«Ult tarıhyndaǵy keńistik pen ýaqyt» jáne «Tarıhı sanany jańǵyrtý» atty eki bólimnen turatyn ol maqalanyń alǵashqy bólimi «Uly dalanyń jeti qyry» týraly baıandasa, ekinshi bólimi sol «jeti qyr» fenomeniniń eldiń búgini men bolashaǵyna qalaısha qyzmet etýi jaıyndaǵy basty alty tujyrymnan turady.
Iá, atalmysh maqalany oqyp shyqqan soń, qatty tolǵanǵanymyzdy jasyrmaımyz. О́ıtkeni el táýelsizdigin alǵan kezeńnen bastap, biz de, ózimizshe, Uly dalamyz ben Kóshpeli ómir súrý salty (KО́SS) jáne Otyryqshy tirlik etý salty (OTES) ǵalamattarynyń syryna úńilýmen, ózimizshe zerttep-zerdeleýmen kelemiz. Elbasynyń bul maqalasynyń bizdegi oı-tolǵamdarǵa da, jalpy, san saladaǵy ǵalymdarymyz ben zııaly qaýymnyń asa kórnekti tulǵalarynyń Eltaný ǵylymy jolynda ólermendikpen atqaryp jatqan sharýalaryna da, eldiń rýhanı tirligine de óte qýatty serpin bererlik mańyzy men mánisi aıryqsha. Keńistik pen ýaqyttaǵy ult tarıhyn, rýhanı jańǵyrý arqyly, barynsha kemel taný jolyndaǵy jasampazdyq jumystarynyń da osy maqaladan keıin buryn-sońdy bolmaǵan pármen men qarqyn alaryna senemiz.
Keńistik pen ýaqyt demekshi, baǵzy dana babalarymyzdyń dúnıetanymy boıynsha, Olar mynadaı bestiktiń eki alapaty: «TÁŃIRI – Emanasııa – Ýaqyt – Qozǵalys – Keńistik.
Já, aıtarǵa sóz kóp. Eń basty másele – О́ztanym. Baǵzy babalarymyzdyń «О́zin tanyǵan – Táńirisin tanıdy» naqylynan biletinimizdeı, О́ztanymnyń jeke bas úshin de, El úshin de, Adamzat úshin de mańyzy orasan. «Sózim – О́zim» (S. Toraıǵyrov) demekshi, О́ztanym ǵylymy Sóztanymnan bastalady. Sóztanym – Jazmyshtaný (Tarıhtaný). Sebebi keshe ǵana otyryqshylyqqa eriksiz moıynsunǵan halqymyzdyń atamzamannan bergi genealogııasy men taǵdyr-tarıhy – Ata Tilinde saqtalǵan. Ata Til, biz úshin ulttyq dúnıetanym, salt-dástúr, tarıh, óner, kásip, ǵylym, bilim, din. Ol – búkil ómirimiz. «...Qazaq tilin bilse edi: ǵylym-bilim de osynda, din de osynda, áýlıeshilik te osynda. Solaı bolǵany úshin, burynǵy ótken ata-babalarymyz bári jaqsy bolyp, áýlıe bolyp ótti», «Asyly, qazaq tili – jumbaq, ne aıtsa, báriniń sheshýi bar, sheshýin bilýge tyrysý kerek» deıdi áýlıe Máshhúr Júsip. Qysqasy, Sóztanymnyń qamtymaıtyn salasy joq. Ol – Bestanym (Adamtaný, Tabıǵattaný, Kúntaný, Ǵaryshtaný, Qudaıtaný) kilti. Bizdiń arǵy-bergi babalarymyzdyń – Sózdi kýlt dárejesine deıin kótergeni de sodan. «Segiz tutam sary sadaq sekirgen ańdy sulatar. Segiz qyrly ótkir Sóz aqyrǵan Erdi qulatar» deıtin de Qazaq. Endi qarańyz, álemdik til ǵylymy men biliminiń bir de bireýinen «Sózdiń segiz qyrly» keremet ekendigin taba almaısyz. Al onda Bestanymǵa qatysty kóneden kele jatqan keremet fılosofııa bar.
Sóztanymda «Atqa miný mádenıetiniń» de óz pálsapasy bar. Ol ǵylym «Adam – sóıleskenshe, jylqy – kisineskenshe», «Jylqyǵa bas bildirý», «Qazaq – jylqyminezdi» sekildi rýhanı sansyz formýlalardan bastalyp beredi. Olar óz kezeginde, Adamdyq Rýh pen sananyń «kentavrlyq» (jartylaı adam – jartylaı jylqy) sıpatyn da tamasha ashyp beredi. Ol da – Adamtanýdyń syry ashylmaı jatqan ejelgi bir konsepsııasy. Adamtanýdy meńgerýdiń mańyzyn «Es túzelmeı, eshteńe de túzelmeıdi» naqyly pash etedi. Qysqasy, Sóztanym men Sóz kýltiniń – Prezıdentimiz baıan etken «Máńgilik El» ıdeıasynyń basty teorııasy ári Uly dalanyń basty qyry ekeni sózsiz.
Jalpy, bizdiń Uly dala týraly paıymymyz jaryqtyq Amantaı Aızahmetovtiń «Bizdiń Uly dala – álemdik barsha kóne patshalyqtardyń altyn besigi» degen pikirimen sabaqtasyp jatady. Máselen, ol kisi bir kitabynda Krıt aralynan tabylǵan tastaǵy jazýdy «Sheshe kórgen – ton pisher, Áke kórgen – oq jonar» túrinde oqıdy. Al biz muqııat qarap, ol jazýdyń «Sheshe kórgen ul – ton pisher, Áke kórgen qyz – oq jonar. Taqqa sol laıyq» degen sóz ekenin anyqtadyq. Dúnıeniń basqa bir shetindegi krıttik ol mysal – «Bizdiń Uly dala – álemdik barsha kóne patshalyqtardyń altyn besigi» degen tujyrym durystyǵynyń bultartpas bir aıǵaǵy ári Bestanym negizi retindegi Sóztanymnyń El bolashaǵynyń rýhanı kepili ekeniniń basty bir dáleli.
Iá, aıtarǵa sóz kóp... aıtyla da jatar keleshekte.
Qadirli dostar, biz «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasyn oqı salysymen, onyń mazmuny men mánisi hám mańyzy jaıly bir-eki aýyz sózimizdi sizderge aıtyp jetkizýge asyqtyq. Endi muny búkil halyq bolyp talqylaý isine aıryqsha mán berýimiz kerek. Osy maqala negizinde ult zııalylary men sheteldik bilgirler ózara bas qosarlyq talaı halyqaralyq forýmdar men konferensııalar ótkizýdiń asa qajet ekeni de daýsyz.
Tynyshtyqbek ÁBDIKÁKIMULY,
aqyn, ádebıetshi
Shyǵys Qazaqstan oblysy
