Saýytbek sal
Arqaly aqyn, kúmis kómeı ánshi, áıgili sazger Saýytbek Usaulynyń týǵanyna 140 jyl toldy
Almatydaǵy «Arýna» baspasynan 2005 jyly jaryq kórgen «Qazaq ádebıeti» atty ensıklopedııalyq anyqtamalyqta mynandaı málimet berilgen: «Saýytbek Usauly (1870, Jambyl oblysy, Shý aýdany, Qosqudyq mekeni – 1932, sonda) – aqyn, «Ashanyń alty saly» halyq ónerpazdarynyń biri retinde málim bolǵan. «Aqbópe – Saýytbek» dastany el aýzynda saqtalǵan. «Saqpanbaıǵa», «Sadyr bıge», «Námetqulǵa» degen arnaý óleńderi belgili. Myrzabaı, Balqybek aqyndarmen, Maısa qyzben, inisi Sybanbekpen aıtystary bar. Belgili zertteýshi A.V.Zataevıch S-ten óz ánderin jáne birqatar halyq ánderin jazyp alǵan».
Arqaly aqyn, kúmis kómeı ánshi, áıgili sazger Saýytbek Usaulynyń týǵanyna 140 jyl toldy
Almatydaǵy «Arýna» baspasynan 2005 jyly jaryq kórgen «Qazaq ádebıeti» atty ensıklopedııalyq anyqtamalyqta mynandaı málimet berilgen: «Saýytbek Usauly (1870, Jambyl oblysy, Shý aýdany, Qosqudyq mekeni – 1932, sonda) – aqyn, «Ashanyń alty saly» halyq ónerpazdarynyń biri retinde málim bolǵan. «Aqbópe – Saýytbek» dastany el aýzynda saqtalǵan. «Saqpanbaıǵa», «Sadyr bıge», «Námetqulǵa» degen arnaý óleńderi belgili. Myrzabaı, Balqybek aqyndarmen, Maısa qyzben, inisi Sybanbekpen aıtystary bar. Belgili zertteýshi A.V.Zataevıch S-ten óz ánderin jáne birqatar halyq ánderin jazyp alǵan».
Ensıklopedııa – ǵylymnyń belgili bir salasynan nemese barlyq salasynan málimet beretin ǵylymı anyqtama kitap. Málimet – qysqa da nusqa, anyq ta aıqyn bolýy kerek. Al, myna Saýkeń týraly jazylǵan málimet qosymsha derekti qajet etedi. Muny jazǵan adamnyń Saýkeńdi qomsynatyny kórinip tur. Bizdińshe, Saýytbek Usauly – aıtys óneriniń óren júırigi. Dastan «Aqbópe – Saýytbek» emes, Saýytbektiń «Aqbópe» dastany dep atalady. Belgili ǵalymdar Birjan sal men Sara Tastanbekqyzynyń, Musabek (molda Musa) Baızaquly men Manat Bekbergenqyzynyń aıtystarymen deńgeıles dep sanaıtyn Saýytbek sal Usauly men Aqbópe О́telbaıqyzynyń aıtysynyń aýyzǵa alynbaýyn qalaı túsinýge bolady? Saýkeńniń sol kezdegi el aǵalary Turar Rysqulov pen Sáken Seıfýllınge jan kúızelisin aıtyp jazǵan kúńirengen óleńderi, Qurmanbek Jandarbekov, Ǵarıfolla Qurmanǵalıev áýeletip shyrqaǵan «Aqbópe» áni nege atalmaı qalǵan?
Jambyl jaryqtyq: «Qaıran Saýkeńniń «Aqbópesi», dep yńyldap aıtyp otyrady eken. Án men jyrdyń keni Kenen atamyz Saýytbektiń ánderin jaqsy bilip, oryndaǵan.
Eki túrli aıtylatyn «Aqbópeniń» sherlisi, Saýkeń uzatylyp ketken súıgeni Aqbópeniń kóshin qýyp kelip, ıt bolyp ulyp aıtatyn nusqasynyń mátini mynaý:
Maǵan aıtqan, Aqbópe, syryń, káne,
Saýytbektiń seni izdep urynǵany.
Tumsyǵynda Ulannyń qýyp kelip,
Saýytbektiń ıt bolyp ulyǵany.
Aý, Aqbópe, aý-ý-ý-ý-ý, ah-aha!
Araltóbe túbinde bes úı otyr,
Aqbópeden aıyrylyp nesine otyr?
Malym bolsa áreket eter edim,
Kedeıshilik qolymdy kesip otyr.
Aý, Aqbópe, aý-ý-ý-ý-ý, ah-aha!
