Jetimderdi jylatpaıyq

Orystyń ataqty ustazy Ma­ka­renkonyń «Ustazdyq dastan» degen tamasha kitaby bar. Shy­ǵar­maǵa Keńes ókimetiniń alǵashqy kezeńindegi jetim qalǵan balalar­dyń taǵdyry arqaý bolǵan. Jeńil oqylady. Túıini – tárbıeshiler taǵ­­dyry qıyn, minezderi jaman, buzaqylyq jolǵa túken jasós­pi­rim­­derdiń júregine jol taýyp, segiz qyrly, bir syrly adam etip shyǵarady. Bári qoǵamnyń tolyq­qandy azamaty bolyp qalypta­sa­dy. Jaqsy qyzmetter atqaryp, Ota­nyna adaldyq tanytyp, Uly Otan soǵysynda erlik jasaıdy, eli, halqy úshin keýdesin oqqa tosyp, otqa kúıedi. Naǵyz batyrlar!

Orystyń ataqty ustazy Ma­ka­renkonyń «Ustazdyq dastan» degen tamasha kitaby bar. Shy­ǵar­maǵa Keńes ókimetiniń alǵashqy kezeńindegi jetim qalǵan balalar­dyń taǵdyry arqaý bolǵan. Jeńil oqylady. Túıini – tárbıeshiler taǵ­­dyry qıyn, minezderi jaman, buzaqylyq jolǵa túken jasós­pi­rim­­derdiń júregine jol taýyp, segiz qyrly, bir syrly adam etip shyǵarady. Bári qoǵamnyń tolyq­qandy azamaty bolyp qalypta­sa­dy. Jaqsy qyzmetter atqaryp, Ota­nyna adaldyq tanytyp, Uly Otan soǵysynda erlik jasaıdy, eli, halqy úshin keýdesin oqqa tosyp, otqa kúıedi. Naǵyz batyrlar! Biraq solar tárbıelengen mekemeni esh­kim de Jetim balalar úıi dep ata­maǵan. Olar – ınternat túlek­teri. Osynyń ózi-aq jetim balalardy tárbıeleýde ınternat dep atalatyn mekemeniń mańyzdy ról atqa­ra­tynyna mysal bola alady. Internat degen sózdiń atynan kisi úrik­peıdi. Qaıta onyń qabyrǵa­syn­da tárbıe alǵandar altyn uıa­laryn saǵynyshpen eske alady. Oǵan taza jetimder emes, soǵys jesirleriniń, turmysy tapshy ot­basylarynyń da balalary qabyl­danǵan ǵoı.

Qazir Almaty oblysynda úsh Jetim balalar úıi bar. Biri oblys ortalyǵy Taldyqorǵanda, ekin­shisi Úshtóbede, úshinshisi Sar­qand­ta. Basqalaryn bilmeımin, bizdiń qalamyzdaǵy Balalar úıin Keńes ókimetiniń tusyndaǵy ınternat jaǵdaıymen salystyra almaısyz. Arasy jer men kókteı.

Sońǵy jıyrma jylda bári ózgerdi. Qazir zaman da, adam da basqa. Ashtyq joq, toqtyq bar. So­ǵys joq, beıbitshilik bar. Qa­zaq­stan jeke memleket bolyp, qoı ústine boztorǵaı jumyrt­qa­laıtyn zaman ornap, demo­kra­tııa­lyq damý jolyna tústi. Adam­dar­ǵa óz boıyndaǵy qabi­let­terin damytyp, kez kelgen kásip­pen shuǵyldanýǵa múmkindik tý­ǵy­zyl­dy. Qudaı-aý, ata-babamyz arman­da­ǵan osyndaı ómirde, el aman, jurt tynyshta jetimdik nege joıylýdyń ornyna órship otyr? Balalar úıi degen búrkenshik aty bar mekeme de, jetimder de bolmaýy tıis edi ǵoı. Olaı bolmady. Jetimdik kún ótken saıyn as­qy­nyp barady. Toqtaıtyn emes. Jetim bolǵanda qandaı jetimder deseńizshi. Tiri jetimder… Týǵyz­ǵan ákesi de, qursaǵynda toǵyz aı, toǵyz kún qundaqtaǵan sheshesi de bar. Biraq bala jetim…

– Bizde tul jetimder joqtyń qasy. Kóbiniń ákesi de, sheshesi de bar. Biraq olar zańǵa sáıkes bala tárbıeleý quqyqtarynan aıy­ryl­ǵan. Keıbir ata-analar tur­mystyń aýyrtpalyǵyn syltaý etip, árqıly aıla-tásilmen balalaryn memleketke tapsyryp, saı­randap júr. Ondaılar aıynda-jylynda balalarymen júz­desýge de kelmeıdi. Sondaı-aq, tastandy sábıler de azaımaı otyr, – deıdi Úshtóbe balalar úıiniń dırektory Zakıra Shopatova hanym.

