Ulttyq ekonomıka mınıstri Tımýr Súleımenov sonyń ishinde ónerkásip óndirisiniń ósimi 4,8 paıyzdy qurap, ótken aıdyń deńgeıinen 0,1 paıyzdyq tarmaqqa asyp túskendigin, ónerkásip óndirisiniń bulaısha damýyna tústi metaldar, munaı óńdeý, hımııa ónerkásibi, qaǵaz jáne qaǵazdan jasalǵan ónimder, jıhaz óndirisi, sondaı-aq mashına jasaýdaǵy ónim shyǵarýdyń jaqsy dem bergendigin aıtty.
Al Investısııalar jáne damý birinshi vıse-mınıstri Roman Sklıar 2018 jyldyń toǵyz aıynyń qorytyndysy boıynsha ónerkásip óndirisiniń ishinde mashına jasaý salasynyń – 14,5, hımııa ónerkásibiniń – 8,2, jıhaz óndirýdiń – 5,1, qaǵaz shyǵarýdyń – 9,2, rezeńke jáne plastmassa buıymdaryn óndirýdiń 2,3 paıyz alǵa basqandyǵyn málimdedi.
Sonymen sıfrlar kórsetkenindeı, toǵyz aıdyń kórsetkishi boıynsha elimizdiń mashına jasaý salasy eń qarqyndy damyp kele jatqan ekonomıkalyq sektor retinde boı kórsetip otyr. Sondyqtan biz naq osy salanyń jaı-kúıine, onyń damý sebepterine taldaý jasaǵandy jón kórdik.
Qazaqstannyń qazirgi mashına jasaý salasyn el táýelsizdiginiń tól týyndysy deýge de bolady. Ras, bul sala elimizde Keńes Odaǵynyń kezinde qalyptasyp, jaqsy damydy. Pavlodarda shynjyr tabandy «Qazaqstan» traktory shyǵaryldy. О́skemen, Petropavl, Oral jáne basqa qalalarda túrli qural-jabdyqtar men onyń aspaptaryn jasaıtyn kásiporyndardyń tutas jelisi paıda boldy. Biraq qazir solardyń kópshiliginen iz de qalmady. Ornyna naryq jaǵdaıyna beıimdelgen, halyqtyń suranysyn qanaǵattandyra alatyn jańa mashına jasaý salasy qalyptasyp, endi mine shapshań qarqynmen alǵa basýda. Mysal úshin aıta ketelik, kezinde О́skemen qalasyndaǵy árqaısysynda myńdaǵan jumysshysy bar Shyǵys Qazaqstan mashına jasaý zaýyty, О́skemen kondensator zaýyty, О́skemen prıborlar zaýyty degen alyp kásiporyndar bolǵan edi.
Qazir bul kásiporyndar jańa zamannyń yńǵaıyna qaraı beıimdeldi. Biraq búginde 15-16 jyl buryn ǵana qurylǵan «AZIIа AVTO» kásipornynyń óndiristik qýaty kósh ozyq. Bul kásiporyn osy ýaqyt aralyǵynda 130 myńnan astam jeńil avtokólik túrlerin shyǵaryp úlgerdi. Qazaqstannyń avtomobıl ónerkásibiniń tarıhy da osynda qurastyrylǵan jol talǵamaıtyn «Nıva» jeńil kólik túrinen bastaý alǵan edi. Qazir bul kásiporynda 4 myńǵa tarta adam eńbek etip, olar jeńil kólikterdiń Lada, KIA, Shkoda, Shevrolet sekildi brendteriniń jıyrmaǵa tarta modelderin shyǵarý ústinde.
Munan keıin elimizde «SaryarqaAvtoProm», «SemAZ», «KAMAZ-Injınırıng», «Hyundai Trans Auto», «Daewoo Bus Kazakhstan» sekildi avtokólik qurastyrý kásiporyndary paıda boldy. Osy kásiporyndardyń jumystarynyń nátıjesinde táýelsiz elimizde avtoónerkásip sekildi jas ta jańa sala paıda bolyp, jyldan-jylǵa jetilip, qarqyndy damý kórsetkishterin kórsetýde. Jańa ındýstrııalandyrýdyń birinshi bes jyldyǵynyń qorytyndysynda avtomobıl óndirisi óńdeý ónerkásibindegi eń qarqyndy damýshy sala retinde atap kórsetildi jáne Qazaqstan mashına jasaý salasynyń tý ustaýshysyna aınaldy.
