Elge bergen elden ketpes

1968 jyly QazKSR Ǵylym akademııasynyń Hımııa ǵylym­dary ınstıtýtynyń aspırantýrasyna túsken Ábdikárim Musauly 1971 jyly dıssertasııalyq eńbegin sátimen qorǵap, hımııa ǵy­lymynyń kandıdaty dáre­jesine ıe boldy. Joǵary oqý ornynda oqytýshylyq qyzmet atqaryp, ǵylymı jumystaryn jalǵastyrdy. 1978-2000 jyldar aralyǵynda Qaraǵandy polıtehnıkalyq ýnıversıtetiniń Jezqazǵan fılıalynda eńbek etip, Jambyl jeńil jáne tamaq ónerkásibi tehnologııalyq ıns­tıtýtynyń kafedra meńgerýshisi, dekany boldy.

Ábdimusa Muratulynyń erek­she atap óterlik eńbeginiń biri, jeke qarjysyna ýnıversı­tet ashyp, az qamtylǵan otbasy­nan shyqqan balalarǵa jaǵ­daı jasaýy deýge bolady. Aýyl tirshiligine qanyq ol stý­dent­­terdiń keleshegine erekshe ja­ýap­kershilikpen jana­shyr­lyq­pen qaraǵan jan. «Aty ja­man­nyń armany keter, balasy jamannyń dármeni keter», degen Qazybek bıdiń sózin ákesi kóp aıtatyn-dy. Bastaǵan isi­niń baıandy bolǵanyn búgingi ýnıversıtettiń tynys-tirshiligi dáleldeıdi. Mine, «elge bergen elden ketpeıdi» degen osy. Esesine halyqtyń qurmeti shek­siz. Arys qalasyndaǵy Tóle­gen Tájibaev atyndaǵy balalar úıinde Ábdimusa Muratulynyń atynda murajaı ashyldy, Arys qalasy men Saıram aýda­ny­nyń qurmetti azamaty atanýy da osy iltıpattyń aıǵaǵy is­pettes. «Súıer ulyń bolsa sen súı, súıenerge jarar ol» de­gen­­deı, adamgershilik asyl qa­sıeti Arys balalar úıiniń tár­bıelenýshilerine atalyq meıi­rimin tógip, árqaısysynyń ómir­den óz ornyn tabýyna jol siltep, baǵyt-baǵdar berip júr­gen keń júrektiliginen de kóri­netin. Naryqtyń yryqqa kón­beı turǵanyna qaramastan, aı saıynǵy shákirtaqysyn da toq­tatpaı berdi.

Ǵylymnyń asa kúrdeli salasy – hımııany ıgerý, jas urpaqqa ıgerte bilý de qıyn mindet. Ǵy­lymdaǵy sabaqtastyqtyń úzilmeýi úshin ǵylymı kadrlardy daıarlaýda aıanyp qalmady, óz izbasarlaryn, shákirtterin daıyn­dady. Qudaı qosqan qosaǵy Karamat ekeýi 2 ǵylym doktoryn, 1 ǵylym kandıdatyn, 3 ǵylym magıstrin tárbıeledi. Sondaı-aq myńdaǵan shákirtke bilim nárin berdi. Qazaqstan ǵylymynyń damýyna súbeli úles qosqan Á.Muratulynyń ǵylymı-zertteý eńbekterine úńilseńiz, jańalyqtyń jarshysyndaı oıly, tujyrymdy, tushymdy tujyrymǵa kez bolasyz. Qyzmet pen ǵylymdy qatar alyp júrip, 1995 jyly Máskeý qalasynda I.M.Gýbkın atyndaǵy Munaı jáne gaz óndirý memlekettik akademııasyna qarasty arnaýly ǵylymı keńesinde doktorlyq dıssertasııasyn qorǵady.

45 jyl temirjolshy bolyp qyzmet etken ákesi Murattyń kindiginen taraǵan áýlettiń tizgin­ustary retinde Ońtústik óńirine Qýatbekovter áýletin jaqsy qyrynan tanytty. Bul áýlettiń Túrkistan oblysynda oıyp alar orny bar. Osy otbasynyń  basshysy, tiregi bolǵan Ábdimusa qyzmetpen shektelip qalmaı, ul-qyz­daryn baptap, báıgege qo­syp, aıaqtaryn shalys baspaý úshin baǵyt-baǵdar berdi. Balaǵa ananyń sútimen, ákeniń qanymen berilgen tárbıeniń ózi erekshe. Ul-qyzdaryn, nemerelerin  jastaıynan  eńbekke baýlyp, adamgershilik qasıet, ar-ojdan máselelerin boılaryna sińirip ósirdi. Eń aldymen el úshin qyz­met etýge úıretti. 2016 jyly respýblıkalyq «Mereıli otbasy» konkýrsyna qatysqan bul pedagogtar men ǵalymdar áýleti oblystyq synda bas júldeni ıelendi. 

