JAŃARÝ NEGIZI

Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń “Jańa onjyldyq – jańa ekonomıkalyq órleý – Qazaqstannyń jańa múmkindikteri” atty Joldaýy Qazaqstannyń 2020 jylǵa deıingi damý strategııasynyń negizgi basymdyqtaryn aıqyndap, halyq kóńilinen shyqty. Elbasy Joldaýynda álemniń kóptegen elderin turalatyp ketken qarjy daǵdarysyna qaramastan, Qazaqstannyń ekonomıkalyq-áleýmettik turǵydan alǵa jyljý joldary naqtylanyp, olardy júzege asyrýdyń baǵyt-baǵdary, qarjylandyrý kózderi taıǵa tańba basqandaı anyq belgilengen. Elbasy Joldaýy ótken ǵasyrdyń sońynda jarııalanǵan Qazaqstan – 2030 ornyqty damý strategııasyn tıimdi júzege asyrýdyń zańdy jalǵasy bolyp tabylady. Olardyń ishinde ekonomıkany postdaǵdarys jaǵdaıynda damýǵa ázirleý, ındýstrııalandyrý­dy jedeldetý arqyly ekonomıkanyń turaqty ósimine qol jetkizý, ınfraqurylymdy damytý máseleleri qarastyryldy. Adam kapıtalynyń básekege qabilettiligin arttyrý maqsatynda bolashaqqa belsendi túrde ınvestısııa salý, qazaqstandyq­tardy sapaly áleýmettik turǵyn úı-kommýnaldyq qyzmetimen qamtamasyz etý týraly naqty mindetter júkteldi. Ultaralyq kelisimdi nyǵaıtý, ulttyq qaýipsizdikti jetil­dirý, halyqaralyq qatynastardy damytý basty shart retinde ataldy. Elimizdiń halyqaralyq qoǵamdastyq aldyndaǵy bedeli men salmaǵy­nyń artýyna úles qosatyn EQYU-ǵa tóraǵaly­ǵy basymdyǵyna uǵynyqty túsinik berildi. Elbasynyń Qazaqstan halqyna arnaǵan Joldaýyna qatysqan Assambleıa músheleri, res­pýblıkalyq etnomádenı birlestikter basshy­lary atalǵan sharadan soń kezdesý uıymdas­ty­ryp, Memleket basshysynyń bastamalaryn tal­daı otyryp, Qazaqstan halqy Assambleıasy­nyń el turǵyndaryna arnaǵan úndeýin ja­rııalady. Elbasy Joldaýynda negizgi bes baǵyttyń biri qoǵamdyq kelisimdi saqtaý dep naqtylap, eldegi etnosaralyq birlikke, ishki saıası turaqtylyqtyń basty qundylyqtaryna erekshe nazar aýdardy. “Birinshiden, bizdiń eń basty qundylyǵymyz – ol Otanymyz, Táýelsiz Qazaqstan!”. Kez kelgen azamat úshin onyń eń basty baılyǵy – Otany, kindigi kesilip, ósip-óngen týǵan jeri. Otanyn qadir tutyp, durys damý jolyna bastaı bilgen halyqtyń ǵana ǵumyry uzaq, bolashaǵy jarqyn bolady. Álem kartasynda óziniń jeke memleketi aıqyndalmaǵan, jalpy sany on mıllıonnan asatyn halyqtar jetip artylady. Palestına men Kúrdistan halqynyń máselelerin, Kosovo men Shyǵys Tımorda oryn alǵan oqıǵalardy saraptaı otyryp, egemen memleket, táýelsiz el bolýdyń qadirin tolyqtaı túsinýge bolady. Bizdiń ata-babalarymyz ǵasyrlar boıy jerimizge kóz tikken jaýlarmen jaǵalasyp, týǵan jerdiń árbir bulaǵy, árbir saıy men aǵashy úshin janyn sala kúresti. Bolashaq urpaǵynyń ıgiligi úshin, janyn qurban ete otyryp, Altaıdan Atyraýǵa, Alataýdan Shyǵys Sibir silemderine deıin sozylǵan alyp keńistikti urpaqqa mura etip qaldyrdy. Egemendikke ıe bolǵan jyldar ishinde Qazaqstan Elbasynyń saýatty saıasatynyń arqasynda halyqaralyq normalarǵa sáıkes, Qazaqstan