Endi qazirgi jaǵdaıǵa keleıik.
«QazAvtoО́nerkásip» atalatyn Qazaqstannyń avtokólik salasy kásiporyndary odaǵynyń málimetterine qaraǵanda, ústimizdegi jyldyń toǵyz aıynda elimizdiń aýmaǵynda jalpy quny 140,9 mlrd teńge turatyn 22 709 avtokólik quraldary (jeńil jáne júk kólikteri, avtobýstar men arnaýly mashınalar jáne tirkemeler) shyǵarylǵan. Zattaı óndiris kólemi ótken jyldyń osy merzimindegi kórsetkishten 70,3 paıyz asyp túsken.
Sonyń ishinde 21 137 jeńil kólik shyǵarylyp, bul kórsetkish ótken jyldyń osy merzimimen salystyrǵanda 82,6 paıyzǵa ósken. Al avtokólik salasynyń alǵashqy qarlyǵashy «AZIIа AVTO» AQ alda keledi. Esepti merzimde bul kásiporyn 13 365 jeńil kólik túrlerin shyǵarǵan. Sóıtip óndiris naryǵynyń 63,2 paıyzyna ıelik etken. Ekinshi oryndaǵy «SaryarqaAvtoProm» JShS-niń kólik shyǵarýdaǵy úlesi 7 772 birlikti nemese 36,2 paıyzdy quraıdy.
Kórip otyrǵanymyzdaı, qalǵan kásiporyndardyń úlesi asa aýqymdy emes. Olar naryqtyń 1-2 paıyzyna ǵana ıelik etýde. Degenmen bul kásiporyndar keıingi jyldary ǵana paıda bolǵandyqtan bolashaqtary áli alda deýge bolady.
Taǵy bir qýantarlyq kórsetkish, otandyq avtokólik kásiporyndary bıylǵy qyrkúıek aıynyń ózinde ǵana 3244 avtokólik túrlerin shyǵarǵan eken. Al ótken jyldyń osy aıynda bar bolǵany 1 503 kólik túrleri shyǵarylǵan edi. Demek, bıylǵy qyrkúıektiń kórsetkishi ótken jylǵydan 2,2 ese asyp túsip otyr. Sóıtip ekonomıkamyzdyń eń jas salasy sońǵy aıdyń ózinde damý qarqynyn eselep arttyra túskeni baıqalady.
Otandyq avtozaýyttar ónimderiniń satylý kórsetkishteri de kóńil qýantarlyqtaı. Jyl basynan beri 20 644 avtokólik satylypty. Bul kórsetkish ótken jyldyń osy merzimine qaraǵanda 58,2 paıyzǵa artyq. Sonyń ishinde «QazAvtoО́nerkásip» odaǵy kásiporyndarynyń saýda naryǵyndaǵy úlesi byltyr osy merzimde 36,8 paıyzdy qurasa, bıyl 47,3 paıyzǵa jetip otyr. Demek, sheteldik avtokólikterdi otandyq saýda naryǵynan bir jyldyń ishinde aıtarlyqtaı yǵystyra túsken.
Osy ýaqyt aralyǵynda (ıaǵnı toǵyz aıda) respýblıka turǵyndary jergilikti óndiristiń avtokólikterin satyp alýǵa 119,7 mlrd teńge jumsapty. Bul qarajattyń basym bóligi «AZIIа AVTO» AQ kassasyna tústi deýge bolady. О́ıtkeni jergilikti óndiristiń satqan avtokólikteriniń 57,2 paıyzy osy kásiporynnyń úlesine tıgen. Kásiporyn 11 802 avtokólik satqan. Al «SaryarqaAvtoProm» JShS – 7866 avtokólik, «SemAZ» JShS – 392, «KAMAZ-Injınırıng» AQ – 315, «Hyundai Trans Auto» JShS – 177, «Daewoo Bus Kazakhstan» JShS – 92 kólikti tutynýshylarǵa ótkizgen.
