Iá, ult arysynyń aıtqany boldy, jurtymyz azattyǵyn alyp, nıeti túzýler tanyp, burynǵy qalyp buzylyp, ózgeler qyzyǵyp qaraıtyn Qazaq eli atandyq. Kórgen qorlyq, tartqan zorlyq eleske aınalyp, ketken eseni qaıtarsaq deımiz. Ese qaıtaramyz dep júrgen eldik qasıetti túsine qoımaıtyn, taıaz oıy qysqa boıynan aspaıtyn jandar – ultqa jat qylyqtarymen qylań berip, jurtty soqyr kóretini qynjyltady. Biz onyń atyn atap, túsin tústemesek te buqara kórip-bilip otyr. Táńir bergen táýelsizdik ondaılardy birte-birte ornyna qoıyp omaltary, oń qadam ultty ońaltary haq.
Biz muny nege aıtyp otyrmyz. Eldiktiń qasıetin qazaq topyraǵyn basyp, el ıesimin dep júrgen, keıde ótpeli kezeńge ókpe aıta beretin bizden góri – shettegi qandastarymyzdyń úlken-kishisi erekshe bilip, qurmettep, táýbe dep tik turatyn sekildi. Jaqynda Taraz qalasyna jol túsken sapar barysynda kórshi ózbek eliniń Horezm óńirinen kelgen tórt balanyń anasy, alpysty alqymdap qalǵan qarapaıym azamatshamen oı bólisip qaldyq. Arǵy atalary zulmat jyldary bas saýǵalap, sol jaqqa baryp turyp qalypty. Ana zamanda kóptiń qatarynda tirshilik etip júripti. KSRO qulaǵanda, árkim óz úıirin izdegeni belgili. Baýyr basyp qalǵan jerdi qansha qımaǵanmen, kúnkóris, janbaǵys dep júrip, urpaǵy ózgege sińip ketpeı turǵanda, atajurtyna ákelsem degen nıet ana kókeıinen ketpepti. Sóıtip júrgende, eri ómirden ozyp, oıy onǵa, sanasy sanǵa bólinipti. Ul-qyzy ákemizdiń qabirin qalaı tastap ketemiz dep qamyǵypty. Jarynan kóz jazǵan sátte denesin qazaq topyraǵyna áketsem degen oıy oryndalmapty. Shekaradan ótkizý qıynǵa soǵypty. Aqyry as-sýyn bergen soń atamekenge at basyn buryp, Túrkistan oblysynyń Maqtaaral aýdanyna kelip ornyǵypty. Jesir áıel, jetim bala jan baǵý, mal tabý tirligine kirisipti. Bulaısha asyǵyp kóshýine úlken balasynyń ózge ulttyń qyzymen bas quraımyn degen talaby da sebep bolypty. Ol tilek qabyl bolsa, sol jaqta qalyp qoıý qaýpi mazasyn alypty.
Qolyndaǵy barǵa tirnektep jıǵan teńgeni qosyp, úı-jaı alypty. «Jumylsań bári de bolady eken», deıdi ol. Úlken uly óz qandasymen kóńil qosyp, shańyraq kóteripti. Qyzdary qalaýlaryna qaraı qazaq azamattarymen otaý tigip, ot jaǵypty. «О́tken jyly kishi ulym syńaryn tapty. Shama-sharqyma qaraı toı jasadym. О́zbek jurtyndaǵy aǵaıyndar keldi. Kúnkórisimizdi kórip, kóńilderi ornyqty. Ásirese buryn ózbek tilinde sóıleıtin balalarymnyń ana tilin tolyq meńgergenin, nemerelerimniń ózge tildi bilmeıtinine, qatty qyzyqty. Toı dastarqanynyń basynda qaınaǵa men abysynym ózbek tilinde sóıledi. Nemerelerim: «Sizdiń bul kisilerdi týys degenińiz qaıda? Bular ózbek qoı» deıdi. «Joq, atańnyń baýyrlary» dep sendire almadym. О́ıtkeni ata men nemere eki tilde til qatysyp, birin-biri túsine almady», dep ana oılanyp qaldy.
