Osy turǵydan kelgende, tamyry tereńde jatqan qazaqtyń saıyn dalasynyń zańdy ıesi, ári-beriden soń búkil túrki jurtynyń babasynan qalǵan kıeli mekendi atamekenim dep saqtap otyrǵan, túrikter súısine otyryp maqtanyshpen aıtyp júrgenindeı, atajurttyń zańdy qojaıyny ózimiz. Memleket basshysy Nursultan Ábishuly Nazarbaev «Egemen Qazaqstan» gazetinde jarııalanǵan óziniń «Uly dalanyń jeti qyry» degen kólemdi maqalasynda osy máseleni shegelep, shegendep aıtyp berdi. «Bul – tarıhymyzǵa degen berik ustanym», dedi Ult kóshbasshysy. Osydan artyq ne kerek?
Endigi jerde Qazaq eli mekendegen qasıetti topyraǵymyzdy qanyn tógip, naızanyń ushymen, bilektiń kúshimen qorǵaı bilgen, aqyl-parasatyn bıik ustap, ar-namysyn aıaqqa taptatpaı, babalarymyzdan qalǵan ulan-ǵaıyr aımaqty qorǵaı bilgen urpaqtyń ókili ekendigimizdi qashanda maqtan tutýymyz kerek. Sol babalarymyzdyń amanatyna laıyq bolýǵa tıispiz. Bul ásirese óskeleń urpaqtyń, keleshegi kelbetti, bolashaǵy jarqyn jas órkenniń jadyna túıip, kókeıine saqtaıtyn asyl paryzy.
О́tkenimizge zer salyp, tarıhymyzǵa kóz júgirtsek, nebir qıyn-qystaý kezeńde talaı zobalańdy bastan keshirgen, «myń ólip myń tirilgen» el ekenimizdi baǵamdaımyz. Ashtyq pen jappaı jazalaý sharalarynan, repressııadan, juqpaly indetterden, surapyl soǵystardan qyrylǵan qazaq jurty asyldarynan, betke ustar qaımaǵynan aıyrylsa da jasymaı, moıymaı ilgeri jyljyp keledi. Tizeden qaǵyp, turalatsa da qasqaıyp qaıta kóterilip, eńsesin kóterip, júzin tik ustap, endi mine, azat elge aınalǵan táýelsiz memlekettiń urpaǵy ekenimizdi batystyń basqa jurty bilýge tıisti. Olaı deıtinimiz, osydan shırek ǵasyr buryn batys elderi Qazaqstandy kóbinese bile bermeıtin, tipti bilgisi kelmeıtin, qulqy bolmaıtyn, qyzyqpaıtyn. Kóbisi bizdi Aýǵanstanmen, Pákistanmen shatastyryp jatatyn. Endi mine, elimiz óz táýelsizdigin jarııalaǵaly beri Memleket basshysy N.Á.Nazarbaev óziniń salıqaly saıasatymen, bilimimen, biliktiligimen, mol tájirıbesimen, tapqyrlyq qasıetterimen, ózgelerdi uıytyp áketetin sheshendigimen, kósh bastar kósemdigimen aýzyn aıǵa bilegen alpaýyt memleketter basshylarynyń ózin moıyndata bildi.
Baǵamdap qarasaq, baıtaq dalanyń erkin ulany saıyn dalany óziniń ulttyq dástúrimen, qasıetti jylqy janýaryn pir tutyp, kókparǵa shaýyp, báıge alyp, tulpar minip, at qulaǵynda oınaǵan, tý ustaǵan shabandozdyǵymen erekshelengen halyqpyz. Dala órkenıeti bizdiń ejelden boıymyzǵa sińgen, qanymyzǵa taraǵan asyl qasıet. Bizdiń halyq qaqaǵan boranda, at qulaǵy kórinbeıtin aqshunaq aıazda tórt túligin órgizip, kıiz úıin tigip, jaz jaılaý, qys qystaý men kókteý jáne kúzdeýdi sharlap, jyldyń tórt mezgilinde sary dalany sharlap júrgen. Baıtaq ólkede dál qazaq jurty sekildi batysy men shyǵysynda, ońtústigi men arqasynda dıalektisiz sóıleıtin, tili buzylmaǵan halyq joq. Qazaqtyń kıiz týyrlyqty úıi búginde sonaý damyp kettik degen órkenıet kóshiniń bastaýynda turǵan elderdiń ózin tańǵaldyrady. Qazir solar qazaqtyń úıin zerttep, sonyń qasıetine tańdanyp, tamsanyp, osyǵan uqsas buryshy joq dóńgelek úıler jasap, myń jyl ótken soń bizge qarap jańalyq ashqandaı bolýda.
