– Nurlan Asqaruly, Elbasy maqalasynda kórsetilgen mindetterdi iske asyrý barysynda Atyraý oblysynda atqarylyp jatqan qandaı sharalardy atap aıtar edińiz?
– Memleket basshysynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasy aıasynda óńirimizde aýqymdy is-sharalar júzege asyrylyp jatqanyn zor maqtanyshpen aıtýǵa bolady. Ádebıet pen ónerdegi el zııalylary oblysqa shaqyrylyp, ártúrli alańdarda túrli formattardaǵy shyǵarmashylyq jobalar júzege asty. Alǵash ret Arqa, Batys, Syr, Jetisý jáne Altaı-Tarbaǵataı án mektepterin bir arnaǵa toǵystyrǵan «Án darııa dúldúlderi» respýblıkalyq dástúrli ánshiler baıqaýy, «Máńgilik eldiń altyn adamy» respýblıkalyq teatrlar festıvali, «Jaıyq nury» respýblıkalyq akademııalyq ánshiler, D.Nurpeıisova atyndaǵy «Bulbul dombyra» respýblıkalyq dombyrashy qyz-kelinshekter baıqaýy, birneshe ret halyqaralyq, respýblıkalyq aqyndar aıtysy uıymdastyryldy.
Bıyl naýryz aıynda «Uly dalanyń ulttyq dástúrleri» atty halyqaralyq forým ótti. Is-sharanyń basty maqsaty – qazaq halqynyń ulttyq salt-dástúrlerin keńinen nasıhattaý. Halyqaralyq forým aıasynda «Naýryz adamzattyń materıaldyq emes qundylyǵy retinde» taqyrybynda ǵylymı-praktıkalyq konferensııa, festıvaldar men aqyndar aıtysy, dástúrli ánder baıqaýy, ulttyq sport túrlerinen jarystar bolyp, atyraýlyqtardyń rýhanı ómirin jańǵyrtty. Forýmǵa 12 memleket ókilderi, halyqaralyq «Túrksoı» uıymynyń basshylyǵy, 30 sheteldik shyǵarmashylyq ujymdary, 700-den astam ónerpaz qatysyp, sharalardy 20 myńnan astam adam tamashalady.
Qazaq mádenıetin álemdik keńistikke nasıhattaý maqsatynda óńirimizdiń beldi shyǵarmashylyq ujymdary Úndistan, Makedonııa, Portýgalııa, Malaızııa, Reseı, Túrkııa, Vengrııa, Serbııa, Aýstrııa, Fransııa, Taıvan, Italııa memleketterinde gastroldyq saparlarmen boldy.
Qazaqstan men Fransııa memleketteri arasyndaǵy strategııalyq seriktestiktiń 10 jyldyǵyna oraı mamyr aıynda Dına Nurpeıisova atyndaǵy akademııalyq qazaq halyq aspaptar orkestri «Shýaqty ólkeniń shattyǵy» atty konsertimen Parıj qalasyna baryp, óner kórsetti.
Nurmuhan Jantórın atyndaǵy fılarmonııanyń «Murager» folklorlyq ansambli «Túrksoı» túrki tildes halyqtary mádenıeti halyqaralyq uıymynyń uıymdastyrýymen Ázerbaıjan Respýblıkasy Shekı qalasynda ótetin «Jibek joly» halyqaralyq folklorlyq ansamblder arasyndaǵy festıvalde óner kórsetti, Taıvan elindegi álemdik baıqaýda qazaq eliniń mártebesin kóterdi. «Naryn» ult-aspaptar orkestri Aýstrııa jáne Túrkııa respýblıkalaryn konserttik issaparmen aralady, «Injý-marjan» bı ansambliniń ujymy Italııa memleketinde ótken halyqaralyq bı festıvalinde ónerlerin pash etti.
– Atyraý eli – tarıhı, mádenı muralary berik saqtalǵan óńir. «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda «Qazaqstannyń kıeli jerleri geografııasy» jobasyna oblystan 7 nysan endi. Sonyń ishinde Saraıshyq qalashyǵy da bar. Kóne Saraıshyqty jańa zamanǵa saı jańǵyrtý maqsatynda taǵy qandaı josparlar bar?