Odan soń: «Nesin búgeıin, ol jaqtaǵy aǵaıyndar ózbekke sińip bara jatqan sekildi», dep muńaıdy. Artynan atalǵan elde qazaq mektebi múlde joq ekenin, sonyń kesirinen jas urpaqtyń jutylyp bara jatqanyn, osylaı kete berse, kónekózderden keıingi aǵaıyn aralasýdan, barys-kelisten qalatynyn qazirdiń ózinde biraz týystardyń sondaı qaterli halde ekenin alǵa tartyp, ókinishin bildirdi. Ulttyq salttan, halyqtyq úlgiden, ádet-ǵuryptan adasqandardyń da bar ekenin jetkizdi. Urpaǵyn kıeli jurtyna ákelip, ultyna qosqanyna táýbe keltirdi. Shirkin, ana bitkenniń bári osyndaı halqym dep tursa, urpaq adasyp, shettegi ultymyzdyń ókilderi tamyrynan qol úzbes edi-aý!.. Osy jerde oıymyzǵa: «Ultyna, jurtyna qyzmet etý – bilimnen emes, minezden» degen ult kósemi Álıhan Bókeıhannyń ataly sózi tústi. Azat elin ańsap kelip, ul-qyzyn ultyna qosqan qarapaıym anaǵa da osy sózdi qaratyp aıtsaq, jarasatyndaı.
Oıdy oı qozǵaıdy. О́tken qıly kezeńniń kesirinen qanshama baýyrlarymyz ultynan, jerinen qol úzip qaldy deseńizshi. Kóp halyqta ol bilinbes. Az halyq úshin orny úńireıip turatyny anyq. Keń jerimizde kem bolyp, olqynyń ornyn toltyra almaı kele jatqanymyz da sodan bolar. Ony kóziqaraqty, sanasynda sáýlesi barlar bilse kerek.
О́tken ǵasyrdyń jıyrmasynshy jyldary Ortalyq Azııa respýblıkalaryndaǵy ulttyq-aýmaqtyq mejeleý kezinde Sultanbek Qojanov bastaǵan Alash uldary Buqar ýálaıatynda 250 myń qazaq turatynyna alańdaýshylyq bildirgen eken. Tipti avtonomııa berý kerek degen kórinedi. Bul derekti tarıhshy D.Salqynbek keltirgen edi. Sol qandastardyń qanshasy ata-jurtqa oraldy, qanshasy sińip ketti eken?! Aldaǵy jyldary qazaq 20 mıllıonǵa, ózbek baýyrlarymyz 40 mıllıonnan (qazir 32 mıllıon) asady degen derek aıtylyp júr. Ult joqshysy, professor M.Myrzahmetulynyń jazýyna qaraǵanda, 1897 jylǵy sanaqta tek Reseıdiń qolastyndaǵy qazaq (Qytaı, Mońǵolııa, t.b. elderdi atamaǵanda) ultynyń sany 4 mıllıonǵa taıaý bolypty. О́zbek baýyrlar ol kezde 2,2 mıllıon eken. Bul dúnıe kezek degenge kelmese kerek. «Sonda qalaı bolǵan? Reseı patshalyǵynyń, qyzyl ımperııanyń qol astynda qatar kún keshken eki halyqtyń tirligi nege bulaı?» degendi tereńnen oılap, sabaq alý kerek shyǵar.
