О́tegen Oralbaıuly: Uly dalamyz – tarıhı danamyz

Osy maqalany oqyp shyqqan soń ońdy-soldy oraǵan oı ormanynda uzaq otyrdym. Abyz Abaıymyz aıtqandaı: «Oılanyp oıǵa kettim júz jylǵa ótken». Páli, júz jyl degenniń ózi tym beride, darııanyń jarǵa soqqan tolqyny at úzeńgisine jeter-jetpes jerde eken. Kezinde ult tarıhyn qarymy jetip, tanymy ótip, taǵdyrly jyrlarymen tápsirlegen talantty aqynymyz Qadyr Myrza Áliniń: «Ýa, dalam, keńdigińe tamsandym kóp, aıta alman bárin jazyp taýysa aldym dep, sen alyp plastınka dóńgelengen, ıneń bop turady ylǵı án salǵym kep» degen jyr joly oıyma kelip, jan jolynda jarysa júgirip, kóńil tolqynyna qaıyǵyn saldy. 

Qadym zamandy qaǵaberiste qaldy­ryp, sońǵy ǵasyrǵa sóz salsaq, taýtan taǵdyrdyń sheńgelinde búrilgen, ýaqyt pen keńistikte búgilgen jurtymyzdyń jumbaq jadyn qaıta oıatyp, zaman úzeńgisine aıaq salar kez keldi. Keshegi kezde ishte týlap tursa da, irkip qalatyn, kóńilde dýlap tursa da úrkip qalatyn kóne tarıhymyz – Abyz Dalamyz aqıqattyń qaqpasyn ashyp, shańyraq ózińdiki, shalqaıyp otyr, tór ózińdiki, marqaıyp otyr degendeı bolyp til qatqany – tomaǵasy túrilgen maqalada qanatyn jazyp, sheńgelin ashyp, shyndyqtyń shymyldyǵyn túripti. Sóz joq, qazaq tarıhynyń uly kitabynyń bas maqalasy deýge ábden laıyqty. Oqy da oıǵa toqy dep ortaǵa sóz usynyp tur. Toqýdyń da tolqyny, oıdyń da oramy bar.

Biz kimbiz, qalaı jaraldyq, qaı­dan kelemiz, qaıda baramyz, tegimiz kim, tór­ki­­nimiz qaısy, joǵaltqanymyz qansha, tap­­qany­myz qandaı, tanyǵanymyz kim­diki? Bul suraqtar – máńgilik suraqtar. Máń­gi­lik el bolý jolyndaǵy máńgilik su­raq­tar­dy sheshý úshin mańyzdy qadam­dar, ma­ǵynaly tirlikter, mazmundy is-sha­r­alar, mán­di baǵdarlamalar, eń bas­­­ty­sy, ózimizdi ózi­miz tereń taný­dyń tarı­hı alǵy­shart­ta­ryn sanada sabaq­­tap, oıda paraqtap, ót­ken-ket­ken­di adaqtap, maqtanarlyq má­limetti madaq­­tap, jaqsydan úırenip, ja­man­nan jı­renip, baba ǵumyrdyń ǵa­syr­lar boıy bádiz­delgen jumbaqtaryn she­ship, jurty­myz­­dyń ulttyq kodyn ashyp, eldik pasportyn memlekettik mórmen bekitip, «biz shala halyqtyń emes, dana halyq­tyń urpa­ǵymyz» degen sózdi ult­tyq uranǵa aı­nal­dyrýdyń jaı-jap­sary jan-jaq­ty tııa­naq­talǵan maqala bolǵandyq­tan buǵan ún qosý – árbir qazaqqa mindet, ár azamatqa paryz dep túsindik.

Ata dástúrimiz, ata saltymyz, parqy­myz ben narqymyz áýeli ózimizdi tanýdan bastaý alady. О́zińdi tanymaı turyp, ózgeni taný múmkin emes. О́ıtkeni taný – salystyrýdyń perzenti. Salystyrý – teńelýdiń kórinisi. Teńelý – tanymnyń irgetasy. Tanym – tarıhtyń tili. Til sheshilse, dil sheshiledi, dil sheshilse, dúnıe dıdary júregin ashady. Demek, «Uly dalanyń jeti qyry» – perzenttik júrek­ten shyqqan, jalpyulttyq júrekke baǵyttalǵan týyndy. Uldyń ultyna aıtqan tujyrymdy qaratpasy.