shekarasyn aıqyndaý, ony kórshiler tarapynan moıyndatý jáne nyǵaıtý baǵytynda orasan zor mindetterdi júzege asyrdy. Soltús­tiktegi strategııalyq kórshimiz – Reseımen shekara syzyǵy bekitilip, qos el arasyndaǵy álemdegi eń uzyn shekara shekteri zańdy qujat­tarmen bekitildi. Keńes Odaǵy tusynan beri daý-damaı týdyryp, naqty shegi belgilenbeı kelgen Qazaqstan – Qytaı shekarasy aıqyn­dalyp, bedeldi sarapshylar tarapynan Qazaq­stan úshin óte nátıjeli kelisim dep baǵalandy. Bul el tarıhyndaǵy tarıhı oqıǵanyń mańyzy men mánine egemen eldiń tutqasyn ustaıtyn bolashaq urpaq áli óz baǵasyn bereri anyq. Qazaqstan qazirgi tańda áleýmettik-eko­nomı­kalyq ál-aýqaty nyǵaıǵan, aıaqqa nyq turǵan jedel damýshy elge aınaldy. Elimizdiń álemdegi beıbitshilik, turaqtylyq pen kon­fessııaaralyq kelisim ornatýǵa qosqan eleýli úlesin baǵalaǵan halyqaralyq qoǵamdastyq Qazaqstandy EQYU-ǵa tóraǵa etip saılady. Elimiz postkeńestik memleketter, musylman elderi, Azııa elderi arasynan tuńǵysh bolyp, tarıhı sheshýshi mańyzǵa ıe bedeldi Uıymdy basqarý quqyǵyna qol jetkizdi. Endigi maqsat atalǵan jetistiktermen shek­telip qalmaı, básekege qabiletti urpaq tárbıe­leý, HHI ǵasyrdyń qatal talaptaryna tótep beretin, judyryqtaı jumylǵan birtutas halyq qalyptastyrý bolyp tabylady. Memleket irgetasynyń myqty bolýy, táýelsizdik tuǵyr­larynyń nyǵaıýy – qoǵamdaǵy halyq birligi men dinaralyq kelisimge negizdeledi. Sondaı-aq egemendi eldiń basty kúshi retinde ortaq tarıh pen ulttyq rýh, qazaqstandyq pat­rıo­tızm men biregeı qoǵam qoldanatyn memle­kettik tildi ataýǵa bolady. Bizdiń eldegi birlik pen qoǵamdyq kelisimniń bastaýy – Qazaqstan halqynyń ortaq tarıhy. Tóńkeris pen alapat ashtyqty, Uly Otan soǵy­sy men tyń ıgerýdi, toqsanynshy jyldardaǵy kúıreý men qaıta qurýdy bastan birge ótkizgen sanalýan ulys ókilderiniń ózara birligi men tatýlyǵy nyǵaıyp, biregeı eldiń negizin qala­dy. Endigi maqsat – jas urpaqty biregeı ha­lyqtyń tarıhı tamyrynan alshaqtatpaı, dostyq, kelisim mánin durys uǵyndyra otyryp ósirý. Álemdegi jetekshi eldiń biri retinde moıyndalǵan Kúnshyǵys elin alaıyq. Ulttyq sana-sezimi jetik japon azamaty óz balasynyń qulaǵyna “Japonııa álemdegi eń qýatty, eń baı, eń bedeldi memleket” degen uǵymdy quıyp ósiredi. Buqaralyq aqparat quraldary, ádebıet pen tarıh, óner men bilim berý, sport sııaqty qoǵamnyń iri kúretamyrlary arqyly árbir azamat sanasyna el qadiri, memlekettik múdde sııaqty qasıetterdi júıeli túrde engizip oty­rady. Memlekettik organdar men qoǵamdyq bir­lestikter, saıası partııalar men úkimettik emes uıymdar ózara keıbir múddelik máselelerge qaramastan, osy maqsatta birlese qyzmet atqarady. Qytaı, Túrkııa syndy elder sońǵy onjyl­dyqta álemdegi eń qýatty memleketter qatary­na qosylyp, pikirine álem qulaq asatyn mem­leketterge aınaldy. Atalǵan elderdiń jedel damýy azamattardyń ortaq memlekettik múdde jolyndaǵy aıanbas eńbegine negizdelgen. “Otan