О́mirimiz jylaýmen óter me eken,
Barmaǵymyz tisteýli keter me eken?
Adamzattyń túspedi raqymy,
Aryzymyz Qudaıǵa jeter me eken?
Aý, Aqbópe, aý-ý-ý-ý-ý, ah-aha!
Bir jolyqsam Aqbópe shyraǵyma,
Osy daýsym jeter me qulaǵyna?
Shynymenen kettiń be, aq balapan,
Qara qustyń túırelip tyrnaǵyna?
Aý, Aqbópe, aý-ý-ý-ý-ý, ah-aha!
Shyryldatyp qara qus ketti alyp,
Sheńgelinde barasyń esten tanyp.
Sherimizdi zarlaǵan ekeýmizdiń,
Tyńdaıtuǵyn adam joq qulaq salyp.
Aý, Aqbópe, aý-ý-ý-ý-ý, ah-aha!
Biz bilemiz, Saýkeńniń «Aqbópesine» kóz alartýshylar kópten beri bar. Kezinde olar «Aqbópe» Saýytbektiki emes, Isa Baızaqovtiki» dep te daýryqqan. Alaıda, Saýkeńniń de, Aqbópeniń de ómirde bolǵany, ómirden ótkenderine kóp bolmaǵany dálel etilip, órge baspaıtyn áńgime toqtaǵan.
Al «Aqbópeni» dúldúl aqyn Isa Baızaqov «Saýkeńniń áni» dep oryndaǵan, óziniń «Aqbópe» poemasy Saýytbektiń «Aqbópe» dastanynyń áserimen jazylǵanyn aıtqan. Sóıte tura «Aqbópeni» Saýkeńe qıǵysy kelmegender qııampurys áreketin qalaı da bir kórsetip qalýmen keledi. Tipti 1968 jyly «Jazýshy» baspasynan shyqqan «Qazaq ánderiniń» úsh tomdyǵynda «Aqbópe» avtory belgisiz, halyq ánderine qosylyp ketken.
Saýytbektiń tól týyndylary óziniki bolyp qala beretini eshqandaı kúmán týǵyzbaıdy. Taǵy bir qýana aıtarymyz: «Aqbópe» «Qazaqtyń dástúrli 1000 áni» úntaspa jınaǵynda Jamal Omarova men Aıaz Betbaevtyń oryndaýlarynda jarııalandy.
«Aqbópe», «Sulýkesh» ánderin jazyp alyp, «Qazaqtyń 1000 áni» jınaǵyna qosqan A.V.Zataevıchten bastaý alǵan Saýytbek Usaulynyń ómiri men shyǵarmashylyǵyn zertteýshilerdiń úlken shoǵyry qalyptasqan.
Saýkeńniń ómiri kórkem shyǵarmalarǵa da arqaý bola bastady. Halyq aqyny Belgibaı Bekturǵanuly «Aqbópe men Saýytbek» jyr-baıanyn, Ábdi Shynbatyrov «Saýytbek» atty pesa jazdy. О́mirimniń eń qajyrly kezeńi redaksııa stolyna tańylyp ótken men de bul kúnde Saýkeń taqyrybyna bet buryp otyrmyn. «Saýytbek pen Aqbópe» atty sazdy drama jazdym. Ol oblystyq «Aq jol» gazetinde túgel jarııalandy.
Ýásh Asatovtyń jazýy boıynsha: «Saýytbek Usauly 1870 jyly Áýlıeata ýeziniń Asha bolysynda (qazirgi Jambyl oblysynyń Shý aýdanynda óziniń atyndaǵy aýyl turǵan jerde) kedeı sharýanyń otbasynda týǵan. Rýy – kúntý, onyń ishinde mámbet. Alty aǵaıyndy bolǵan. Úsheýi – Saýytbek, Tátelbek, Sybanbek óner jolyn qýǵan. Saýytbek pen Sybanbek – aqyn, Tátelbek – kúıshi. Kenjeleri Sybanbek bes jasqa kelgende áke-shesheleri ólip, alty aǵaıyndy kedeı jigitter ómirdiń nebir qyspaǵyn kóredi».
Saýytbek shyǵarmashylyǵy jaıly sóz bastamas buryn onyń týǵan jyly týraly ártúrli pikir bar ekenin aıtyp, shyndyǵy qaısysy ekenine kóz jetkizip kórgen jón bolar.