Esep dáýiri eselep boı kórsetken qazirgi kezeńde Uly dalanyń jetpis jeti qyryn aıtýǵa da bolatyn sekil­di bolyp kórinetini bar. Nege «jeti qyr»? Astrologııalyq paıymda, nýmera­logııalyq naqyshta, halyqtyq kúntizbede, ulttyq nanym-senimde, ábjad esebinde jeti sany erekshe tylsym kúshke, ǵajaıyp rýhanı qýatqa, rahmanı reńge, nyǵmettik nyshanǵa ıe. Oqyrmandy tylsym tereńge tartatyn bir qýat kózi osy «jeti qyrda» jatyr. Jeti jasqa deıin jerden taıaq jeıtin oıyn balasy sekildi jurtymyz qıly kezeńniń qııanatshyl shaqtarynda tarıhtyń ózinen taıaq jedi. Týǵan tarıhymyzdy týmaǵan pendeler jazdy. Tipti kúni keshege deıin, «Qazan tóńkerisine deıin, qazaqtardyń 2 paıyzy ǵana saýatty boldy» degen turpaıy áleýmettik, turaqsyz partııalyq tirkes ózgelerdiń bizge óktem qaraýyna sebepker boldy. Bir ókinishtisi, osynaý ospadar sóılemdi ózimiz aıtyp qalǵanymyz ras edi.

Táýelsizdiktiń uly nátıjesinde biz uly tarıhymyzǵa ult kózimen qaraı alatyn jaǵdaıǵa jettik. Baǵzy baıanymyz, baba tarıhymyz tórtkúl álem, segiz qıyr shartaraptyń barsha endikteri men boılyqtarynan til qatýǵa múmkindigi bar. Ol tildi sheshetin – bilim, qushtarlyq, ultshyl pıǵyl, otansúıgishtik qasıet. Arǵy qazaq mıfologııasynda alty qat aspan, jeti qat jerdi tanyp-bilýde tanymgerlik tanytqan babalarymyz­dyń qarym-qabiletine qaıran qalasyń. Aıgólek aspannyń ózin dastarqanyna túsken dámdeı tanyǵan balalarymyz astraldyq mıfologııada úsh taǵandy ustanyp: juldyzboıly mıfologııa, kúnboıly mıfologııa jáne aıboıly mıfologııa dep jiktep-jilikteı bilse, arǵy teginiń tarıhı aqparattyq áleýeti myqty bolǵany. Jastaı qyrshyn ketken eren tarıhshy-ǵalym Qondybaı Serikboldyń «Arǵyqazaq mıfologııasy» atty ǵajaıyp eńbegin eske alǵanda, Elbasynyń «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasynyń astary aıqyndalyp shyǵa bastaıdy.

Biz qazir Elbasynyń bul jazbasyn maqala mem­lekettik masshtabtaǵy áleý­met­tik-tarıhı, qoǵamdyq-saıası, etno­gra­fııa­lyq-etnologııalyq traktat dep qabyl­daýǵa bolady. Árıne, baıtaq dala­myzdyń ulan-ǵaıyr ǵumyrnamasyn jeti qyrmen ǵana shektep alý Elbasynyń tereń tanymdyq qulashyn jáne jalpydan jalqyǵa qaraı beıimdeletin fılosofııalyq qarymyn kórsetip, oı sorabyn oımaqtaı túıin­ge aınaldyra otyryp, aldaǵy murat-maqsatqa ul­tyn umtyla umsyndyrý ıdeıa­syn kóre­miz. Jeti qyrdy jiliktep, ǵy­ly­mı-prak­tıka­lyq, izashar is-sharalyq áleýetke kóterip, jalpyulttyq jarııa jumysqa aınal­dyrýdyń tetikteri men baǵyt-baǵdary baıanyn tapqan.