– Uly dalany mekendegen halqymyzdyń jalpyulttyq qasıetti sanalatyn oryndaryn zerdeleý baǵytyndaǵy «Qazaqstannyń kıeli jerleriniń geografııasy» jobasynyń tól tarıhymyzda alar orny erekshe. Sondyqtan jobaǵa enetin nysandardyń qundylyǵyn anyqtaý maqsatynda tarıhshy, ólketanýshy, mýzeı, arhıv jáne qoǵamdyq uıym ókilderinen oblystyq jumysshy toby quryldy. Nátıjesinde Qazaqstannyń jalpyulttyq deńgeıdegi 100 qasıetti nysanynyń tizimine óńirden 7 nysan endi. Olar: Saraıshyq qalashyǵy, Mahambet О́temisulynyń jerlengen jeri, Aqmeshit jáne Ushqan ata qorymy, Araltóbe qorǵany, Qulshan ata jer asty meshiti, Imanqara úńgiri. Bıyl respýblıkalyq mańyzy bar makronysandar tizimine Inderdegi Tuzbulaq kesheni sekildi 17 oryndy usynyp otyrmyz. Saraıshyqqa kelsek, ol – qazaq halqynyń ǵana emes, sonymen birge barsha túrki jurtynyń, álem jurtshylyǵynyń nazary aýǵan ortaǵasyrlyq qalashyq. Ol álemge joǵary rýhanı-mádenı baılyqtarymen, gúldengen ekonomıkasymen, kommýnıkasııalyq jańalyqtarymen sol zamanda-aq belgili boldy. Uly Jibek jolyndaǵy tarıhı mańyzy bar kóne Saraıshyq qalashyǵyn saqtap qalý maqsatynda Jaıyq ózeniniń jaǵasyn bekitý boıynsha oblys ákimdigine usynystar engizilip, 2017 jyly Atyraý oblysy ákimdigi men Qazaqstan Respýblıkasy Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń birlesken vedomstvoaralyq otyrysy ótip, ekijaqty memorandým jasaqtaldy. Memorandýmǵa sáıkes Saraıshyq qalashyǵyn Jaıyq ózeni arnasynyń shaıyp ketýinen saqtap qalýǵa 1,6 mlrd teńge bólinip, jaǵany bekitý jumystary júrgizildi. Qala ornyna arheologııalyq qazba jumystary júrgizilip, oǵan Zeınolla Samashev bastaǵan belgili ǵalym-arheologter tartyldy. Bul jumysqa da jergilikti bıýdjetten 40,0 mln teńge bólindi. Al mınıstrlik tarapynan qazba ornyn restavrasııalaý jáne konservasııalaý jumystary iske asty. Árıne atalǵan sharalar keler jyldary da jalǵasyn tabady. Tarıhı eskertkishti saqtaýmen qatar ony jańǵyrtý, týrızmdi damytý basty maqsattardyń biri. Bıyl «Han Ordaly Saraıshyq» mýzeı qoryǵyn respýblıkanyń menshigine usyndyq. Saraıshyq qazba orny men mýzeı-qoryqtyń jańa damý konsepsııasy daıyndalyp, kásibı mamandar tartylýda. Sonymen qatar Saraıshyqta Sapar ortalyǵyn salý josparda tur. Qazir Sapar ortalyǵyna jer telimi bólinip, jobalyq-smetalyq qujattary jasaqtalýda. Qujattar aıaqtalyp, memlekettik saraptamadan kelisim alǵannan keıin qurylys jumystary bastalady.
– Elbasy maqalasynda: «Táýelsizdik jyldarynda halqymyzdyń ótkenin zertteýge qatysty aýqymdy jumystar atqaryldy. Biraq babalarymyzdyń ómiri men olardyń ǵajap órkenıeti jónindegi kóptegen derekti qujattar, áli de bolsa, ǵylymı aınalymǵa túsken joq» deı kelip, «Arhıv-2025» jeti jyldyq baǵdarlamasyn daıyndaýdy tapsyrdy. Atyraý oblysy memlekettik arhıvinde ólke tarıhyna qatysty qundy qujattar bar. Alaıda sol qordy saqtaıtyn jaıly ǵımarattyń bolmaýy birazdan beri sheshilmeı júrgen másele edi, jaqynda qazirgi zamanǵa saı jabdyqtalǵan arhıv úıi boı kóteretinin estip, qýanyp qaldyq. Osy baǵyttaǵy jumystardy ózińiz aıtyp ótseńiz?