Qazaq sovet ensıklopedııasynyń 10-tomynda Saýytbek Usaly týraly biraz derekter berilip, týǵan jyly 1870 dep kórsetilgen. Joǵaryda biz «Qazaq ádebıeti» ensıklopedııalyq anyqtamasynda da osy jyl kórsetilgenin jazdyq. Belgili ǵalym Myrzataı Joldasbekov: «Aıtys (Saýytbektiń inisimen aıtysyn aıtady – Á.Q.) 1895 jyly bastalady (ekeýi eki jyldan keıin qaıta aıtysqan –Á.Q.). Saýytbek jıyrma jetide, Sarybaı bıdiń asynda qaq jaryp án salyp, aty eldiń aýzynda júrgen kezi. Sybanbek on jetide eken», dep jazady. Eger Saýytbek inisimen alǵash 1895 jyly, ekinshi ret 1897 jyly aıtyssa, ári ol kezde 27-de bolsa, shynynda da 1870 jyly týǵan bolady.
Shymkenttik ǵalym Ásilhan Ospanuly: «Búgingi Túlkibas tóńireginde týyp, burynǵy Shymkent, Áýlıeata ýezderiniń talaı jerin sharlaǵan Bekeń (halyq aqyny Belgibaı Bekturǵanulyn aıtyp otyr – Á.Q.) 1924 jyly aıaýly Aqbópesinen armanda aıyrylǵan ánshi-aqyn Saýytbek Usaulynyń Shýdaǵy aýylynda jazdaı, kúzdeı jatyp, qaıǵyly ǵashyqtyq hıkaıasyna qulaq quryshyn ábden qandyryp qaıtqan-dy. Kúlli kúngeı Qazaqstanǵa tanymal, 1885-1934 jyldar arasynda ómir súrgen Saýytbek Usauly men 1889-1908 jyldary jasap, ker zamannyń kesirinen nebári on toǵyz jasynda qara jer qoınyna kirgen Aqbópe О́telbaıqyzynyń qasiretti taǵdyry Bekeńniń ómir boıy azalap aıtyp ótken ánine aınaldy», dep jazady.
Nege ekenin qaıdam, isine myǵym, bilimdi ǵalym qatty shatasqan. Olaı deıtinimiz, osyndaǵy bir de bir sıfr durys emes. Á.Ospanulyna sensek, Saýkeń 49 jyl ómir súredi. Sóıtip, Saýytbek pen Aqbópeniń jas aıyrmashylyǵy 4 jas bolyp shyǵady, shyndyǵy – 9 jyl. О́ıtkeni, Aqbópemen aıtysqanda Saýkeń 24-te, al Aqbópe 17-de. Olaı deıtinimiz, Saýkeńniń aıtysta bylaı degeni bar: «On jeti, on segizge jańa keldiń, Sen emes jasyń kekse tarıh kórgen».
«Aqbópe» dastanynda Saýkeń men Aqbópeniń jas aıyrmashylyǵy eki jerde aıtylǵan. Dastannyń kirispesinde, qazirgi tilmen aıtqanda, preambýlasynda:
«Baladan maldy artyq baǵalaǵan,
Qaıtersiń bul qazaqtyń saltyn, Bópe?
Úsh jyl júrdim sońyńda úmit etip,
Tappadym eshnárseniń shartyn, Bópe!» – dese, tókpe jyr túrinde aıtylatyn negizgi bóliginde:
«Malǵa satty zarlatyp,
Ústine berip áıeldiń.
Jıyrma jeti jasynda,
Saýytbektiń qıyldy
Kedeılikten jelkesi», – degen.
Bul keltirilip otyrǵan úzindiler Saýkeńniń Aqbópemen aıtysyp, sert baılasýy men dastannyń jyrlanýy arasynda úsh jyl ótkenin kórsetedi. Endeshe, aıtys zertteýshiler anyǵyna jete almaı, aıta beretinindeı, 1895 jyly emes, 1894 jyly ótken.
Saýytbektiń ómiri men ónerin zertteýshiler «Aqbópeni» dastan deıdi. Bul da durys emes. Saýkeń, álbette, ádebıet teorııasyn bilmegen, uzaq óleńin dastan degen. Al dastan – epıkalyq janr, sıýjetti uzaq jyr, qıssa. Saýkeń uzaq jyrlaryn sıýjeti bar-joǵyna qaramaı dastan dep ataǵan. Mysaly, ol «Turarmen amandasý» degen óleńin bylaı bastaıdy:
«Oý, otyrǵan kóp týysqan,
Qyzmet etip bereıin,
Saýytbektiń tyńda dastanyn.
Tórt dýlattyń balasy
Qosylyp qapty bastaryń».
Bul dastan emes, sıýjetsiz uzaq jyr, «Aqbópe» de sondaı. Degenmen, osy ýaqytqa deıin dastan dep tanylyp júrgen «Aqbópeni» dastan dep sóıleý anaý aıtqan aǵattyq bola qoımas deımiz.