Mysaly, atqa miný mádenıetin alaıyq. Jylqyny qolǵa úıretý, onyń ómirdiń barlyq salasynda paıdaly bolýyna qol jetkizý, eń bastysy onyń eldik rýhty oıatýdaǵy erekshe qasıetin tereń meńgerip, ózge jurttyń aldynda sesi basym, serti aıqyn etip júzege asyrý adamzat damýynyń evolıýsııalyq jańa kezeńin ashty. Jylqy fenomeni ulttyq fenomenniń teń tarıhy bolyp qalyptasty. Jaýyngerlik rýh, azamattyq aıbyn halyqtyq qoltańba bolyp tanyldy. Osynyń bári bizdiń Uly dalamyzdan tarady. Bul uly tarıhty uran etip kótere alatyn jańa, tegeýrindi ǵylymı arshyn qajet. Tarıhshylardyń, tarıhqa qatysy bar zııaly qaýymnyń da, tipti jas urpaqty tárbıelep jatqan ustazdar qaýymynyń da eleń eter, erekshe nazar aýdarar bir tusy osy bolar. «Erlik ıisi shyǵady er-toqymnan» degen jyrdyń astary endi ashylar. Jylqynyń piri Qambar atanyń, túrki áleminde Dúldúlata atanǵan pirdiń de ǵumyr keshken, dúnıeden ótken, jambasy jerge tıgen qonysy – baıtaq qazaq dalasy. Áıgili Qambar batyrdan tartyp sanasaq, qazaq dalasyndaǵy Qambarlardyń qatary qomdanyp shyǵa keledi. Taralǵysy da tarıh tilinde sóıleıtin halyqpyz.

«Elimizdiń soltústik óńirindegi eneolıt dáýirine tıesili «Botaı» qonysynda júrgizilgen qazba jumystary jylqynyń tuńǵysh ret qazirgi Qazaqstan aýmaǵynda qolǵa úıretilgenin dáleldedi. Jylqyny qolǵa úıretý arqyly bizdiń babalarymyz óz dáýirinde adam aıtqysyz ústemdikke ıe boldy. Al jahandyq aýqymda alsaq, sharýashylyq pen áskerı saladaǵy teńdessiz revolıýsııaǵa jol ashty. Jylqynyń qolǵa úıretilýi atqa miný mádenıetiniń de negizin qalady. Bes qarýyn asynǵan salt atty sarbaz aıbarly kóshpendiler ımperııalary tarıh sahnasyna shyqqan dáýirdiń sımvolyna aınaldy. Tý ustaǵan salt atty jaýyngerdiń beınesi – batyrlar zamanynyń eń tanymal emblemasy, sonymen qatar, atty áskerdiń paıda bolýyna baılanysty qalyptasqan kóshpendiler álemi «mádenı kodynyń» aıryqsha elementi» dep jarııalanymda jazylǵan joldar jylqy janýarynyń «qazaq – jylqy minezdes» degen támsiline tamyzyq bolǵan.

 Minezi mináıi qazaqtyń óziniń atqa mingende arqasy qozyp, qamshy ustaǵanda ǵarysh kemesine otyrǵandaı qomdanyp, jondanyp ketýinde tarıhı túısik jatyr. Osy rýh, osy minez qazir qaıda? Joǵalta jazdaǵan joqpyz ba? Joqty izdeseń, tabylar, silteýshi sóz sanaǵa jetsin deńiz. Jelden júırik janýardyń bóken jelisine oı kózin salǵanda, onyń ústinde dáýirler dıdaryn ózgertken uly babalarymyzdyń áz esimderi eske túsip, maqalada qadirli esimderi atalyp ótken uly tulǵalarymyzdyń rýhtaryna taǵzym etemiz. «Uly dalanyń uly esimderi» degen bólim bizdi tipti tánti ete túsedi. Biz kimnen kembiz? Búgejektep ómir súrgen kezeńderimiz bolǵanmen, ishtegi rýh, ulttyq namys, halyqtyq qaırat-jiger ólgen joq. Úsh ǵasyrlyq soǵysty, «Aqtaban shubyryndyny», ashtyq pen zulmatty, náýbet pen eriksiz soǵysty eske alsaq, solardyń bárinde ulttyq bolmysymyz kórinip otyrǵan. Demek jan júıesindegi rýhty sóndirmegen halyqpyz.

