Zamandastarymyzdyń ǵana emes, aǵa urpaqtyń da uǵymynda ózimizdiń ulttyq tarıhymyzdy tek qaıǵyly jaǵynan este saqtap, ony qazaq halqynyń bastan keshken bitpeıtin qasireti men tragedııalyq oqıǵalary dep qabyldap júr. Bul qaıǵy-qasiret qazaqtyń basyna túsken sharasyz taǵdyry degendeı pikir qalyptastyrdy. Rasynda, mundaı kózqarasqa túrtki bolǵan tarıhı oqıǵalar da jetkilikti: genosıdtik sıpatqa ıe bolǵan alapat asharshylyq, jońǵar shapqynshylyǵy, Aqtaban-shubyryndy zamany, 30-jyldardaǵy saıası qýǵyn-súrgin, «Alash» qozǵalysy kóshbasshylarynyń azattyq jolynda qurban bolýy, Jeltoqsan oqıǵasy jáne 80-jyldardaǵy qazaq jastaryn qýdalaý...
Mundaı tolassyz qasirettiń mánin uǵynǵan adam bárinen buryn halyqtyń aman qalýyn oılaıdy. Múmkin, sol sebepten bolar, biz áli kúnge deıin ulttyq tarıhymyzdy bitispeıtin kúres dep túsinemiz, al ulttyq ustanymdy – tyǵyryqtan, bitpeıtin apattardan qutylýdyń bir joly dep qabyldaımyz. Progress, jańa tehnologııalar, ashyq dúnıemen qatynasý – bulardyń bárin azap shegýdiń tarıhı tujyrymdamasy aıasynda keıinge shegerip, yǵystyryp tastadyq.
Alaıda, Elbasy tarıhı pozıtıvızm nemese tarıhty jaǵymdy jaǵynan taný turǵysynan ótkenniń jańa beımálim tusyn kórsetip berdi.
Men jáne meniń kóptegen áriptesim úshin mundaı kózqaras – tosynnan kóterilgen mańyzdy bastama. Biraq Elbasymyz árbir sózdi mysaldarmen dáleldep, naqty derekterge súıene otyryp, tolyq ashylmaǵan dúnıelerdi ǵylymı turǵydan zertteýge shaqyryp otyr.
Bir qaraǵanda, maqaladaǵy keıbir nárseler burynnan belgili sııaqty, biraq olardy kásibı tarıhshylar emes, Nursultan Ábishuly ǵana bir júıege biriktirip, osyndaı baǵytta qarastyrýdy usyndy. Máselen, atqa miný mádenıeti men jylqy sharýashylyǵy barshamyzǵa ábden tanymal, kózimiz de, qolymyz da úırengen, burynnan kele jatqan turmystyń bir elementi. Búginde sharýashylyqta jylqylardy paıdalaný keıde tipti beıne bir eskirgen arhaızmge uqsaıdy.
Degenmen, shyn máninde Elbasymyz kórsetkendeı, XIX ǵasyrda bý qozǵaltqyshyn engizgenge, ıaǵnı ónerkásip revolıýsııasyna deıin eń damyǵan elderde aýyl sharýashylyǵynda da, turmysta da, óndiriste de bas óndiristik kúsh bolǵan dál sol jylqy edi. Eger jylqylardy paıdalaný san myńdaǵan jyldarǵa ulassa, endeshe ony aýystyrǵan elektr jáne ishten janatyn qozǵaltqyshtyń dáýiri bir-eki ǵasyr ǵana ústemdik qurdy. Tarıhı turǵydan alǵanda, adamzattyń burynǵy sharýashylyq ómiriniń keminde 90%-y attyń kúshi basym qoldanylǵanyn kórsetti.
Bile bilseńiz, atqa miný mádenıeti sekildi jylqyny alǵash qolǵa úıretý bizdiń elimizden bastaý alǵan, oǵan uıtqy bolǵan – arǵy ata-babalarymyz.