Ǵalym Seısekúl Ismatova: «Qoǵamdyq pikirde Saýytbektiń týǵan jyly 1870 jyl dep qalyptasqan. 1990 jyly Saýytbek Usaulynyń týǵanyna 120 jyl toldy dep tanyp, el esinde qalarlyqtaı mádenı jáne tarıhı sharalar atqaryldy, Úkimettiń onomastıkalyq komıssııasy sheshim qabyldap, aqyn esimi týǵan aýylyna, mektepke, Shý qalasyndaǵy mádenıet úıine berildi.
Mundaı alshaqtyq jaǵdaıynda basymdyq resmılengen pikirge berilýi abzal. О́ıtkeni, biz quqyqtyq memleket normalaryn ustanýǵa tıispiz. Osy turǵydan kelgende S.Usaulynyń ómir súrgen ýaqytyn 1870-1934 jyldar degen toqtamdy qabyldaýdy jón sanaımyz», dep jazady.
Sonymen Myrzataı Joldasbekovtiń joǵarydaǵy bultartpas pikiri men Seısekúl Ismatovanyń myna mámilegerligi Saýkeńniń týǵan jylyn 1870 dep bilýge tolyq negiz bolady.
Al Saýkeńdi 1934 jyly óldi deý – beker sóz. Saýytbek Usauly engen ensıklopedııanyń bárinde onyń 1932 jyly ómirden ótkendigi jazylǵan. Marqum Baqytjan Tekebaev «Aq jolda» jarııalanǵan «Qoıypty «Alty bek» dep atymyzdy» atty maqalasynda Shý boıynyń aqyn-saldarynyń shyǵarmashylyǵyna jetik Murat moldanyń aıtýynsha, Saýkeńniń Sáken Seıfýllınge haty 1931 jyly jazylǵan, deıdi. Al Ýásh Asatov «Saýytbektiń «Sáken Seıfýllınge» degen óleńi 1931 jyly sáýir aıynda jazylǵan», dep bul pikirdi rastaı túsedi. Hatty Saýkeńniń Balym degen ápkesinen týǵan jıeni Smaıyl Qalıpanov Sákenge aparyp bergen. Hattyń jazylý sebebi – 1929-1931 jyldardaǵy Goloshekınniń «Kishi qazan» qııanatyna azyn-aýlaq mal bitken alty aǵaıyndy Saýytbek te ushyraıdy. Saýkeń osy áýre-sarsańǵa túsken kúıin aıtyp, Úkimet múshesi Sáken Seıfýllınge shaǵynady.
Murat molda: «Smaıyl S.Seıfýllınniń qabyldaýynda bolyp qaıtqannan keıin eki-úsh aı aralyǵynda Saýytbekti qýdalaý toqtatylǵanymen, keler jyly asharshylyq qyspaǵynan Qyrǵyzstanǵa jaıaý aýyp bara jatqan kópshiliktiń ishindegi Saýytbek Usauly Toqtash degen jerde kóz jumady», deıdi. Muny jýyrda jolyǵyp, áńgimeleskenimizde kelini, jasy toqsannan asqan Shámshııa apaı da rastady. Bul tarıhı shyndyqqa keledi. Sol náýbet jyldary Shý turmaq, Arqa qazaqtarynyń da kórshi respýblıkalarǵa aýǵany anyq, jolda súıegi shashylyp qalǵany aıan.
Saýkeńniń Sákenge hatynda mynandaı joldar bar:
Bir Qudaıǵa bar shyǵar,
Aıyp-qate, minimiz.
Alpys birge kelgende
El ishinde qýǵyn jep,
Osylaı boldy kúnimiz.
Qyzyq, bul óleńge eshkim nazar aýdarmaǵan ba, nemene? Munda bári anyq qoı, Saýkeń 1931 jyly 61-de, endeshe týǵan jyly – 1870, 1932 jyly 62 jasynda ólgen. Osymen Saýytbek Usaulynyń týǵan jáne ólgen jyldary jónindegi oıly-qyrly áńgimelerge núkte qoısaq bolady.
Saýytbektiń arǵy atalary aqyn ári dinı saýatty adamdar bolǵan. Buǵan dálel: Saýkeńmen aıtysqan inisi Sybanbek:
«Túsinde úlken atam alǵan óleń,
О́nerim odan beri senen kórgen», deıdi.
Sondaı-aq, Saýytbekpen aıtysqan aqyn Maısa qyzdyń: «Atańyz – din ıesi, myqty deıdi», deıtini bar. Bul mysaldar Saýytbektiń tekti atadan shyqqanyn kórsetse kerek.