Oqyp qarańyzshy, «Mysaly, ótken dáýirlerdegi Týtanhamon, Konfýsıı, Eskendir Zulqarnaıyn, Shekspır, Gete, Pýshkın jáne Djordj Vashıngton sııaqty dúnıe júzine belgili tulǵalar búginde «óz memleketteriniń» baǵa jetpes sımvoldyq kapıtaly sanalady ári sol elderdiń halyqaralyq arenada tıimdi ilgerileýine septigin tıgizip otyr. Uly dala ál-Farabı men Iаsaýı, Kúltegin men Beıbarys, Áz-Táýke men Abylaı, Kene­sary men Abaı jáne basqa da kóp­tegen uly tulǵalar shoǵyryn dúnıege ákeldi. Sondyqtan, biz birinshiden, ataqty tarıhı tulǵalarymyz ben olardyń jetis­tikteriniń qurmetine ashyq aspan as­tyn­da eskertkish-músinder qoıylatyn «Uly dalanyń uly esimderi» atty oqý-aǵartý ensıklopedııalyq saıabaǵyn ashýymyz kerek.

Ekinshiden, maqsatty memlekettik tap­syrys uıymdastyrý arqyly qazir­gi ádebıettegi, mýzyka men teatr sala­syndaǵy jáne beıneleý ónerindegi uly oıshyldar, aqyndar jáne el bılegen tulǵalar beınesiniń mańyzdy galereıasyn jasaýdy qolǵa alý qajet.

Sondaı-aq bul jerde klassıkalyq qalyptan tys, balamaly jastar óneriniń kreatıvti áleýetin de paıdalanýdyń máni zor. Osyǵan oraı, bul iske tek otandyq qana emes, sonymen birge sheteldik sheberler men shyǵarmashylyq ujymdardy da tartqan jón.

Úshinshiden, elimizdiń tarıhı kezeń­derin keńinen qamtı otyryp, «Uly dala tulǵalary» atty ǵylymı-kópshilik serııalardy shyǵaryp, taratý jumystaryn júıelendirý jáne jandandyrý qajet». Qolmen qoıǵandaı tujyrym, baptap túzilgen baǵdar, júıelengen jospar. Oqy da oılan, qoldan kelgen iske umtyl, ultyńnyń uly jolyn jalǵastyrýǵa septigińdi tıgiz. Bul – jaýapty istiń basynda, tetikti ismer qasynda júrgenderge nasıhattyq nusqaý. 

Osynyń bárin qolmen qoıǵandaı, kúmis shapqandaı, altyn japqandaı tekshelep aıtyp, tegin tanytqan, terip aıtyp, tóreligin darytqan, táýelsizdiktiń týyn kóterip, eliniń eńsesin tiktegen asa kórnekti memleket qaıratkeri, túrki áleminiń kóregen jetekshisi, kemel kóshbasshysy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń «Uly dalanyń jeti qyry» atty baǵdarlamalyq traktaty onyń Ulytaý tórinde bergen tarıhı suhbatynan jol tartyp jatyr. Odan áride «Tarıh tolqynynda» týǵan oılary boı kórsetedi. Demek Elbasymyz ustanǵan uran: Uly dala – tarıhı danamyz, baǵzy babamyz!

Prezıdentimizdiń Ulytaý tórinde bergen suhbatynan soń, 2014 jyly, «Ult urany – Ulytaý» atty tarıhı-etnografııalyq poema jazǵanmyn. Osy maqalanyń tujyrymyn sonda aıtylǵan myna shýmaqtarmen túıindeıin:

Uly dala! Uly taý! Ulyq bári!

Umytyldy zarzaman ǵuryptary.

Ultymyzdyń Basshysy – Elbasymyz,

Ulytaýdy qadirlep, ulyqtady.

«Uly qazaq» dedi ol arǵy atamyz,

Ulytaýǵa ult týyn ornatamyz.

Uly kóshtiń basy bar, aıaǵy bar,

Ulaǵattap erteńge jalǵatamyz».

Basy bar dúnıeniń ortasy da bar. Sol ortany toltyratyn joldy Elbasymyz Nursultan Nazarbaev ulttyń ózin tanýy turǵysyndaǵy osy maqalasynda taldap, taratyp, taǵy da ózi aıtty.

 Endeshe búgingi urpaq, biz, barshamyz muny iske asyrýǵa jumyla kiriseıik. Keler urpaq bul joldy sonda odan ári jalǵaı beredi.