Osy oraıda, byltyrǵy jyldan júzege asyrylyp jatqan «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasyn da aıtqanymyz abzal. Atalǵan baǵdarlama aıasyndaǵy árbir iri jobanyń nátıjesi halyqtyń sanasyna túrtki bolyp, onyń ishki dúnıesin baıytýǵa, ómir kókjıegin keńeıtýge baǵyttaldy. Áıtse de, keıbir tustaryn, mysaly el tarıhyna baılanysty, ata-babamyzdyń ótken jolyn, qasıetti mekenderin, týǵan jerin dáripteýdegi erekshelikterge qatysty naqtylaýdyń qajettiligi bir jarym jyl ishindegi nátıjelerden týyndap otyr.
Biz, Qazaqstannyń árbir azamaty qoǵamnyń sanaly múshesi retinde qalyptasqan memleketimizdiń tarıhyna qaıta úńilý, ony ǵalamdyq tarıhı prosestermen baılanystyra otyryp túısiný arqyly óz tarıhymyzǵa oń kózqaras qalyptastyrýǵa Elbasy maqalasy arqyly baǵyt alamyz. Ol tarıh Qazaqstanda uzaq jyldar mekendep, onyń órkendeýine jeke úlesterin qosyp kele jatqan barlyq etnostardyń jalpy ortaq tarıhy retinde qabyldanyp, burmalaýsyz, aqtańdaq tustary jasyrýsyz ashyq talqylanyp, jarııalanyp, taldanyp, zerttelip, zerdelenip jatýy qajet. Olaı deıtin sebebimiz, Qazaqstan tarıhynda túrli qaıǵyly oqıǵalar, soǵystar men teketirester, áleýmettik qaýipti synaqtar men saıası qýǵyn-súrginder boldy.
Tarıhty tek adamzat qoǵamynyń ótkenin zertteıtin qoǵamdyq ǵylym retinde qarastyryp, naqty faktilerge súıene otyryp, sol turǵyda basqa halyqtardyń múddesine nuqsan keltirmeı qalyptastyrǵan jaǵdaıda, biz ózimizdiń órkenıettiligimizdi álemdik qoǵamdastyqqa kórsete bilemiz. Tarıh ǵylymynyń maqsaty – halyqqa ótkenin jetkize otyryp, rýhanı dúnıesi men qundylyqtar júıesin qalyptastyrý ekenin eskersek, «tarıhsyz ult joq» degen naqyl sózdiń rastyǵyn túsinemiz. Tarıhı zerdeleý arqyly tarıhı sana, mádenıet, dástúr, urpaqtar sabaqtastyǵy qalyptasady, rýhanı jańǵyrý úderisteri jetildirile túsedi, keleshekke durys baǵyt-baǵdar alýǵa múmkindikter paıda bolady.
Elbasy maqalasynda Uly dalanyń tarıhı turǵydaǵy jeti qyry kórsetilgen, olar – Atqa miný mádenıeti, Uly daladaǵy ejelgi metallýrgııa, Ań stıli, Altyn adam, Túrki áleminiń besigi, Uly Jibek joly, Qazaqstan – alma men qyzǵaldaqtyń otany. Osy atalǵan jeti qyrymyz shyn máninde qazirgi Qazaqstan jerinde mekendegen bizdiń ata-babalarymyzdyń materıaldyq jáne rýhanı dúnıelerdi jasap, ony álemdik tarıh pen ıgilikter qorjynyna salǵanyn kórsetý faktileri. Endigi kezekte olardy dáripteý, oǵan halyqtyń senimi men qyzyǵýshylyǵyn oıatý tarıhqa jańasha úńilýge úlken túrtki bolary sózsiz.
Mysaly, Alataýdyń baýraıy alma aǵashy men qyzǵaldaq gúliniń «tarıhı otany» bolǵany ǵylymı turǵydan dáleldengen. Osy jerden búkil álemge taralǵan ósimdikter bastaý alǵan. Uly Jibek joly arqyly Alataýdan Qazaqstan terrıtorııasy arqyly Jerorta teńizine, odan ári muhıt arqyly bizdiń qazirgi biletin alma aǵashynyń atasy jer júzine taraldy. Alma aǵashyna qurmet retinde, onyń eldi meken tarıhyndaǵy alar ornyna baılanysty táýelsizdigimizdiń besigi bolǵan Qazaqstannyń burynǵy astanasy Almaty qalasynyń ataýy qalyptasqan.
Osy sııaqty joǵaryda atalǵan árbir Uly dalanyń tarıhı qyrlary týraly naqty mysaldardy, faktilerdi tabýǵa bolady. Degenmen bul úrdisti ásire mıftendirýden, jańsaq pikirlerden, sol arqyly el tarıhyn, ult tarıhyn negizsiz asa joǵary baǵalaýdan ada bolǵanymyz durys.
Aıta keterligi túrli keleńsiz jaǵdaılardyń, tarıhı burmalaýshylyqtyń aldyn alý úshin Elbasy N.Á.Nazarbaev óz maqalasynda tarıhqa súıene otyryp, qoǵamdyq sanany jańǵyrtýdyń joldaryn da usynyp otyr. Atap aıtsaq, «Arhıv-2025» jetijyldyq baǵdarlamasyn, «Uly dalanyń Uly esimderi» oqý-aǵartý ensıklopedııalyq saıabaǵyn, «Túrki órkenıeti: túp tamyrynan qazirgi zamanǵa deıin» jobasyn, «Uly dala» ejelgi óner jáne tehnologııalar mýzeıin, «Dala folklorynyń antologııasyn», tarıhtyń kıno óneri men televızııadaǵy kórinisin jasaý týraly halyqqa paıdaly, úlken qyzyǵýshylyq týdyratyn aýqymdy jobalar usynylǵan.
Bul jobalardyń barlyǵy osyǵan deıin júzege asyrylǵan gýmanıtarlyq baǵyttaǵy «Mádenı mura», «Ǵylymı qazyna», «Halyq tarıh tolqynynda» sııaqty iri baǵdarlamalar men jobalardyń jınaqtalǵan bazasyn tolyqtyryp, olardy zamanaýı formatta, ıaǵnı sıfrlandyrý arqyly halyqqa jetkizgen jaǵdaıda, ári qaraı jańa tehnologııalar men ǵylymı ádisnamalardy paıdalanǵan jaǵdaıda bereri mol, is júzindegi ıgilikti is bolaryna senim bildiremiz. Elbasy maqalasynda aıtylǵandaı, «О́tkenin maqtan tutyp, búginin naqty baǵalaı bilý jáne bolashaqqa oń kózqaras tanytý – elimizdiń tabysty bolýynyń kepili degenimiz osy».
Qazirgi jastar jańasha bilim alyp, aldyńǵy qatarly álemdik oqýlyqtarmen bilimin tereńdetip, zamanaýı trendtermen ushtasqan ulttyq mádenıetpen sýsyndap ósip keledi. Sol urpaqty, ıaǵnı qazirgi zamannyń jańa sapadaǵy azamattarynyń sıfrlyq keńistikte, túrli zamanaýı ıgilikterdi paıdalanýda ózindik adamı qasıetterin, qundylyqtaryn joǵaltpaýy úshin óz eliniń, ultynyń tarıhymen maqtanysh sezimin týdyrý, onyń keshegi ótken jolyn jalpy álemdik damý úderisterimen sabaqtastyra otyryp tárbıeleýimiz − úlken mindet, joǵary jaýapkershilik.
Ásel NAZARBETOVA,
QSZI aqparattyq-taldaý jumysy bóliminiń basshysy, PhD doktory