Saýkeńniń atalastary, ıaǵnı mámbetter az, jıyrmaǵa jeter-jetpes tútin bolǵan. Mámbet balalary shetinen ónerli eken. Bul jóninde Saýkeńniń:
«Bir atadan on jeti úı,
Estilse eger jıyn-toı,
Dombyra ala shabamyz,
О́leń, saýyq, tamasha
Án menen kúı, qyzyqqa,
Basynan qumar babamyz», – degeni kýá.
Saýytbektiń aqyndyq jolynyń bastalýy jóninde ártúrli pikir aıtylady. Bireýler: «Saýytbektiń aqyndyǵy óziniń kenje inisi Sybanbekpen aıtysynan bastalady» dese, Maısa qyzben aıtysyn alǵa shyǵaratyndar da bar. Shynyna kelsek, Saýkeńniń boıyndaǵy aqyndyq qabilet erte tanylǵan. Jas keziniń ózinde-aq ótkir óleńderimen el aýzyna iligedi.
Saýkeń Maısamen inisi Sybanbekpen alǵashqy aıtysynan bes jyl buryn, ıaǵnı 1890 jyly aıtysady. Maısa – Saýytbek shyǵarmashylyǵyna jetik dep sanalatyn Murat molda jazǵandaı: «Sýan elindegi Baıta degen baıdyń qyzy» emes, sámbettiń qyzy. Bul jóninde óziniń rýy sámbet Ýásh aǵamyzdyń aıtqany durys.
Saýytbek pen Maısanyń aıtysy – halqymyzdyń qyz ben jigit aıtysynyń eń bir kórkem úlgisindeı. Baıdyń sholjań, sonymen birge, aqyldy, aqyn qyzy Saýytbektiń kedeıligin, bir kóziniń kemdigin betine basyp, shaıpaý sóıleıdi. Sonda Saýkeń qarsylasynyń bir sózin de shashaý shyǵarmaı, utqyr da tapqyr jaýap qaıtaryp otyrady.
Saýkeńniń bir kóziniń shetinde aǵy bar eken. Maısa sony kemdik kórip, óleńge qosady:
«Kóktemde sıyr qashar oqyradan,
Aýylym kúnde bazar topyrlaǵan.
Maqtanshaq aqyn degen áńgi keler,
Dári me sulý qyzǵa soqyr adam».
Sondaǵy Saýkeńniń jaýaby adam tańdanarlyq:
«Turmysyń búgin kórip Saýytbekti,
Bir kózim bir kózime aýyp ketti.
Ataqty Baıta atanyń sulý qyzy
Betimnen qanshyq ıtteı qaýyp ketti».
Saýkeńniń: «Bir kózim bir kózime aýyp ketti», degeni tapqyrlyq qana emes, anatomııalyq turǵydan da dál.
Saýytbek – baılyqtan da, barlyqtan da ónerdi, óleńdi joǵary qoıǵan tulǵa.
Saýkeńniń Maısa qyzben aıtysy da, qolda bar Sybanbekpen jáne Aqbópemen aıtystary da onyń alqynýdy bilmeıtin aıtys aqyny ekenin kórsetedi. «Bizdiń qolda bar», dep qomsynyp otyrǵanymyz sebepsiz emes. Saýkeń óz zamanyndaǵy óleń óneriniń kóp ókilimen sóz qaǵystyrǵan, aıtysqan. Myrzabaı, Balqybek, Barmaq, О́zibek aqyndar Saýkeńmen talaı ret aıtysa júrip, bir-birlerin óte syılaǵan.
Saýkeń óz inisi Sybanbekpen alǵash 1895 jyly, odan soń ekinshi ret 1897 jyly aıtysqan. Bul – qazaq ádebıeti tarıhynda buryn kezdespegen aıtys. Olaı deıtinimiz, aǵaıyndy adamdar el aldyna shyǵyp, bir-biriniń namysyna tıetin aýyr sóz aıtyp, aıtysyp kórmegen. Alǵashqy aıtysynda inisin aıap, tizginin tarta sóılegen Saýytbek jeńiledi. 1897 jyly bolǵan ekinshi aıtysta Saýytbek:
Salmaqty bolar deýshi em qorǵasyndaı,
Kisige óner bitpes jol ashylmaı.
Kórermiz ánińmenen bir qyz alsań,
Esektiń kıtińdegen jorǵasyndaı.
Basymda án de, óleń de jetkilikti
Myń qoıdyń kólemi úlken qorasyndaı, – dep inisin tuıyqqa tirep, jeńedi.
Saýkeńniń Sabanbekpen 1895 jylǵy alǵashqy aıtysyn 1897 jylǵy ekinshi aıtysymen shatastyratyndar da bar. Olar birinshi aıtys ótkende Saýkeń 27 jasta edi degendi aıtady. Bul – jańsaq pikir.