Ultym degen ulylar qaı saıasattyń tusynda da: «Já, qazaqtyń jol basta dep aldyna salyp otyrǵan kósemi kim? Ol – qazaqtyń oqyǵan azamattary, zııalylary. Endi budan keıingi qazaq jurtynyń kúzetshisi de osy oqyǵan azamat. Budan bylaı qazaq jarǵa jyǵylsa obaly, jaqsylyqqa jetse maqtany – oqyǵan azamatta» dep osy joldan taımaǵan ádebıet pen mádenıet, ǵylym men bilim isin alǵa súıregen alyp Muhtar Áýezov ult demografııasyn da bir sát esten shyǵarmaǵan eken. Oǵan dáıek, belgili tilshi-ǵalym Aqqal Qalybaevanyń aýzynan estigen myna bir taǵylym eske túsedi. «Ol kisi shyn mánindegi ultshyl edi!» dep alyp, bir joly Tashkentke barǵan saparynda baýyrlarymen tanystyrǵany týraly myna bir oqıǵany alǵa tartqany bar. Mahambet degen aǵasyn kórgende, onyń qımyl-qareketine, til qaıyrymyna qarap, uly tulǵa: «Páli, qazaq degeniń osy jigit pe, bul naǵyz ózbek jigiti ǵoı?!» dep qınalypty. Álgi azamat irkilmeı: «О́zbek deseńiz – ózbek bolamyz, qazaq deseńiz – qazaq bolamyz», degende óńi qaraqoshqyl tartyp, bul netken namyssyzdyq degendeı: «Týǵandaryń bar ma?» deıdi. «Bir inim bar». «Páli, qazaq eki adamǵa azaıyp ketipti ǵoı, balalaryń nesheý?». «Segiz balam bar, Muha!» «O, páli, endi qaıttim, endi qaıttim, á?! Ekeý desem joǵaltqan qazaq on boldy ǵoı. Endi qaıttim!» dep kúıinipti.
Sóıtip uly jazýshy kórshi elge jadyrap baryp, kóńilsiz qaıtypty. Osyndaı ulttyq rýh dál qazir ár qazaqtyń boıynan tabylsa, oıy ot shashyp, jigeri, namysy naızaǵaıdaı jarqyldap tursa, Táńirim de jarylqaǵan ústine jarylqaı berer edi.
Biz osy oılardyń shyrmaýynda otyrǵanda jol-joldas taǵy bir áńgimeniń shetin shyǵardy. Úı bolǵan kishi balasy osydan biraz buryn Astanadaǵy qurylysta aqsha kóp eken dep, jas jaryn ertip elordaǵa tartyp ketipti. Páter jaldaǵan, qazir jataqhananyń bir bólmesinde turady eken. О́mirge sábı kelgen. «Tuńǵyshtary edi. Qaraılasýǵa kelip edim. As bólmesi, dárethanasy joq. Aıadaı bólmede turý qıynnyń qıyny eken. Tynysyń tarylady, eshkim eshkimmen til qatyspaıdy. «Sen kim ediń?» degendeı kózderi badyraıyp qasyńnan óte shyǵady. Kún sanap áreń shydadym. Sıraǵyń shyǵyp jatsa da óz baspanańa ne jetsin. Keń dalada júrgen adamǵa tar bólme túrmedeı kórinedi eken. «Elge qaıt» desem, qurylysta alashaǵym bar edi deıdi», dep ana taǵy oılanyp qaldy.
Aqshany kúrep alamyn dep kelgen jigit bir qurylys alańyna jumysqa jaldanǵan. Ondaǵylar óziń sekildi yldym-jyldym azamattar bolsa shaqyr, qaryq bolasyńdar depti. Sonaý ózbek elinde, Horezm jerinde eki qolǵa bir jumys kerek dep julqynyp júrgenderge habarlasqan. Olar bilek sybanyp jetken. Qandas baýyrlary Qazaq elinde qalý nıetterin de aıtqan. Alǵash jumys berýshiler telmirtpeı teńge ustatqan. Keıin kúnde erteńmen tıtyqtaryna tıgen. Kelgender izimen keıin qaıtatyndaryn aıtqanda, jumys berýshi jol-puldaryn berip, qalǵan teńgeni arttarynan jiberetinin aıtyp, ant-sýyn ishken.