otbasynan bastalady” degen naqyl sóz bar. Patrıottyq sezim otbasynan, úlkendi qurmetteý men ult mádenıetin ulyqtaýdan bastalady. Patrıottyq qasıet el tarıhynyń syndarly betterine kóz júgirtip, urpaǵy úshin aıanbaǵan ata-baba erli­gin oqyǵan azamat sana­synda qalanady. Jas urpaqty otansúıgish­tikke tárbıeleý úshin mektep pen qoǵamdyq ortanyń aıtqan júz sózinen óz atasynyń bir sózi áldeqaıda qonym­dy bolyp tabylady. Sondyqtan, eń aldy­men keńestik júıeniń saldarynan aqsap, ba­ǵyt-baǵdarynan aı­rylǵan dástúrli otbasy tárbıesin jetildirý qajet. Ata men nemere­niń urpaqaralyq baıla­nysyn nyǵaıtý, qyz bala tárbıesine – bo­lashaq ana tárbıesinde, ul tárbıesine – bo­la­shaq otaǵasy tárbıe­sinde qaraýdy qolǵa alý qajet. Atalǵan baǵytty nyǵaıtýda ózge elderdiń tájirıbesiniń ozyq úlgilerin negizge ala oty­ryp, memlekettik organdar men azamattyq qoǵam ınstıtýttary or­taq maqsatqa kúsh birik­tirse, ultty tárbıeleý máseleleri óz sheshimin tabatyny anyq. Qazaqstan halqy Assambleıasy jas urpaq boıyndaǵy otansúıgishtik qasıetterdi damytý, memlekettik til aıasyn keńeıtý baǵytynda naqty is-áreketter jasap, qoǵam turaqtylyǵyn nyǵaıtýǵa eleýli úles qosyp otyr. Otansúıgishtik qasıetterin damytatyn mańyzdy baǵyt – memlekettik til. Qazaqstanda turyp jatqan etnostardyń arasynda memlekettik tildiń mártebesi búginde esh kúmán keltirmes negizgi qaǵıda retinde moıyndalǵan. Qazirgi tańda, memlekettik tildi meńgergen ózge etnos jastarynyń sany artyp, qazaq tildi mektepke balasyn oqytýǵa nıettengen ata-analar kóbeıip otyr. О́zbek, uıǵyr, tájik mektepteriniń oqýshylary qazaq tili men ádebıeti pánderin qazaq mektebiniń baǵdarlama­symen oqıtyn boldy. Aıta keter jáıt, bul usynys osy atalǵan etnos ókilderi tarapynan kóterilip, Bilim jáne ǵylym mınıstri buıryǵymen bekitildi. Orys, slavıan jáne kazak uıymdary qaýym­das­tyǵy jastarǵa memlekettik tildi oqytýdy qolǵa alyp otyr. Qaýymdastyq óz baǵdarla­masy boıynsha oqytý baǵdarlamasyn jolǵa qoıdy. Burynǵy keńestik elder aýmaǵynda ómir súrgen nemis ultynyń ókilderi jappaı tarıhı otanyna orala bastaǵanda ana tili negizinen ajyraǵan qandastaryna nemis úkimeti arnaıy ádistemelik baǵdarlama ázirlep, engizgen bolatyn. Qazaqstan nemisteriniń “Vozroj­denıe” etnomádenı birlestigi osy baǵdarlama­ny qazaq tilin jedel meńgerý úshin qoldanýǵa ázirlep jatyr. Qazaq tilin sonaý alystaǵy Ońtústik Koreıada meńgergen qandastaryn kórip, Qazaqstandaǵy koreı qaýymdastyǵy memlekettik tildi meńgerýge naqty qadamdar jasap, oqý kýrstaryn ashty. Grek oıshyly Demokrıttiń “Pikir birligi dostyqqa bastaıdy” degen qanatty sózi, mine, osyny bildiretin shyǵar. Memlekettik tildi meńgerý baǵytynda eń bastysy seń qozǵalyp, onyń damý joldary aıqyndalyp otyr. Degen­men, tildik ortany qalyptastyrý máselesi, eń aldymen, ár qazaqtyń óziniń moınyndaǵy mindet. Joldaýda kóterilgen ekinshi másele – “memleket jáne onyń árbir azamaty qaı jerde de qoǵamnyń