Saýkeńniń ashy sózi tushy etine tıgen Sybanbek sol jyly kókirek elindegi Kúrtibaı degenniń qyzyn alyp qashyp ákelip, Saýkeńe bylaısha salmaq salady:
Sanap ber, kelin keldi, bererińdi,
Aıama qoqılanǵan bedelińdi.
Áıel al dep mazamdy ketirip eń,
Istedim úlken ǵoı dep degenińdi.
Jyrlap berseń, kókirek rıza bolar,
Myń qoıdyń qorasyndaı óleńińdi.
Muny estigen bir aǵamyz: «О́z sózin ózine tabaq qyp tartyp, aǵasyn taǵy da jeńip ketedi», degen oı túıedi. Bul – aıtysta aıtylǵan sóz emes, kádimgi «aǵa – bordan, ini – zordan» degendi bildiretin ininiń aǵaǵa salǵan salmaǵy. Saýkeń aǵalyǵyn adal atqarady. Búkil kúntýdy jıyp, kelininiń qalyń malyn jınap, tóleıdi.
«Saýytbek pen Aqbópeniń aıtysyn» qazaq aıtys óneriniń marjany dese bolady. Kenesary Qasymovtyń jasaǵynda bolǵan qypshaqtar otyz úı bolyp, Shý boıyna turaqtap qalǵan. Aqbópe – solardyń ishindegi О́telbaı degen momyn adamnyń qyzy. Jastyǵyna qaramaı, ózimen aıtysqan talaı aqyndy jeńgen Aqbópe birden sýyryla sóıleıdi:
Babamyz Arqada ósken taý basynda,
Az ǵana qypshaq kepti Shý qasyna.
Otyz úı qypshaq bolyp shamasynda,
Otyrmyz kóp dýlattyń ortasynda.
Salmaǵym az da bolsa, jeńil emes,
Salsa da tarazynyń bir basyna.
Saýytbek – aqyn jigit bar deýshi edi,
Bul sózdi tereń oılap boljasyn da.
Bar bolsa bizge nege kórispeıdi,
Dalada syrttap júrmeı kel qasyma.
Saýytbek sózin qyzdy syılap, ádepti bastaıdy:
Aqbópe, kóńiliń shat, deniń saý ma?
Saıraǵan bulbul qussyń sen bir baýda.
О́leńmen Saýytbekti shaqyrǵan soń,
Jetkendeı boldy tóbem asqar taýǵa.
Aq tuıǵyn qanatymen qaǵyp ótti,
Tor jaısam túser me eken jibek aýǵa?
Sozǵanmen qolym qysqa, jete almaıdy-aý,
Shyń tasqa uıasy bar bıik – zaýda.
Kezinde men Seısekúl Ismatovanyń «Saýytbek aqyn» monografııasyna qýana pikir bildirgenmin, qazir osy shaǵyn zertteý maqalamen jumys ústinde onyń aqyn atamyz jóninde baǵa jetpes eńbek jazǵanyna tánti bolyp otyrmyn. Seısekúl Saýytbek pen Aqbópeniń aıtysy jóninde ózinen buryn aıtqandardyń sózin saraptap, ózinen keıin aıtatyndarǵa aıqyn baǵdarsham bolarlyq oı aıtqan.
Basynda bul aıtys jóninde óz oıymdy keń tolǵap aıtýdy uıǵaryp edim, Seısekúldiń jazǵandaryna razy bolyp, raıymnan qaıtýǵa májbúr boldym. S.Ismatova aıtystyń barlyq qyryn óte ádil baǵalaǵan.
«Aqbópege baılanysty, – dep jazady Seısekúl, – Saýytbekten úsh týyndy qalǵan: «Aqbópe» dastany, «Saýytbektiń Aqbópemen aıtysy», «Aqbópe» áni (sózi de, áni de Saýytbektiki, án sózi – dastannyń bir úzindisi). «Saýytbek pen Aqbópe aıtysy» qyz-jigit aıtysyna uqsaǵanymen, odan biraz erekshelikteri bar.
Saýytbek – talaı top jarǵan aıtys aqyny.
Meni tańdandyrǵany Aqbópe boldy. Aqbópe egesip, esip sóılegen Saýytbekten bir mysqal da kem soqpaıdy, qaıta asyp túsedi.
Aıtys fınalynda Aqbópe:
«Tor jaısam dep edińiz toty qusqa,
Oılama «jetpeıdi», dep qolym qysqa».
Aq tuıǵyn shaqyrmaı-aq ózi barar,
Keretin toryńyzdyń jolyn nusqa.
