatty. 

Kaspıı máselesi 25 jyl boıy teńiz mańyndaǵy bes memleket­tiń, múddeli taraptardyń, halyq­ara­lyq uıymdardyń únemi nazarynda bolyp, halyqaralyq quqyqtyń ártúrli mehanızmderin nazarǵa ala otyryp Kaspıı te­ńizin bólýdiń birneshe nusqa­lary usynylǵan bolatyn. Osy ýaqytqa deıin keshendi máse­le­lerdiń sheshimin tabý úshin kóp­tegen kezdesýler ótkizildi. Atap aıtsaq memleketter basshylary deńgeıinde 4 kezdesý, syrt­qy ister mınıstrleri deńgeıinde 8 jıyn bolyp ótti. Arnaıy jumys toby qurylyp, ol 52 otyrys ótkizdi. 

Uzaq jyldarǵy kópjaqty, ekijaqty kelissózder nátıje­sin­de qol qoıylǵan Kaspıı konvensııasynyń qorytyndy nusqasy ádildik qaǵıdasyna negizdeldi. Osy baǵytta Qazaqstan halyqaralyq teńiz quqyǵy normalaryn jetekshilikke ala otyryp, árdaıym konstrýktıvtik pozısııany ustandy.  

2007 jyly Qazaqstan Prezı­denti Nursultan Nazarbaev Kaspıı zonasynyń 25 teńiz mılin memlekettik shekara dep sanap, osy shekaradan tysqary bos teńizdi ortaq paıdalanýǵa qaldyryp, al teńiz túbin sektor boıynsha bólýdi usyndy. Qazaq­stan Kaspıı mańy elderimen osy ýaqytqa deıin birqatar kelisimge qol qoıǵan bolatyn, solardyń negizinde teńiz túbin belgileý boıynsha úderisti aıaqtaǵan. Aıta ketsek, Qazaqstan Kaspıı teńizi­ne qatysty 18 kelisimsharttyń qatysýshysy, olardyń ishinde 1998 jyly – Reseımen, 2001 jyly – Ázerbaıjanmen, 2014 jyly Túrikmenstanmen kelisim­sharttarǵa qol qoıylǵanyn eskergen jón. Alaıda, bul máseleni tolyq sheshý úshin Qazaqstan, Túrikmenstan jáne Ázerbaıjan arasyndaǵy shekaralardyń to­ǵysqan tusyn retteý týraly kelisim qajet boldy. Sony­men qatar teńizdiń túbin delı­mıtasııalaý máselesi de bar. Bir qýanarlyǵy, Konvensııa bo­ıynsha Kaspıı akvatorııasyn­da úshinshi memleketterdiń áskerı kemeleriniń júzýine tolyq ty­ıym salynǵan. Bul – aımaqtyń qaýipsizdik máselesin sheshýde úlken kómek.

Kaspıı teńiziniń quqyqtyq mártebesi birneshe jyldar boıy talqylanyp, daýly máseleler­diń biri bolyp kelýiniń bir­den-bir sebebi – memleketter­diń birqatar máseleler boıynsha pozısııalarynyń úılespeýinde, keı jaǵdaıda qarama-qaıshy bolýynda. Mysaly, Kaspııdi teńiz ne kól retinde qarastyrý atalǵan sebeppen tikeleı baılanysty. Odan bólek, Reseı men Iran ózderiniń Kaspıı teńi­zindegi áskerı qatysýyn saq­tap qalýǵa tyrysty, ony túr­li qaýip-qaterlerden, lańkes­tik áreketterden qorǵaný qajet­tiligimen túsindirdi. Osy oraıda, Qazaqstan kelissózder barysynda Kaspıı mańy memleketteri­niń ustanymdaryn jaqyndas­tyrý­ǵa, Kaspıı teńizi máselesi­niń tez arada durys sheshim tabýyna edáýir kúsh jumsady, bar­lyq dıplomatııalyq sheber­ligin paıdalandy. Osynyń ná­tı­jesinde Ázerbaıjan, Iran, Qazaq­stan, Reseı, Túrikmenstan memleketteriniń óz pozısııalaryn qaıta qaraýynyń, salıqaly us­tanymdarynyń negizinde Aq­taý­da ótken memleketter basshy­larynyń alqaly jıynynda Kaspıı teńiziniń quqyqtyq már­tebesin aıqyndaıtyn, onyń Kons­tıtýsııasy esebinde jú­re­tin Kaspıı konvensııasy qabyl­dandy.