turaqtylyǵy men eldiń ál-aýqatyna keri áserin tıgizýi yqtımal kez kelgen qadamǵa barmaýy tıis”. Qoǵam bolǵan soń, onyń ishinde demokra­tııa­lyq memleket quryp jatqan eldiń qoǵamyn­da mindetti túrde oppozısııalyq, basqa ártúrli qoǵamdyq ınstıtýttardyń bolýy shart. Degen­men, órkenıetti elderde bılikke talas bary­synda da óz eliniń, halqynyń atyn qaralaý arqyly upaı jınaý saıası mádenıetsizdik bolyp tabylady. El tizginin ustap, halyq ıgiligi jolynda aıanbaı eńbek etip júrgen bedeldi tulǵalardyń túrli sharalarda aıtqan pikirleriniń tonyn ózgertip, halyqqa teris jetkizý – ar-ojdannan aırylý. О́z ultynyń qamyn jegen azamat róline enip, qoı terisin jamylǵan birqatar azamattyń turǵyndardy arandatyp, jastardy qate jolǵa bastaý nıetteri de joq emes. Osy máseleler kóregen ulylarymyzdyń biri Súgir babamyzdyń: “Azar eldiń uldary bir-birimen arbasar, atqa mingen ulyqtyń jaǵasyna jarmasar”, degen támsilin eske túsiredi. Ata Zańnyń besinshi babynda “Eshbir azamat óziniń shyǵý tegine, áleýmettik, laýazymdyq jáne múliktik ereksheligine, jynysyna, násiline, ultyna, tiline, dinı senimine, turǵylyqty mekenine nemese kez kelgen ózge jaǵdaılarǵa baılanysty zardap shekpeıtini” naqty kórsetilgen. Alaıda, ókinishke qaraı, sońǵy kezderi ártúrli etnostar arasyna syna qaǵý maqsatynda turmystyq deńgeıdegi bolmashy qaıshylyqtan saıası astar izdep, zańnamalyq normalarǵa qarama-qarsy áreket etýge tyrysýshylar qatary artyp otyr. Atalǵan máselelerdi jan-jaqty taldap, saýatty qorytyndy jasaý – búgingi tańda Qa­zaqstan qoǵamynyń aldyna qoıylǵan aıryqsha mindet. Aýmaǵy asa keń, qazba baılyqtary qory mol, jedel damyp kele jatqan, geosaıası mańyzdy núktede ornalasqan elimizge sheteldik kúshter ártúrli jolmen óz yqpalyn júrgizýge tyrysary anyq. Jańa ǵasyrda belgili bir elge óz yqpalyńdy júrgizý úshin soǵys ashyp, qyrýar shyǵynǵa batýdyń qajeti shamaly. Jańa zaman soǵysy aqparat, ekonomıkalyq yqpal, túrli beıbit sharalar arqyly júzege asatyny barshaǵa aıan. Sondyqtan, halyq birligine nuqsan keltirýge, etnosaralyq kelisimdi joqqa shyǵarýǵa baǵyttalǵan keıbir is-áreketterdiń jolyn kesý – búkil qoǵam bolyp atqaratyn jaýapty is. Osy máselelerge oraı, Elbasy Joldaýynda kórsetilgen aıqyn mindetter halyqaralyq qoǵamdastyq tarapynan moıyndalǵan qazaq­stan­dyq kelisim úlgisin saqtap, nyǵaıtý baǵy­tynda naqty is-áreket etýge múmkindik bereri aıqyn. Atalǵan baǵytta ár azamat keshegi men búgingini salystyryp, aq pen qarany ajyrata bilýi úshin óziniń quqyqtyq bilimi men mádenıe­tin arttyrýdy maqsat etýi qajet. Sonymen qatar, memlekettik organdardyń azamattyq qoǵam ınstıtýttarymen, naqty turǵyndarmen belsendi jumysyn jetildirý, turǵyndardy naqty aqparatpen qamtamasyz etý mindetin jolǵa qoıý el múddesine qaıshy keletin áreket­terdiń aldyn alýǵa negiz bolady. “Úshinshi másele, ekonomıkalyq órleý – árqaısymyzǵa qatysty búkilhalyqtyq is. Bul – qoǵamnyń áleýmettik máselelerin