Sol sııaqty qusbegilik, búrkit salyp, túlki ustaý, ań aýlaý sekildi tabıǵatpen etene aralasqan saıatshylyq qaı elde boldy? Dál osy kúnderi qardyń alǵash jaýǵan maýsymynda «Qansonar» ańshylyq naýqany bastalady. Itelgi, búrkit, qarshyǵa salý saıystary, «teńge ilý», «túıe jarys», «qyz qýý» sekildi ulttyq oıyndar da ejelden kele jatqan izgi dástúrimiz ekeni barshaǵa aıan. Sońǵy jyldary jer-jerde búrkitshiler festıvalin ótkizý ıgi dástúrge aınalǵan. Osyndaı ulttyq dástúrler halqymyzdyń ǵasyrlardan bergi boıyna sińgen asyl qasıetteri.
Elý jyldaı buryn «Esik» qorǵanynan «Altyn adamnyń» tabylýy Qazaqstandy aıdaı álemge pash etti. Osydan keıin elimizdiń ár túkpirinde soǵan uqsas altyn buıymdy birneshe kesene tabyldy. Memleket basshysy osy arqyly qasıetti qazaq dalasy ejelden dala órkenıetiniń ajyramas bólshegi ekendigin qadap aıtty. Demek, bul biz kóneden kele jatqan tarıhymyz, qalyptasqan dástúrimiz bar el ekendigimizdiń aıǵaǵy.
Baǵamdap qarasaq, kóne Altaı taýynyń tórt qubylasyn mekendegen qazaq jurty qazir de sol aımaqty qamtyp otyr. Elimizdiń shyǵys óńirinde, sondaı-aq, qazirgi Qytaı jerinde, Mońǵolııa aýmaǵynda, teriskeıi Reseıge qarasty aımaqta da qazaqtar qonystanǵan. Altaı taýynyń barlyq jaǵynda ejelgi túrkitektes halyq turyp keldi, áli de solaı ómir súrip jatyr. Bul aımaqta ejelden túrki dúnıesi qalyptasyp, qazirgi tańda sol aımaqtan álemniń ár qıyryna taraǵan. Ejelgi Túrki qaǵanaty boı kótergen alyp memlekettiń bolǵany tarıhtan belgili. Ulan-ǵaıyr alyp dalany mekendegen kóshpeli eldiń urpaǵy búgingi bizder, ıaǵnı qazaqtar ekenimizdi maqtan tutamyz. Halqymyzdyń kóptegen handary men sultandary máńgi baıyz taýyp, Qoja Ahmet Iаsaýı syndy uly tulǵanyń kesenesi kóterilgen, Abylaı han jáne basqa tulǵalar jerlengen búgingi Túrkistan shahary qaıta túlep jasap, jańǵyryp jatqany jaqsylyqtyń nyshany.
Halqymyzdyń ótkeni árdaıym jadymyzda, al búgini, jarqyn bolashaǵy óskeleń urpaqtyń qolynda. Tarıhymyzǵa kóz salsaq, aıtýly tulǵalarymyz barshylyq. Solardyń isi barshamyzǵa úlgi. Uly tulǵalarymyz, ult qaharmandarynyń jarqyn beınesi árdaıym ónege bolýy tıis.
Qoryta aıtqanda, Ult kóshbasshysy Nursultan Nazarbaevtyń «Uly dalanyń jeti qyry» atty salıqaly maqalasy kóptiń kókeıinde júrgen mańyzdy oıdyń máıegin dóp basyp, jan-jaqty baıandaǵan. Jurtshylyq Memleket basshysynyń gazette jarııalanǵan osy maqalasyn elimizdiń rýhanı jańǵyrýdyń ajyramas bóligi dep qabyldap, qyzý qoldaý ústinde.
Aqan BIJANOV,
fılosofııa, saıasattaný jáne dintaný ınstıtýtynyń dırektory,
saıasattaný ǵylymdarynyń doktory, professor