Oılaǵan maqsatyńyz oryndalsyn,
Qolyńdy maǵan bergiń, qolymdy usta», – deıdi.
Áıeldi kúń sanaıtyn zamanda osylaı sóıleý netken batyldyq deseńizshi!
Ataqty «Birjan-Sara aıtysynda» Birjan teńi emes adamǵa ketip bara jatqanyn aıtqanda Sara múdirip qalyp, aıtys toqtamaıtyn ba edi, al Aqbópe qaýmalaǵan, ishinde ózin ańdyp otyrǵandary da bar, toptan qaımyqpaı, Saýytbekke qolyn usynady. Aıtys toqtaıdy, eki aqyndy da ǵashyq oty sharpıdy.
Men oılaımyn: «Saýytbek pen Aqbópeniń aıtysy» – óz zamanyndaǵy ǵajaıyp aıtys.
Halyq óleńinde «jigitke kedeıshilik qoı baqtyrar» demeıtin be edi, al Saýytbek aqynǵa kedeıshilik oı baqtyrǵan. Ol jarly bolǵanymen, arly bolǵan. О́mirinde kezdesken qıyndyqtyń báriniń tórkini – kedeıshilik, soǵan uryndyryp otyrǵan ker zaman ekenin Saýkeń jaqsy bilgen. Biz orynsyz, kommýnıstik ıdeologııa ekpinimen Saýytbek Usaulyn taptyq sanasy oıanǵan kúresker edi deı almaımyz, degende onyń Aqkóz Qosanuly kóterilisin quptaǵany, tipten, Ashanyń adamdaryn bastap kelip, belsene qatysqany kóp nárseni ańǵartsa kerek.
Jazýshy Maqulbek Rysdáýlet; «… Aqkózdi el basshysy etip kótergende, (aq kıizge otyrǵyzyp, han kótergenin aıtady – Á.Q.) Saýytbek aqyn:
Handyǵyńdy quttyqtap,
Qazaq eli kelip tur.
Qazaq, qyrǵyz, tóreler,
Sońyna seniń erip tur.
Mekkege barǵan qajy da,
Aq batasyn berip tur.
Abyroıyń asqaqtap,
Balaǵyńnan órip tur.
Sóz qanjaryn sýyrǵan,
Saýytbek bárin kórip tur, – dep tolǵap-tolǵap jiberipti», dep jazdy bir zertteý maqalasynda. Bul Saýkeńniń daýylpaz aqyn ekenin kórsetedi.
Saýytbek Usauly – ómiri eki bólinip, birinshi jartysy HIH ǵasyrda, ekinshi jartysy HH ǵasyrda ótken aqyn. Ol qubylmaly, qaltarys-qaǵaberisi kóp sol dáýirdiń ókpek jeliniń ótinde soqtyqpaly, soqpaly ómir jolynan ótken.
Aqbópesine jete almaı ah urǵan aqyn tabıǵattyń zańynan attaı alǵan joq, eki ret úılendi. Alǵashqy áıeli Kúnbala óte aqyldy, meıirimdi jar bolady. «Qudaı bir aınaldyrǵandy shyr aınaldyrady» demekshi, ol Saýkeńdi de, Kúláı, Láılim degen qyzdaryn da, bir jasar uly Námetquldy da tastap, o dúnıege attanyp kete barady. Saýkeń:
Kúnjanym oıǵa tússe, kóp jylaımyn,
Tarttyrmas kisige aqyl kóp ýaıym.
О́kingennen ótken kún qaıta kelmes,
Námetke ómir bersin bir Qudaıym, – dep ózine ózi toqtaý aıtady.
Saýkeń odan keıin Bátımaǵa úılengen. Ol áıeli de jaqsy jar bolǵan.
Saýytbektiń joǵaryda aıtylǵan eki qyzy jáne de 11 uly bolǵan. Asharshylyq, densaýlyǵyn Uly Otan soǵysyna berip kelgen úsh uly: Námetqul, Telǵara, Sattarqul birinen soń biri ólgen. Námetquldan Turan esimdi bir qyz ǵana qalǵan. Ol Aqyrtóbe beketinde, Telǵaranyń ákesi ólgennen keıin úılengen áıeli Shámshııa apa Tarazda turady.
Aqyn, sazger, ánshi Saýytbek Usaulynyń málim de beımálim ómiri men tolyq emes shyǵarmalary jónindegi áńgimemizdi osymen támamdap, Aqbópe týraly aıtarymyzǵa kósheıik.