Onyń ústine, áskerı is-qımyldarda attardy paıdalaný, atty áskerlerdi qurý sol kezdegi tehnologııanyń damýyna qatty áser etti. Mysaly, qarý-jaraq, saýyt-saıman, beren, qalqan jasaý úshin temir qańyltyrlardy, shybyq, symdardy óndirýdi meńgerý qajet boldy. Bul mashyq-daǵdylardy da álemde tuńǵysh bolyp bizdiń ejelgi ata-babalarymyz ıgergen.
Elimizde kóne metallýrgııanyń dúnıejúzilik ortalyqtarynyń biri ornalasqanyn jáne de Shyǵys, Soltústik jáne Ortalyq Qazaqstanda kóne balqytý peshteri tabylyp, olardyń zerttelgenin mektepte oqyp júrgen kezden bastap jaqsy bilemiz. Alaıda, biz sol kezdegi zaman úshin bul tańǵajaıyp qubylys retinde teńdesi joq, sanada jarylys týdyrǵan tehnologııalyq ınnovasııa bolǵan dep esh oılamaǵan ekenbiz.
Bul jerde tek metaldyń ózin ǵana shyǵarý týraly sóz bolyp turǵan joq, sodan biregeı buıymdardy da óndirgen: tek qarý-jaraq, saýyt-saımandarmen shektelmeı, arǵy atalarymyz at ábzelderin (júgen, er-toqym, úzeńgini qosa alǵanda), turmystyq quraldardy, zergerlik buıymdardy jasady.
Ǵylymı damýdy zertteýshi Lınn Ýaıttyń aıtýynsha, úzeńgini shyǵarý – óz kezinde adamzattyń taǵdyryna avtokólik nemese ushaq shyǵarǵan tehnıkalyq revolıýsııamen birdeı yqpal etken jańalyq edi.
Aıtpaqshy, zergerlik buıymdar týraly aıtsam, tek qana ýtılıtarlyq zattarǵa ǵana shyrǵalanyp qalmaı, qazaq halqy ádet-ǵuryptyq maǵynaǵa toly joǵary ónerge de nazar aýdaryp, sheberlikterin pash etken. Qazaqstan terrıtorııasynda b.z.d. V-VI ǵasyrlarda jasalǵan zergerlik buıymdardyń deńgeıine ózge elder júzdegen jyldar ótkennen keıin ǵana qol jetkizdi. Al ónerdiń órkendeýi – etnostyń rýhanı damýynyń kórsetkishi men materıaldyq kórinisi emes pe?!
Qalalyq ınfraqurylymnyń deńgeıi, ol – bir bólek áńgime. Kóshpeli órkenıettermen qatar arǵy qazaqtar (ıaǵnı keıingi zamanda qazaq halqyn qalyptastyrǵan túrki taıpalary) kóptegen damyǵan qalashyqtar jáne kádimgi qalalardy salǵan. Qala qurylysy jappaı oryn alǵan jáne sol kezdegi zaman úshin erekshe qolaıly, yńǵaıly bolǵan. О́tken ǵasyrdyń 90-jyldarynyń basynda men ózimniń aǵa dosym ári tarıhshy Qýandyq Qaqylbaevpen birge AN-24-te jaıbaraqat Almatydan Taldyqorǵanǵa ushtyq. Sonda, joǵary bıiktikten ol maǵan jıyrmadan astam eski qalanyń ornyn kórsetken bolatyn. Sol bir ǵana marshrýttyń boıynan osynsha kónergen qala jurnaǵyna kýá boldym!
Balalyq shaǵymyzdan beri Taraz, Qoılyq, Otyrar, Saýran, Syǵanaq syndy ejelgi qalalardy bilemiz. Astana mańynda ornalasqan Bozoq qalasynyń tabylǵanyna da kóp bolǵan joq. Bul qalalardan myńdaǵan jyldar boıy Uly Jibek joly ótti, Batys pen Shyǵys túıisti, dúnıetanym, mádenıet pen tehnologııalar ózara baılanysqa tústi. Dál bizdiń ata-babalarymyz óz zamanynyń eń ozyq dúnıeleri quıylyp, qorytylyp shyqqan bul órkenıet oshaǵynyń ustaýshysy, kepilgeri men qamqorshysy bolǵan.