«Meni, – deıdi ana, – taýdaı talappen kelip, aqysyn ala almaı ketken jigitterdiń jaıy qınaıdy. «Sizdiń balańyz shaqyryp edi», dep maǵan da telefon soǵady. Ne oılap júr eken? Meniń balamnyń qýlyq isi deı me, qaıdam? О́zi áreń júr, qaıdaǵy qýlyq. Balam talaı esikti tozdyrypty. Olar: «Senderdi kim jumysqa aldy, sodan surańdar», deıdi eken. Jumysqa tartqan adam bultaqtap ustatpaıdy, ustatsa kúnde erteńmen qutylyp ketetin kórinedi. Balamnyń telefony kótermegen soń, kelinime telefon shaldyrdym. Kim ekenin bilmedi me, álgi azamat kóterdi. Balamnyń balaly bolǵanyn, qınalyp otyrǵanyn, О́zbekstandaǵy azamattardyń ulyma renishterin jetkizip, ózimniń elden kelgenimdi, ketýge jınalyp jatqanymdy bárin jetkizip aıttym. «Joldan qalmańyz, bolady syrttaǵy jigitterge de solaı deńiz», deıdi álgi jumys berýshi. Maqulǵa jaýap bolmaıtyn kórinedi. Bul maqul qansha ýaqytqa sozylar eken? Álsizdiń kúshin paıdalanyp, eńbegin qanaıtyndar kóbeıip bara jatqan joq pa, osy?!».
Sońǵy kóleńkeli áńgime bizdi de kúmiljitti. Munyń sebebi, jan baǵýdyń jaıy osy dep, jumys talǵamaı, ýaqyttyń az-kóbin eskermeı, eńbek kelisimshartyn jasamaı, bel sheship kirisip ketýde jatqan sekildi. Mundaı tirlik jumys berýshige tıimdi bolar, al kún-tún demeı jumys isteıtinderge tıimsiz. О́ıtkeni olar memleketke salyq tóleýden de, zeınetaqyǵa aqsha aýdarýdan da utylyp, zardap shekse ótemaqydan da quralaqan qalady. Tek jumys berýshi utady. Qanaý men qanalý osyndaıdan bastalady. Osyǵan qaraǵanda, eńbekshini qorǵaıdy degen Eńbek kodeksimiz osal bolyp turǵan joq pa eken? Salyq tólemeýden memleket, zeınetaqy máselesinen jumysshy zardap shekpeı me? Shekkende qandaı. Sol sebepti, bul qujat jumys berýshige ǵana qyzmet etip, halyqqa qyryn kórsetip otyrǵan joq pa? Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi eńbek sharty bolsa ǵana jumysshy quqyǵyn qorǵaıtynyn aıtady. Buqaranyń sózin sóıleıdi degen kásipodaq ta budan habary shamaly bolýy kerek. Álde óz esepteri túgel bolǵan soń, kórse de kórmegen, estise de estimegen bolama? Al kelisimshartqa jumys berýshi birden kelise kete me? Halyq pen naryqty shatystyryp, naryqty alǵa ozdyryp, ardy aqshaǵa jeńdirip, buqara quqyǵyn esten shyǵaryp paıdany aılaǵa jeńdirip jatqandardyń bary jasyryn emes. Zańdy jumys ýaqytyn aıtsa, keıbir jumys berýshi aýlaq júr deıdi. Aılyq aqshasyn talap etse, qabaq shytyp, qarsy urady.
Sondyqtan mundaı solaqaılyqty toqtatý úshin úkilep qabyldaǵan Eńbek kodeksin qaıta qarap, jumysshynyń quqyǵyn qorǵaýdy birinshi kezekke shyǵaryp, jumys berýshi bultaqtamaı, aldymen eńbek shartyn jasaý kerektigin zań aıasynda qadaǵalasaq, buqara utylmas edi. Saparlas ananyń sońǵy áńgimesi osy baılamǵa at shylbyryn baılatty.
Súleımen MÁMET,
«Egemen Qazaqstan»