sheshýdiń jáne barshamyzdy tabysqa bastaýdyń kilti”, – dedi Nursultan Nazarbaev. Kez kelgen memleket turaqtylyǵy men damýynyń kepili – sol el aýmaǵynda áleýetti orta tap ókilderin qalyptastyrý. Orta jáne shaǵyn bıznesti damytý el basshylyǵynyń aldynda turǵan mańyzdy mindetterdiń biri ekendigi barshaǵa málim. Sonymen qatar, atalǵan salalardy damytý arqyly qazyna túsimderi artyp, halyqty áleýmettik qoldaý jańa deńgeıge kóteriletini anyq. Memleket el azamattaryna orta jáne shaǵyn kásipker­likpen aınalysýǵa barlyq jaǵdaıdy jasap, salyq kó­lemin qysqartty. Qazaqstannyń bıyldan bas­tap Kedendik odaqqa kirýi elimizde óndiriletin taýarlarǵa degen suranysty artty­ryp, eldiń ekonomıkalyq ahýaly men turǵyn­dardyń áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartady dep kútilýde. Halyqtyń ekonomıkalyq-áleýmettik máse­le­lerin nazardan tys ustap, qoǵamdyq kelisim men ishkisaıası turaqtylyqty qalyptastyrý múmkin emes. Qazaqstannyń postkeńestik elder arasynda ortasha jalaqy men zeınetaqy kólemi jaǵynan eń aldyńǵy qatardan kórinýi elimizde halyqtyń áleýmettik jaǵdaıyna erekshe nazar aýdarylyp otyrǵanyn bildiredi. Memleket el turǵyndarynyń ál-aýqatyn jaqsartý, olarǵa áleýmettik járdem taǵaıyn­daý, qoǵamnyń áleýmettik jaǵdaıy tómen bóli­gine jan-jaqty kómek kórsetý maqsatynda qol­dan kelgen barlyq sharalardy atqaryp otyr. Daǵdarys saldaryna qaramastan, jalaqyny, zeınetaqyny, áleýmettik tólemderdi ósirý týraly Úkimet josparyndaǵy barlyq mindetter júzege asyrylýda. Endigi mindet – el turǵyndaryn, azamat­tardy Otandy kórkeıtý, táýelsizdik tuǵyr­laryn nyǵaıtý, rýhy bıik, birligi myqty el qalyptastyrý baǵytynda belsendi is-áreket etýge shaqyrý. Bolashaq urpaǵynyń salamatty ómir súrýin tilegen eldiń azamattary “memleket maǵan ne berdi?” degen paıymy tar, keńes kezeńindegi masyldyq psıhologııadan qalǵan birjaqty suraq­tan bas tartýy qajet. El múddesi men qoǵam ıgiligin oılaǵan sanaly azamat “men óz elime, týǵan jerime ne berdim? Ne isteı alamyn?” degen suraq qoıyp, naqty maqsattar men mindetterdi aıqyndaýy tıis. “Tórtinshiden, óńirlik jáne álemdik rynokqa ıntegrasııalaný – damýdyń asa mańyzdy sharty”, – dep atap kórsetti Prezıdent. Qazaq­standy básekege qabiletti elý eldiń qataryna qosý, ekonomıkalyq eleýli tabystarǵa jetý óńirlik jáne halyqaralyq rynokqa yqpaldasý arqyly ǵana júzege asatynyn sarapshylar jıi aıtady. Ǵalamdasý dáýirinde belgili bir mem­leket ekonomıkasynyń táýelsiz damýy múmkin emes. Halyqaralyq uıymdarǵa eldiń ulttyq jáne ekonomıkalyq múddelerin saraptaı otyryp, múshelikke ený arqyly memleket kóptegen jeńildikterge ıe bolady. Elbasy táýelsizdiktiń alǵashqy kúninen bastap, qazirgi tańda álemdik alpaýyttar tara­pynan moıyndalǵan kóptegen uıymdardyń ómirge kelýine negiz qalady. Táýelsiz Memle­ketter Dostastyǵy, Shanhaı yntymaqtastyq uıymy, Keden odaǵy sııaqty halyqaralyq uıymdar aımaqtaǵy beıbitshilikti saqtaý, ekstremızm