Sol kezde ata-analarymyzben nemese synyptastarymyzben birge qıraǵan kóne qalalardyń ornyna baryp, aralap kórdik, ejelgi ydystyń synyqtaryn qolmen ustap, jebelerdiń ushtaryn terdik. Sonda kóne sý arnalarynyń, káriz júıesiniń, monshalardyń izderin óz kózimizben kórdik. Al nege túrki qalalarynyń ınfraqurylymyn sol dáýirdegi eýropalyq qalalardyń jaǵdaıymen salystyryp kórýdi oılamadyq? Eýropada sý qubyry men monshanyń ózi sırek kezdesetin, al káriz júıesi tipten oryndalmas arman edi olarǵa.
Maqalany qaıta aıtyp berýdiń esh máni joq, biraq alǵan áserime súıensem, Nursultan Ábishuly óziniń nazaryn aýdarǵan, al biz buryn kózge ilmeı, mán bermegen dúnıege qaıta qarap, paıymdaýǵa týra keldi. Jáne bul ótkendi saralaý, salystyrý ulttyq rýh pen abyroıymyzdy asqaqtatty. Sóıtse, bizdiń tarıh tek qandy shaıqaspen kelgen jeńisterimen ǵana emes, ashyqtyǵymen, aqyl-parasatynyń, oı-órisiniń bıiktigimen, jalpy adamzattyq órkenıettiń qaryshtaýyna yqpal etken jańalyqtarymen, sharýashylyq salty jáne turmys sapasymen de dańqty ekenin túsindik.
Meniń oıymsha, atalǵan qujattyń túpkilikti máni – tarıhta emes, onyń zamandastarymyz ben bolashaq urpaqqa qalaı áser etip, qandaı serpilis bererinde bolyp tur. Qazirgi jahandaný zamanynda qazaq jastary, keńinen alsaq – barsha qazaqstandyq bótenge jaltaqtamaı, batyl túrde áreket etip, ósip-óne alady. Sebebi, olardyń boıynda – tarıh pen órkenıetti dúnıeni ózgertken ata-babalardyń genetıkalyq kúshi bar, qany týlap jatyr.
О́skeleń urpaq óziniń túp-tamyryna, tabıǵı bolmysyna kúmán keltirmeı, ıkemdiligine, jańalyq ashýǵa qabiletti ekenine senimdi bolyp, buryn-sońdy eshkim oılap tappaǵandy jasaýǵa qaýqarly ekenine shúbá keltirmeýi qajet. Kerisinshe, novatorlyq, ıaǵnı jańashyldyqqa degen beıimdilik, batyldyq pen kóshbasshylyq olardyń ulttyq kodynda bar. Bul – Uly dalany meken etken ata-babalarymyzdyń mura etip qaldyrǵan amanaty.
Buryn ulttyq ustanymy bar adamdardyń atyna aıtylǵan ksenofobııa, negatıvızm, qazaq tragedııasyn zarlaýshy degen syndy jıi estıtinmin. Alaıda, Prezıdenttiń maqalasy kún tártibindegi ulttyq taqyrypty túbegeıli ózgertedi: budan bylaı ulttyq múddeni kózdeýshiler, meniń túsinigimde – progresshil, jasampaz, ashyqtyqqa jany qushtar jáne ınnovasııaǵa qabiletti tulǵa ekenin dáleldeıdi.
«Uly dalanyń jeti qyry» eńbeginde ǵajap túrde negizdelip, aıshyqtalǵan tarıhı pozıtıvızım – Qazaqstannyń keleshek urpaǵy úshin berik dińgek, olardyń jarqyn jeńisteri men jańalyqtaryna jol kórsetetin Temirqazyǵy!
Azat PERÝAShEV,
Parlament Májilisiniń depýtaty