Bizdińshe, qazaq ónerinde Aqbópege jeterlik qyz kemde-kem. On jeti jasar Aqbópe Saýytbekpen aıtysynda sóz jarystyrý óneriniń óren júırigi ekenin kórsetedi. Obrazdy oramdar, ózi kókeıin tesken jigittiń aptyǵyn basý, óz ata-babasyn maqtan tutyp dáripteý, týǵan jerdi qasterleý sııaqty aıtyskerge asa qajetti qasıetter mol daryǵan, el tarıhyna jetik aqyn qyz óte ádemi jyr tógedi.
Myna jaı anyq: Saýytbek talantyna tabynýshylar Aqbópeni tasada qaldyryp qoıǵan. Saýkeń sııaqty aldyrmas aqynmen aıtys tizginin berik ustaǵan Aqbópe mundaı sóz báıgesine kóp túsken syńaı tanytady. Munyń ústine ol – sol kezdiń aqyndary ispetti óz sózin óz sazymen súıemeldegen sazger. Aqbópeniń eriksiz uzatylyp bara jatqanda shyrqyrap, shyrqaǵan «El ishinde bar ma eken mendeı muńlyq?», Saýytbek qýyp kelgende qoshtasýǵa qııa almaı, jylap turyp aıtqan «Daýysyńyzdy estigen soń shydamadym», qoshtasý muńyn syrtqa shyǵarǵan «Júrekke túsken jaranyń…» degen ánderin taýyp, jańǵyrtsa, mýzyka mádenıetimizge qosylǵan az da bolsa saz úles bolar edi.
Saýytbek pen Aqbópe ómirlerinde qosyla almaı, armanda ketkenimen, ónerde qatar atalatyn ardaqtylar. Ádebıet, mádenıet tarıhynan Saýytbek Usauly alǵan oryndy Aqbópe О́telbaıqyzy da ıemdengeni jón. Aqbópe – Sara, Ulbıkelermen deńgeıles aqyn. Osyny bilip, baǵalaıtyn kez kelgen sııaqty.
Sóz sońynda aıtarymyz: shýlyqtar Saýytbek Usaulynyń týǵanyna 140 jyl tolýyn osy bıyl atap ótetin syńaıly. Amandyq bolsa, is-sharany kórermiz. Bılik basyndaǵylarǵa aıtarymyz joq: aqyn esimi aýylǵa, mektepke, mádenıet úıine berilgenin joǵaryda jazdyq. Saýkeńniń kelini, jasy toqsannan asqan Shámshııa apamyz: «Aǵaıyndar atanyń jerlengen jerine kesene, eskertkish ornatsa, jón bolar edi», degendi aıtady. О́te oryndy pikir. Saýytbek Usauly – qazaqtyń ataqty aqyny, bir rýly eldiń ardaǵy. Onyń esimin qazaq ádebıetiniń bilgirleri qasterlep, ensıklopedııalarǵa jazyp, máńgilik etip qoıǵan. Aǵaıyndary qasıettep, basyn qaraıtsa, jaqsy bolar edi. Shúkir, Saýkeńniń qoly uzyn atalastary az emes…
Saýytbek Usauly – óte kúrdeli tulǵa; ǵashyǵyn qushyp, bir sáttik baqytqa bólengen jigit; súıgeninen aıyrylyp, ańyrap qalǵan shermende; ataqty Aqkóz Qosanuly kóterilisine Ashadan qyryqshaqty adamdy bastap kelip qosylǵan azamat; zamana zaýalynan on bir uly men eki qyzynan aıyrylyp, artynda bir-aq nemere qyzy qalǵan paqyr; otyz ekinshi jylǵy asharshylyqtyń qurbany.
Shý eli, onyń bılik basyndaǵylary Saýytbektiń arýaǵyn asyrýdy áste esterinen shyǵarǵan emes. Saýytbek esimimen atalatyn mektep, aýyl, mádenıet úıi bary jaqsy-aq, endi ólgen jeri Toqtashta – múrdesi osynda shyǵar degen tusqa qandaı da bir belgi ornatý kerek.
Mine, endi shýlyqtar bıyl Saýkeńniń týǵanyna 140, qaıtys bolǵanyna 80 jyl tolýyn atap ótýdi uıǵaryp otyr. Osy eki ataýly kúndi biriktirip ótkizý jónindegi uıǵarym durys bolǵan.
Osy oraıda Shý aýdanynyń basshylaryna mynandaı bir usynys aıtqym kelip tur, ol – Shý qalasynda Saýytbek pen Aqbópege eńseli eskertkish ornatyp, onyń mańaıyn mahabbat degen uly sezimmen atalatyn shaǵyn baq etip abattandyrsa, quba-qup bolar edi.
Áldıhan QALDYBAEV, jazýshy, halyqaralyq «Alash» syılyǵynyń laýreaty.
TARAZ.
Sýretti salǵan Isataı ISABAEV.