– Sońǵy jyldary jergilikti mamandar Reseıdiń Máskeý, Sankt-Peterbýrg, Astrahan, Orynbor, Qazan, Ýfa qalalaryndaǵy belgili arhıv jáne kitaphana qorlarynan arheografııalyq jáne arhıvtik ekspedısııalar uıymdastyryp, oblystyń tarıhı-mádenı murasyna qatysty derekter jınaqtady. Nátıjesinde «Istorııa ı kýltýra Atyraý v rýsskıh ıstochnıkah» atty bes tomdyq derekter jınaǵy, HH ǵasyrdyń 20-jyldary Kaspıı mańyn mekendegen qazaqtardyń etnografııasyna qatysty «Kaspıı mańy qazaqtarynyń mádenıeti men turmysy: HH ǵasyrdyń 20-jyldaryndaǵy fotoqujattarda» kitap-albomy shyǵaryldy. Albomda 200-den astam biregeı arhıvtik fotosýretter jarııalanǵan. Onyń ishinde 150-den astamy buryn-sońdy múlde jaryqqa shyqpaǵan. Basylym HH ǵasyrdyń 20-jyldarynda Kaspıı mańyndaǵy kóshpeli qazaqtardyń tarıhy men etnografııasyna qatysty jaryq kórgen alǵashqy fotoalbom. Árıne Elbasynyń arhıv salasyna úlken mán berýi bul saladaǵy jumystardy áli de jandandyra túsýge múmkindik syılap otyr. Oblystaǵy arhıv mekemeleri qoımalarynyń toltyrymdylyǵy 100%-dan asýyna jáne ǵımarattardyń eskirýine baılanysty jańa nysannyń qajettiligi anyqtaldy. Qazir oblystyq jáne qalalyq memlekettik arhıv uıymdary ornalasatyn ǵımarat salýdy josparlap otyrmyz. Ol sońǵy úlgidegi, zaman talabyna saı tehnologııamen jabdyqtalǵan ǵımarat bolady dep kútilýde. Ǵımaratqa bólinetin jer telimi anyqtalyp, jobalyq-smetalyq qujattamasy jasaqtalyp jatyr. Ishki jabdyqtary da bilikti mamandarmen kelisildi. Jańa arhıv ǵımaraty 1 mln saqtaý birligindegi qujattarǵa deıin qamtıtyn bolady.
– Prezıdent maqalasynda aıtylǵan taǵy bir jaıt – Uly dalanyń uly esimderi. Táýelsizdik jyldarynda Atyraý oblysynyń ataýy ózgerip, oblys ortalyǵynda ǵana emes, aýdandar men aýyldarda ult qaıratkerleriniń eskertkishteri boı kóterdi. Osy baǵyttaǵy sharalar alǵa qaraı da jalǵasyn tabatyn shyǵar...