Qazirgi tańda Rabıǵa Ábdi­musaqyzy ýnıversıtet rektory, bilikti maman, sheber basshy. Qazaqstan Halyqtar dostyǵy ýnıversıtetin basqarǵanyna 10 jyldan asty. Atalǵan joǵary oqý orny elimizge ǵana emes, alys-ja­qyn shetelderge  de tanymal.

Qýatbekovter otbasy oblys deńgeıinde ótkiziletin qa­ıy­rym­dylyq is-sharalaryna de­meýshilik jasap, Arys qala­syndaǵy Tólegen Tájibaev atyn­­daǵy otbasylyq úlgidegi balalar úıin tolyq qamqorlyǵyna alǵan. Ábdimusa Muratulynyń taǵaıyndaǵan grantymen 46 tul jetim, 150 jartylaı jetim, 24 múmkindigi shekteýli stýdent bilim alýda. Iаǵnı bul otbasy «Jetim kórseń jebeı júr», «Bulaq kórseń kózin ash» degen qazaqy qaǵıdany berik us­tanǵan.
Ábdimusa Muratulyn mektep jasyna deıin ata-anasy, odan keıin ınternat, ýnıversıtet, aspırantýra tárbıeledi. Onyń adamdyq, ǵalymdyq qasıetin qalyptastyrǵan da osy tórt mektep. Osy tórt mekteptiń bil­imimen sýsyndap, qanat qaq­qan tulǵa bıikke samǵady. Qazaq­stan Ulttyq jaratylystaný ǵylymdary akademııasynyń jáne Nıý-Iork Ǵylym akade­mııasynyń akademıgi, hımııa ǵylymynyń doktory, profes­sor, P.Kapısa atyndaǵy Ha­lyq­­aralyq syılyqtyń laýreaty, «Qazaqstan bilim berý isiniń qurmetti qyzmetkeri», respýb­lıkalyq «Lýchshıe lıý­dı» atty qaharmandar ensı­klo­pedııasynyń qurmet belgisi­niń, Halyqaralyq Sokrat komıtetiniń «Ǵylymdaǵy tulǵa», sonymen qatar «HHI ǵasyrdyń Álemdik ǵy­lymǵa qosqan zor úlesi úshin», medaldarynyń, Qazaqstan halqy Assambleıasynyń «Qoǵamdyq birlik» altyn medaliniń jáne No­bel atyndaǵy medaliniń ıegeri, Qazaqstannyń eńbek sińir­gen ǵylym qaıratkeri syndy ataq, dárejesiniń bárinde de taban aqy, mańdaı ter, órshil talap, maqsatker jannyń qajyr-qaıraty men tabandy izde­nimpazdyǵy, tynymsyz is-áreketi jatyr. Ábdimusa Muratulynyń esimi búginde Qazaqstanda ǵana emes, búkil TMD elderinde de, tipti kóptegen shet memle­ketterde de belgili. Onyń qalamynan týǵan 800-den astam eńbek (onyń 20-ǵa jýyǵy jeke jáne teń avtorlyq monografııalar men oqýlyqtar, sózdikter men ujymdyq zertteý­ler) osy sózimizdiń aıǵaǵy.

Qazaqta «Atadan ul týsa ıgi edi, ata jolyn qýsa ıgi edi» degen sóz bar. Osy sózge Ábdimusa Muratulynyń per­zentteri de qy­laý túsirgen joq. Búginde barlyǵy áke atyn jaqsy qyry­nan tanytyp júrgen egemen eldiń bilikti de isker mamandary. Ábekeń jastarǵa adamdyqtyń shynaıy úlgisin kórsete bildi. Ol dostyqty qadir tutatyn, adamnyń parqyn biletin, jamandyqqa jany qas qazaqtyń nar tulǵaly azamaty edi. Ábdimusa aǵamyz mándi de maǵynaly ómir súrdi. Ul-qyzdaryn tárbıelep ósirip, balalarynyń baqytyna, neme­releriniń qyzyǵyna keneldi. Ul-qyzdarynyń ǵylymnyń bıik shyńdaryn baǵyndyryp, ýnıversıtet, kolledj basqarǵan bas­shylyq qyzmetin, eldiń qalaý­lysyna aınalyp, oblystyq más­lıhattyń depýtaty bolǵa­nyn kórip marqaıdy. Dese de, adamnyń armany taýsylǵan ba. Átteń, Ábdimusa aǵa áli de orta­myzda bolǵanda talaı ıgi istiń basynda júretin azamat edi. Jaq­sy adam­nyń janyńda júr­geni qan­daı ǵanıbet! «Jaqsy­nyń aty, ǵalymnyń haty ól­meıdi», degen, jaısań da janashyr jan­nyń esimi jadymyzda máńgi saqtalady. 

Ábdijálel AQKО́ZOV,

M.Tynyshpaev atyndaǵy Qazaq kólik jáne kommýnıkasııalar akademııasy Shymkent kólik kolledjiniń dırektory, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent

ShYMKENT