jáne terrorızmmen kúres, esirtki saýdasynyń jolyn kesý mindetterin sheshýde nátıjeli qyzmet etýde. О́ńirlik jáne álemdik rynokqa yqpaldasý baǵytynda Qazaqstan halqy Assambleıasy janynan júzege asyrylyp jatqan birqatar sharalardy nátıjeli paıdalanýǵa bolady. Assambleıa birneshe jyldan beri Qazaqstanda turatyn etnostardyń tarıhı otandarymen qarym-qatynas ornatýda belsendi áreket etip otyr. Assambleıa delegasııasy Germanııa, Túr­kııa, Bolgarııa, Ázirbaıjan, Reseı jáne t.b. elderde saparlarda bolyp, kóptegen áleýmet­tik-gýmanıtarlyq kelisimderge qol jetkizdi. Atalǵan baǵyttaǵy qarym-qatynasty jetildire otyryp, Qazaqstan etnostarynyń shyqqan tegi elderimen ekonomıkalyq baıla­nysty nyǵaıtý arqyly el ekonomıkasyna ınvestısııa tartý máselelerin sheshýge bolady. О́tken jyly Germanııada Qazaqstan jylynyń atalyp ótýine, onyń Qazaqstannyń Eýropadaǵy eń senimdi serigi retinde baǵalanýyna qazaqstandyq nemis etnosy ókilderiniń qosqan úlesi mol ekendigin atap ótken jón. Azııalyq barys degen beıresmı ataqqa ıe bolǵan Ońtústik Koreıa prezıdenti Qazaqstanǵa resmı saparmen kelip, qos el strategııalyq áriptestik týraly kelisimge qol qoıdy. Atalǵan sharaǵa belsendi túrde qatysqan Qazaqstan koreıleri qaýymdastyǵynyń ókilderi eki el arasyndaǵy ózara senim men túsinistiktiń nyǵaıyp, birqatar kelisimderdiń júzege asýyna muryndyq boldy. Bıylǵy jyldyń Qazaqstan­nyń Ońtústik Koreıadaǵy jyly retinde jarııalanýy da elimizge jáne kezinde qýǵyn-súrginge ushyraǵan koreı halqyn saqtap qalǵan qazaq halqyna degen qurmetti bildiredi. Iаǵnı, Qazaqstannyń etnostyq sanalýandyǵyn qol­dana otyryp, elimizdiń ekonomıkalyq áleýetin arttyrýǵa mol múmkindikter bar ekeni baı­qalyp otyr. Elbasynyń Qazaqstan halqyna Joldaýy elimizdiń jańa damý kezeńindegi naqty maq­sat­tar men mindetterdi aıqyndap, birligi jarasqan Qazaqstan halqyna jańa belesterdi baǵyn­dyrýdy usyndy. “Biz 2030 jylǵa deıingi damý strategııasynda aıqyndalǵan maqsattardy júzege asyra otyryp, táýelsizdigi bekem, ekono­mı­kasy órkendegen, saıası turaqtylyǵy ornyqqan Qazaqstandy qurý týraly mıssııamyzdy tabysty oryndap shyǵamyz”, – dedi Qazaqstan Prezıdenti. “Údeýdiń syry – birlikte, júdeýdiń syry – alaaýyzdyqta” deıdi halyq danalyǵy. Bizge bolashaǵymyzdy durys boljap, áleýetti elge aınalý úshin tek umtylys kerek, eńbek pen qabilet kerek, eń bastysy – Otanǵa degen sheksiz súıispenshilik pen aýyzbirshilik kerek. Álem tarıhyndaǵy uly tulǵalardyń biri Mahatma Gandıdiń “Dúnıeni ózgertý úshin ózimiz ózgerýimiz qajet” degen oıly sózi bar. О́rke­nıetti, kóshbasshy uly elge aınalý, básekege qabiletti ult qalyptastyrý maqsatyndaǵy is-qımyldy ár azamat ózinen bastaýy qajet. Eger árbir azamat múddesi memleket múddesimen ushtasyp, el birligin nyǵaıtý jolynda aıanbaı eńbek etse, Qazaqstannyń almaıtyn asýy, baǵyndyrmas bıigi bolmaıtynyna senimdimin. Eraly TOǴJANOV, Qazaqstan halqy Assambleıasy  Tóraǵasynyń orynbasary.