Qalyptasqan dástúrge sáıkes, quryltaıǵa tek redaktorlar men qazaqstandyq basylymdardyń qojaıyndary, sarapshylar, saıasattanýshylar ǵana jınalmaıdy. Otandyq medıa-naryqtyń tamyryn basyp, qaıda baǵyt alyp bara jatqanyn baqylap otyrý úshin quny joǵary jarnama taratýǵa áleýetti transulttyq kompanııalardyń PR-menedjerleri de áńgime aýanyna qulaq túrip otyrady.
Bıylǵy medıa-quryltaıdyń basty otyrysy «Qazaqstannyń medıa naryǵy: jyl saıynǵy tekserý jáne dıagnostıka» taqyrybyna arnaldy. Minberge shaqyrylǵan Aqparat jáne kommýnıkasııalar mınıstrliginiń ókili Bekzat Rahymov, Medıa alıans basqarmasynyń tóraǵasy Armanjan Baıtasov, Quqyqtyq medıa ortalyǵynyń dırektory Dıana Okremova syndy spıkerler elimizdiń jalpy áleýmettik-ekonomıkalyq ómirin alaqanǵa tosqan medıa-naryqta búgingi bolyp jatqan ózgeristerdi talqylaýǵa tamyzyq tastady.
Quryltaıdyń «Sıfrlyq dáýirdegi buqaralyq medıa: ólshe de, ústem bol» taqyrybyn tórge shyǵarýy da kezdeısoqtyq emes. Jappaı sıfrly tehnologııalarǵa aýysyp otyrǵan zamanda medıa tıimdiligin dál ári naqty ólsheý BAQ-tyń bıznes-strategııasyna tikeleı áser etedi. О́lsheý máselesi Media-quryltaı aıasynda turaqty túrde kóterilip otyratyn taqyryp retinde kásibı ortanyń úlken qyzyǵýshylyǵyn týdyryp qana qoımaı, naryq oıynshylaryna búkil salaǵa áser etetin birlesken sheshimderdi qabyldaýǵa múmkindik beredi.
Internet degen tereń qudyqtyń zamanynda teledıdardy kim kóredi? Dástúrli BAQ arqyly taraǵan aqparattarǵa kim túgel senedi, degen statıstıkalar tóńireginde órbigen paneldik otyrystar ótkir pikirtalastarǵa muryndyq boldy. О́ıtkeni bul jerde árbir medıa-resýrstyń óz múddesi bar. 2013 jyldan beri otandyq telearnalardyń reıtıngi ósip kele jatqanyna qaramastan, spýtnıktik telearnalardyń arqasynda otandastarymyzdyń 77 paıyzynyń sheteldik arnalardy qaraýǵa múmkindigi bar. Oǵan qosa digital dáýirinde jurtty ózine buryp áketip jatqan áleýmettik jeliler men basqa da aqparat kózderi jetkilikti. Sondyqtan da aýdıtorııa nazaryn burý dástúrli BAQ úshin burynǵydan da ózekti bola túskeni aqıqat.
Sonymen reıtıng jasaýda birden bir monopolıst ólshegish quraly bolyp otyrǵan TNS Central Asia bas dırektory Tatıana Starsevanyń málimdeýinshe, qazaqstandyqtardyń 61 paıyzy kún saıyn, 90 paıyzy aı saıyn turaqty túrde teledıdar tamashalaıtyn kórinedi. 2013 jyldan beri Qazaqstan boıynsha televızııa óz aýdıtorııasynyń 14 paıyzyn joǵaltqan. Bul – ótken jyldyń qorytyndysy. Alaıda quryltaıda TNS Central Asia jasap otyrǵan reıtıngke kúmán keltiretinder tabyldy.