Sarapshylardyń pikirine qaraǵanda, sońǵy ýaqytta Qazaqstannyń jeńil avtokólik naryǵynda elimizdiń kásiporyndarynda qurastyrylatyn jeńil kólikterdiń eń ótimdi túri Lada bolyp otyrǵan kórinedi. О́ıtkeni toǵyz aıdyń ishinde osy kóliktiń 9 414 birligi satylǵan. Munan keıingi oryndardy Hyundai (5 494 birlik), KIA (1 658), JAC (978), Chevrolet (715) Ravon (552), Skoda (512), Peugeot (132), SsangYong (14) markalary enshilegen.
Jalpy kez kelgen eldiń ónerkásiptik damý deńgeıin aıqyndaǵan kezde birinshi kezekte onyń mashına jasaý salasyna nazar aýdarylatyny belgili. О́ıtkeni bul sala el ınjenerleriniń bilimdiligin, iske mamandanǵan jumysshylar qatarynyń mol bolýyn talap etedi. Bul isti uıymdastyrý men damytý ońaı emes. Sondyqtan XX ǵasyrdyń sońyna deıin avtokólik, ushaqtar shyǵarýmen álemniń sanaýly elderi shuǵyldanyp kelgen bolatyn. Ondaı elder óz avtokólikterin álemge taratý arqyly molynan paıdaǵa keneldi jáne álemdik ındýstrııalandyrýdyń kóshin bastady. Demek, táýelsiz Qazaqstanda avtokólik óndirisi salasynyń paıda bolyp, jyldan-jylǵa damı túsýi elimizdiń qolynan kóp istiń keletindigin kórsetetindeı. Onyń ústine, otandyq avtokólik qurastyrýshy kásiporyndar birneshe brendtiń kóptegen modelderimen elimizdi ǵana qamtamasyz etip qoımaı, shetelderge de eksportqa jóneltýdi bastady. Máselen, «AZIIа AVTO» AQ byltyr myńǵa tarta kólikti Qytaıǵa eksporttady.
Qazaqstannyń mashına jasaý salasynyń táýelsizdik jyldaryndaǵy taǵy bir jetistigi amerıkalyq «General Electric» kompanııasymen birlesip, jańa modeldi lokomotıvterdiń shyǵaryla bastaýy boldy. Temirjol kóligin damytýǵa bul istiń úlken kómegi tıdi. Astanadaǵy «Lokomotıv qurastyrý zaýyty» AQ-da osy ýaqytqa deıin 300-den astam júk teplovozdary men 8 jolaýshylar tasymaldaıtyn teplovoz shyǵaryldy. Onyń 23-i kórshi elderge eksporttaldy. Munyń syrtynda, elimiz jańa vagondarmen ózin-ózi tolyq qamtamasyz etýge aınaldy.
Elimizdiń batysynda keme shyǵarý isi qolǵa alyndy. Munyń ózi otandyq mashına jasaý salasynyń sandaǵan baǵyt boıynsha damyp kele jatqandyǵyn kórsetedi jáne jeri keń-baıtaq, asty kenge toly Qazaqstan úshin kólik shyǵarý isiniń mańyzy óte zor ekendigin bildiredi.
Qazaqstan mashına jasaýshylar odaǵynyń tóraǵasy Meıram Pishembaevtyń aıtýynsha, bıyl bul saladaǵy ónim kólemi tuńǵysh ret 1 trıllıon teńgeden asyp túsýi tıis.
Jalpy qazirgi Qazaqstannyń mashına jasaý salasyn kópsalaly dep aıtýǵa bolady. Oǵan elektr quraldaryn, akkýmýlıatorlar, stanoktar men túrli aspaptar, taý-ken, metallýrgııa, aýyl sharýashylyǵy qural-jabdyqtaryn, taǵy basqa da zattar shyǵarý kiredi.
Qazaqstan mashına jasaýshylar odaǵynyń sarapshylary bul salanyń bolashaǵy jarqyn ekendigin aıtýda. Boljam boıynsha, salanyń 2030 jylǵa deıingi damý tujyrymdamasy ázirlenip, soǵan saı qoldaý sharalary belgilense, 2024 jyly ónim kólemi 3 trıllıon teńgeni, al 2030 jylǵa taman 15 trıllıon teńgeni quraýy tıis. Boljam naqty esepteýler arqyly jasalǵan jáne Úkimetpen birlesip ázirlenýi tıis osy salanyń 2030 jylǵa deıingi damý kókjıegin aıqyndaıtyn baǵdarlamalyq qujatqa negiz bolady.
Suńǵat ÁLIPBAI,
«Egemen Qazaqstan»
