Qorytyndy qujatta jıyrmalyqqa kiretin memleketter halyqaralyq saýda júıesi jetildirilip, Dúnıejúzilik saýda uıymyna reforma jasalýy qajet ekenine kelisken. Sammıtke qatysýshylardyń pikirinshe, qazirgi júıe ózine júktelgen mindetti tolyq atqaryp otyrǵan joq. Sondyqtan oǵan ózgeris engizý qajet. Al reforma qaı baǵytta jasalatyny 2019 jyly Japonııada ótetin jıynda talqylanbaq.
Sonymen qatar ortaq málimdemede klımat ózgerýine qatysty másele qozǵalǵan. AQSh-tan basqa G20 memleketteri biraýyzdan jasyl energııa kózin damytýǵa yntaly ekenin bildirdi. Al Aq úı tarapy Parıj kelisiminen shyǵýǵa nıet baryn taǵy bir márte qaıtalap ótken. Esterińizde bolsa, buǵan deıin AQSh prezıdenti Donald Tramp klımattyń ózgerýine kelispeıtinin aıtyp, Parıj kelisiminen bas tartatynyn málimdegen bolatyn.
Qorytyndy qujatta aldaǵy úsh jyl kóleminde jemqorlyqpen kúresýdiń jospary qabyldandy. Budan bólek, jıynda terrorıstik uıymdardyń ınternetti ózderiniń jymysqy maqsatyna paıdalanyp otyrǵany aıtylyp, onymen kúresýdiń mańyzy sóz boldy. Málimdemede taraptar álemniń kedeı memleketterinen halyqtyń jappaı kóshý máselesine de toqtalǵan.
Sammıttiń ortaq málimdemesinde qabyldanǵan mańyzdy máselelerden bólek, jıyn barysynda birqatar ekijaqty kelisimder jasaldy. Solardyń ishindegi atap óterligi – Qytaı men AQSh arasyndaǵy «saýda soǵysyn» ýaqytsha toqtatý jónindegi sheshim. Aq úı baspasóz qyzmetiniń málimetine saı, D.Tramp 2019 jylǵy 1 qańtardan bastap Qytaıdan satyp alynatyn taýarlarǵa salynatyn salyq kólemin 10 paıyzdan 25 paıyzǵa kótermeýge kelisken. Iаǵnı, kelisilgen úsh aı merzimdik ýaqytta amerıkalyqtar quny 200 mıllıard dollar kólemindegi «Aspan asty eliniń» taýaryn satyp almaq. О́z kezeginde Sı Szınpın saýda tepe-teńdigin saqtaý úshin qomaqty qarjy tólep, AQSh-tan aýylsharýashylyǵy, ónerkásip ónimderi sekildi qajetti zattaryn alýdy kózdep otyr.
Áıtse de, eki alpaýyt memleket arasyndaǵy «saýda soǵysy» tolyqqandy aıaqtaldy deýge áli erte. Alda-jalda 2019 jylǵy 1 sáýirge deıin jańa kelisim jasalmasa, AQSh tarapy taýar salyǵyn qaıta kóterýi yqtımal. Beıjiń bıligi kelissózderden keıin túıtkildiń túıini tarqap kele jatqanyn málimdedi.
Aıta ketý kerek, bul – «saýda soǵysy» bastalǵaly bergi D.Tramp pen Sı Szınpınniń alǵash kezdesýi. Esterińizde bolsa, bıylǵy shildede Aq úı «Aspan astynan keletin» quny 250 mıllıard dollarlyq taýarǵa jańa tarıfpen salyq salǵan edi. Qytaı tarapy amerıkadan ákelinetin jalpy quny 110 mıllıard dollarlyq zattyń salyǵyn qymbattatyp jiberdi.
Býenos-Aırestegi kelisim atalǵan máseleni ońtaıly sheshýge úles qospaq. BBC-diń Beıjińdegi tilshisi Stefan Makdonelldiń paıymdaýynsha, osy 90 kún ishinde AQSh pen Qytaı «saýda soǵysyn» birjola aıaqtaıtyn ortaq mámilege qol jetkizýi qajet. Qazirgi kelisim túıtkildiń tolyqqandy aıaqtalǵanyn bildirmeıdi. Áıtse de, máseleni odan ári ýshyqtyrýdyń aldyn alady dep esepteıdi jýrnalıst.
Tehnologııa saýdasymen aınalysatyn ITI kompanııasy atalǵan kelisimdi álemniń alyp eki ekonomıkasynyń arasyndaǵy daýdy sheshýge arnalǵan mańyzdy qadam dep esepteıdi. Capital Economists analıtıkalyq kompanııasynyń sarapshysy Pol Ashvorttyń pikirinshe, D.Tramp óz abyroıy sarapqa túsetindigin bilgendikten, Qytaımen aradaǵy máseleni ońtaıly sheshýge talpynady.
Politico.eu saıtynyń tilshisi Daf Palmer G20 sammıtiniń qorytyndysy bir nárseni anyq kórsetkenin aıtady. Endigi jerde kez kelgen pikirtalas búkil álem jáne AQSh bolyp órbimek.
Jýrnalıstiń bulaı oı túıýine sebep bar. D.Tamp bılikke kelgeli beri álem kóshbasshylary AQSh prezıdentiniń alǵan betinen qaıtpaıtyn minezine kóndikti. Olar Aq úı basshysynyń pikirin logıkalyq dáleldermen, maqtaýmen ózgerte almaıtynyn jaqsy túsinip otyr. Sondyqtan Amerıkanyń yńǵaıyna jyǵylyp, qajet jaǵdaıda onyń pikirin nazarǵa almaı, ortaq kelisimge kelýdi kózdeıdi. Iаǵnı, AQSh-tyń ustanymyn ózgertýge kúsh salmaı, kópjaqty qarym-qatynasty saqtap qalýǵa tyrysady.
Bir jaǵynan Aq úı ákimshiligi Dúnıejúzilik saýda uıymyn reformalaý týraly kelisimdi qatty qoldaǵany anyq. О́ıtkeni júıesi bekigen uıym kez kelgen álemdik tulǵanyń erejege saı áreket etýine májbúrleıdi.
«Úlken jıyrmalyqtyń» sammıtine qatysqan memleket basshylary baspasóz málimdemesinde jıynnyń joǵary deńgeıde ótkenine toqtalyp, túıtkilderge qaramastan ortaq sheshimge qol jetkenin aıtyp ótti.
Germanııa kansleri Angela Merkel kópjaqty kelissózderge qaýip tónip turǵanyn atap ótip, alaıda sammıttiń jumysy sátti aıaqtalǵanyn málimdedi. Al Argentına prezıdenti Maýrısıo Makrı G20 kelissózder men yntymaqtyń taptyrmas alańyna aınalǵanyn jetkizdi. Fransııa basshysy Emmanýel Makron sammıt aıasynda kez kelgen máseleniń oń sheshimin tabatynyn atap ótti.
Abaı ASANKELDIULY,
«Egemen Qazaqstan»