О́ıtkeni bul ólshemderdi jasaýda qandaı telebaǵdarlamalar tańdalady? Osy saýal júrgiziletin ortany kimder quraıdy? Úıde otyrǵan 2-3 myń respondent búkil qazaqstandyq medıa-naryqqa yqpal etýge jáne BAQ-tyń qarjylyq jaǵdaıyna aralasýǵa qanshalyqty quzyrly, degen saýaldardyń qoıylýy zańdylyq.
Osy turǵydan kelgende «Alash medıa toby» JShS bas dırektory Batyr Qazybaev, saıasattanýshy Aıdos Sarym, «Atameken Business Channel» JShS bas dırektory Qanat Saharııanovtardyń keltirgen ýájderi óte nanymdy boldy.
Sondyqtan da otandyq medıa-naryqta qazaq tildi-orystildi bolyp bóline bermeı, naǵyz jaǵdaıdy saraptaıtyn balamaly birneshe ólshegish quraly qajet. Birjaqty, ala-qula jasalynatyn reıtıng memlekettik tildegi BAQ-tyń nesibesine qııanat jasap otyrǵanyn joqqa shyǵarýdyń qajeti joq. Máselen, Qazaqstan naryǵyna kelgen kompanııalar TNS Central Asia jasaǵan reıtıngke arqa súıeıdi.
Qalaı desek te, Media-quryltaı qazaq tilindegi BAQ-ty damytý máselesinen eshqashan attap ótken emes. Bul jerde óz nápaqasynan kópe- kórneý aıyryla bermeý úshin memlekettik tildegi medıa-quraldarynyń ózine de etitirilik jetpeı jatatynyn qynjyla baıandaýǵa týra keledi. Sebebi – bireý. Memleket qazaq tildi BAQ-ty damytýǵa eleýli qarjy salyp otyrǵanyna qaramastan, ol áli de bolsa naryqtyń talabyna saı qadam basa almaı otyr, kontentti monetızasııalaý jaǵy óte báseń júrip jatyr. Birqatary medıa bıznes retinde jumys jasap otyrǵan joq, jarnamaǵa bólinetin ýaqyt pen alańdy satý jaǵynan marketıngtik strategııasy joq.
Máselen, Media-quryltaıdyń tústen keıingi basty jıyny da «Memlekettik tildegi BAQ: naqtylyq pen keleshek» taqyrybyna tekke oıysqan joq.
– Burynǵysynsha ótkir pikirtalastar men usynystar aıasynda biz medıa-naryqtyń eń ózekti degen máselelerine basty kóńil bólip otyrmyz, – deıdi Qazaqstan baspasóz klýbynyń prezıdenti Ásel Qaraýylova. – О́tken jyldar ishinde Media-Quryltaı aqparat aıdynyndaǵy eń eleýli oqıǵalardyń birine aınalyp úlgerdi. Bizdiń mindetimiz – aqıqatynda medıa naryqta bar máselelerdiń betin ashyp, sheshimder taýyp, kelisimge kelý, medıa salasynyń ashyqtyǵy men kásibı deńgeıin kóterý.
Sonymen qatar quryltaıda BAQ jumysynyń tıimdiligine taldaý júrgizýge arnalǵan dúnıejúzi moıyndaǵan tehnologııa – Chartbeat servısin Qazaqstanda iske qosý aıasynda sheberlik sabaǵy ótti. Nıý-Iorkten kelgen Chartbeat komandasy qazaqstandyq BAQ-tyń básekege qabilettiligin kóterýge arnalǵan júıeniń múmkindikterin egjeı-tegjeıli túrde kórsetip, halyqaralyq basylymdardyń tabysty keısterimen tanystyrdy.
Qatarlas júrgizilgen sheberlik dárisinde Factcheck.kz komandasy faktchekıngke qatysty tájirıbelerimen bólisti. Iаǵnı, medıa-mamandar jalǵan akkaýnttar men fotosýretterdi tanýǵa arnalǵan jańa quraldardy, ashyq derektermen jumys isteý tehnologııalaryn usyndy.
Aınash ESALI,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