– Alash qaıratkeri Álıhan Bókeıhanοvtyń «Ultyna, juptyna qyzmet qylý bilimnen emec, minezden», degen jaqsy sózi bar. Ár ólke úshin sýyqta pana, ystyqta saıa bolǵan, esimderi el esinde saqtalǵan birtýar perzentteri máńgi maqtanysh. Al ony óskeleń urpaq bilip ósýi kerek desek, osy baǵytta atqarylatyn sharalardyń mańyzy óte zor. Oblys kóleminde kóptegen tarıhı tulǵalarǵa, ult qaıratkerlerine eskertkishter men monýmentter salyndy jáne salynady. Bıyl Mahambet aýdanynda Mahambet О́temisulynyń eskertkishi boı kóterdi. Jyl aıaǵyna deıin Atyraý qalasynyń «Almagúl» yqsham aýdanyndaǵy saıabaqta asa kórnekti qalamger, Qazaqstannyń halyq jazýshysy Ábý Sársenbaevqa jáne «Qazaqstan» qonaq úıi janynan Qazaqstannyń halyq ártisi, kúıshi-dombyrashy Qarshyǵa Ahmedııarovqa eskertkish turǵyzylady. Keler jyly H.Dosmuhamedov atyndaǵy Atyraý memlekettik ýnıversıteti mańynan poezııa tarlany, Qazaqstannyń halyq jazýshysy Hamıt Erǵalıevke arnalǵan eskertkish boı kóteredi. Sondaı-aq Abaı Qunanbaıulyna, Áıteke bıge arnalǵan eskertkishter, «Ana qudireti» monýmenti, Isataı aýdanynyń Aqqystaý aýylynda Isataı Taımanulyna, Qyzylqoǵa aýdanynyń Mııaly aýylynda Alash qozǵalysynyń qaıratkeri Halel Dosmuhamedovke, Inder aýdanynyń ortalyǵy Inderbor kentinde aqyn Murat Móńkeulyna eskertkish jáne Malaısary bı Tileýkeulynyń bıýsti, Qurmanǵazy aýdanynyń ortalyǵy Qurmanǵazy aýylynda kúıshi-kompozıtor Qurmanǵazy Saǵyrbaıulyna eskertkish ornatý josparda tur. Atalǵan usynystar Qazaqstanda monýmentti ónerdiń jańa qurylystaryn ornatý jónindegi komıssııa otyrysynda qaralyp, oń sheshim aldy.
– Áńgimemizdi «Dala folklory men mýzykasynyń myń jyly» jobasy jaıynda jalǵastyrsaq. Elbasy maqalasynda «Uly dalanyń folklory men áýenderi zamanaýı sıfrly formatta «jańa tynys» alýǵa tıis» deı kelip, folklorlyq dástúrdiń ortaq tarıhı negizderin izdeý úshin Qazaqstannyń túrli óńirleri men ózge elderge ekspedısııa uıymdastyrýdy tapsyrdy. Munaıly óńir bul maqsatta qandaı úles qosady?
– Memleket basshysy N.Á.Nazarbaevtyń «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalasy tarıhı sanany jańǵyrtý maqsatynda qandaı jumystar atqarý qajet ekenin naqty anyqtap berdi. «Dala folklory men mýzykasynyń myń jyly» jobasy aıasynda josparlaǵan is-sharalarymyz da bar. Atap aıtar bolsaq, ulttyq folklorymyzdyń tarıhı qundylyǵyn ulyqtaý maqsatynda «Atalar sózi – aqyldyń kózi» jınaǵyn shyǵarý, jastardy qazaqtyń salt-dástúrimen, ádet-ǵurpymen tanystyrý, tilin damytý, sózdik qoryn molaıtý maqsatynda turmys-salt jyrlarynyń kóne túriniń biri – besik jyrlarynan «Balanyń besigi – keń dúnıeniń esigi» jınaǵyn daıyndaý, dıskiler shyǵarý, Atyraý óńirindegi Seıtek, Espaı, Qarshyǵa Ahmedııarov, Ázıdolla Esqalıev, Toqsanbaı Qultýmıev, Shamshıden Sharıpov, Rysbaı Ǵabdıev jáne t.b. kúıshilerdiń «Kúı – áfsana, kúı – ǵumyr» kompozısııalyq shyǵarmalaryn jınaqtaý, shyǵarý, aýdıo-vıdeotaspalaryn daıyndaý, «Qazaq halqynyń mádenı qundylyqtary jáne óneri» umyt bola bastaǵan án, kúı jármeńkesin uıymdastyrý (baıqaý, festıval), «Dástúrli óner – ult baılyǵy» kóne jáne jańa folklorly ınstrýmentaldyq shyǵarmalar izdeý, zertteý, ekspedısııalar quryp, aýdan jáne basqa oblystarǵa shyǵý, oblys sheńberinde «Dala folkloryn jańǵyrtý» festıvalin ótkizý. Mine osyndaı jobalardy júzege asyrý arqyly halyqtyń sanasyn jańǵyrtyp, órkenıetti qoǵam qurýdy kózdep otyrmyz.