Kaspıı konvensııasy Kaspıı teńiziniń aıdynynda jáne tú­binde ornatylatyn rejimniń qu­qyq­tyq sheńberin aıqyndaıdy, teńizdiń tranzıttik áleýetin arttyrady, bıoalýandyqty qorǵaý úderisin retteıdi, munaı jáne gaz ken oryndaryn ashýǵa, energoresýrstardy tasymaldaýǵa, teńiz túbinde qubyr júrgizýge, bıoresýrstardy paıdalanýǵa, teńizdiń ekojúıesin retke keltirýge mol múmkindikter týǵyzady. Eger Kas­pııdi mıneraldy jáne bıoresýrstar turǵysynan qarasaq, onyń álemdegi munaı óndiretin eń kóne aılaqtardyń biri eke­nin kóremiz. Degenmen teńiz qoınaýy quqyqtyq mártebesi anyq­tal­maǵandyqtan áli túpkilikti zert­telip bolǵan joq, al munaı qoryna baılanysty málimetter boljamdarǵa ǵana negizdelgen. Endi osy máseleni sheshýde jańa qadam, jańa betburys qarqyn alady.

Árıne, atalǵan máseleler Kaspıı konvensııasyn taraptar ratıfıkasııalaǵannan keıin, qajet jaǵdaıda qosymsha naq­tylaıtyn zańnamalyq aktiler negizinde tolyqqandy kezeń-kezeńimen sheshile bastaıdy. Konvensııa qabyldanǵanǵa de­ıin teńizge qatysty kez kelgen sheshimdi qabyldaýda qalǵan tórt elmen kelisý qajet bola­tyn. Talaı tabysty jobalar sol sebepti júzege asyryl­maı, kóp­tegen qıyndyqtar týyn­dat­qan. Budan bylaı ár memleket Konvensııaǵa súıene otyryp, óz betinshe sheshim qabyldap, áreket etýge quqyǵy bar.

Kaspıı máselesiniń rettelýi Qazaqstanǵa álemdik muhıtqa shyǵýdyń balamaly marshrýttaryn qarastyrýǵa, qazaqstandyq jobalarǵa ınvestısııa tartýǵa múmkindik beredi. Qujat boıynsha, Qazaqstan 15 mıl táýelsiz sý aıdynyna, ári qaraı 10 mıl balyq aýlaý aımaǵyna ıelik etedi, odan ári ashyq teńiz aýmaǵyna kiredi. Al teńiz túbin sektorlyq túrde bólý turǵysynan kelý óte mańyzdy boldy.

Al Kaspıı máselesiniń bar­lyq taraptardyń múddelerin qanaǵat­tandyrý turǵysynan sheshilýi aımaqtaǵy saıası turaq­ty­lyqtyń nyǵaıýyna jáne or­nyqty damýyna serpin bereti­ni sózsiz. Bul óz kezeginde, tek Kas­pıı mańy elderiniń ǵana emes, tutastaı Ortalyq Azııa aımaǵynyń yntymaqtastyǵyn arttyrýǵa qolaıly jaǵdaılar týdyrady. 

Joǵaryda aıtylǵandar, Kas­pıı konvensııasynyń, onyń qabyl­danýy baǵytyndaǵy Qazaq­stan memleketiniń, Elbasynyń róli Konvensııanyń teńiz jaǵa­laýyndaǵy memleketterdiń eko­no­mıkalyq, saıası, quqyqtyq, ás­kerı, ekologııalyq birqatar máse­­lelerin sheship, Kaspııdi turaqty jáne qalypty túrde damytý boıynsha sóz júzinde ǵana emes, is júzinde áser etetin ma­ńyzdy tarıhı qujat retinde qalyptasýyna kýá bolamyz degen senimimiz mol.

Ásel NAZARBETOVA,

Qazaqstan Prezıdenti janyndaǵy QSZI-diń bólim basshysy