– Mýzeı isin, mádenı týrızmdi damytý boıynsha da atalǵan maqalada júktelgen mindetter bar. Atyraýdaǵy Araltóbe qorǵanynan tabylǵan sarmat taıpasynyń kósemi altyn kıimdi adam oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıinde saqtaýly. «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda óńirde kólemdi arheologııalyq qazba jumystary júrgizildi. Mııaly qorǵandary, Saraıshyq jáne Aqtóbe-Laetı ortaǵasyrlyq qalashyqtaryna ǵylymı arheologııalyq zerdeleý jumystary júzege asty. Endigi baǵyt qandaı?
– Elbasy maqalasy mýzeılerdiń erteńgi bolashaqqa nyq ári senimdi qadam jasaýy úshin erekshe baǵyt-baǵdar berip otyr. Sebebi kóne zamandardan jetken asa baǵaly muralardy jınaqtaý, saqtaý, olardy tarıhtyń kýási ári kózi retinde jas urpaqqa jetkizý – mýzeılerdiń basty mindeti. Atyraý oblysynyń Jylyoı aýdanyndaǵy Araltóbe qorǵanynan sarmat zamanyndaǵy Altyn kıimdi adamnyń tabylǵanyna kelesi jyly 20 jyl bolady. Osynaý qundy jádigerimizdi nasıhattaý maqsatynda álemdik týr jasalady dep josparlap otyrmyz. Saraıshyq, Aqtóbe-Laetı qalashyqtaryna, Mııaly qorǵanyna jáne t.b. arheologııalyq eskertkishterimizge júrgizilgen arheologııalyq ekspedısııalardyń nátıjesinde mýzeı qory qundy jádigerlermen tolyqtyryldy. Al Qyzylqoǵa aýdanyndaǵy memleket jáne qoǵam qaıratkeri, Alash qozǵalysynyń kósemi, ǵalym Halel Dosmuhamedovtyń stavkasyna júrgizilgen tarıhı-etnoarheologııalyq ekspedısııa jumystary, Máskeý qalasynan arhıvtik derekterdiń alynýy jáne osy qujattar negizinde jasaqtalǵan jobany, ıaǵnı Halel stavkasyn aspan astyndaǵy mýzeıge aınaldyrý da basty maqsatymyz. Ol biz úshin úlken mártebe. Kúni keshe Halel Dosmuhamedovtyń 135 jyldyǵyna oraı «H.Dosmuhamedov – uly murat jolynda» taqyrybynda halyqaralyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııa ótti. Oǵan Reseı, Qyrǵyzstan, О́zbekstan, Túrkııa memleketteriniń, respýblıkamyz boıynsha alashtanýshy, Haleltanýshy ǵalymdardyń baıandamalarymen qatynasýy, oblys kólemindegi oqý oryndarynda ótkizilgen Haleltaný kýrstarynda baıandamalar oqýy biz úshin úlken jetistik.
Aldaǵy 2019-2020 jyldary josparymyzda Aqtóbe-Laetı qalashyǵyna keshendi arheologııalyq qazba jumystaryn júrgizý jáne Aqtóbe-Laetı qalashyǵyn aspan asty mýzeıine aınaldyrý bar. Odan bólek, keler jyly óńirimizdegi Qurmanǵazy jáne Isataı aýdandaryndaǵy arheologııalyq nysandardy jáne kóne qundy dúnıelerimizdi anyqtaý maqsatynda etnoarheologıalyq ekspedısııalar uıymdastyrylady. Bıyl jeltoqsan aıynda О́zbekstan Respýblıkasynyń Tashkent qalasyna Uly Jibek joly boıynda ornalasqan ortaǵasyrlyq Saraıshyq qalashyǵynyń tarıhy men odan tabylǵan qundy jádigerlerden jyljymaly kórme uıymdastyrylady. Ejelgi óner jáne tehnologııalar mýzeıin bizdiń ólkemizde ashýǵa tolyq múmkindik bar jáne ol mýzeıdiń ǵımaraty kelesi jyly bastalady. Oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń jańa ǵımaratyn salýdyń alǵashqy qadamdary júrgizilýde. Mýzeıde jańa tehnologııalarmen jabdyqtalǵan ekspozısııalyq zaldarmen qatar oqý kabınetteri, qor saqtaý oryndary, kıno zaly da bolady.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken Baqytgúl BABASh,
«Egemen Qazaqstan»
ATYRAÝ