– Memleket tarapynan qam­qorlyq qandaı?

– Eki júzden astam balalarǵa jan-jaqty áleýmettik jáne tur­mystyq jaǵdaı jasalǵan. Tamaq toq, kóılek kók. Mektepke qam­tyl­ǵan. Bári tegin. Tek qosalqy sharýashylyq ta, kásipke baýlıtyn sheberhana da joq.

Mine, gáp qaıda? «Jumysy joqtyq, tamaǵy toqtyq, azdyrar adam balasyn» dep uly Abaı aıt­qandaı, oqýǵa baryp, tamaq ishý­den basqa ermegi joq tárbıe­lený­shi­ler­diń kóbi daıyn asqa tik qa­syq bolyp ósedi. Aralarynda bas­qa ómirdi ańsaıtyndar da bar. Olar bardy baǵalamaı, jańa ómir­­diń qy­zyǵyn izdep, qashyp ketýge qu­mar eken. Nege? Bul saýal­ǵa jaýap zertteý barysynda anyqtaldy.

Munda balalar tolyq memleket qamqorlyǵyna alynǵan. Eki júz elýden astam balalarǵa seksennen astam joǵary jáne arnaýly bilimdi mamandar qyzmet kór­setedi. Respýblıkalyq bıýdjetten jetkilikti mólsherde qarjy da bólingen. Onyń ústine demeý­shi­ler­den de syı-syıapat molynan ke­lip jatady. Tek balalar­dyń bili­min eńbekpen ushtastyrý jaǵy es­kerilmegen. Mektep bitir­genshe esh­teńeden taryqpaıdy. Daıyn úı, da­ıyn tamaq, daıyn tósek, kir-qońyn da bireý jýady, bólmesin de bireý tazalaıdy. Ydys-aıaǵyn da… Bir tańdanar­lyǵy, sharýa qoja­lyq­tarynyń basshylary jazǵy ka­nı­kýlda jo­ǵary synyptardyń oqý­shy­­laryn kelisim-shart boıynsha kó­mek­shi­likke surap alady eken.

– Bıyl oǵan da tyıym salyndy, – deıdi dırektor.

Sonda qalaı bolǵany? Úı ju­mysynan qol úzedi, dala eńbegine de jiberilmeıdi. Úsh aı demalys. Kún­uzaq ýaqytty qalaı ótkizedi de­gen oı oralady. Onyń ústine tár­bıe­lenýshilerdiń deni – mas­kúnem áke men ishkilikke boı ur­ǵan otba­sy­nyń urys-kerisin kórip ós­kender. Osy arada olardy eń­bek­ke baýlý­dyń tárbıe isin­de zor ma­ńyzy bar ekeni eskeril­meı otyr­ǵanyn ashyq aı­týymyz kerek. Onyń tıim­di joly ótken tarıhymyzda jatyr.

Keńes ókimeti alǵashqy qada­my­nan-aq jetimderdiń oqýyn eń­bek­pen ushtastyrǵan. Mal baq­tyr­ǵan, shóp shaptyrǵan, balalar baý-baqshany aramshópten taza­laý­ǵa atsalysqan. Ashanaǵa ke­zek­shilik jasaǵan. Kásibı maman­dyq­qa jas­taıynan baýlyǵan. Osy­laı tár­bıelenýshilerdi zerik­tir­megen eken. Eńbekpen shyńda­lyp ósken bala dalada qalmaıdy, ómirden óz oryndaryn tabady. Al qazir she?

Barlyq balalar úıinen orta mektepti bitirip shyqqandar er­teń­gi kúnine úreılene qaraıdy. Jalpy, bilim beretin mektep­ter­diń tú­lek­teri toı jasap, armanǵa qulash uryp júrgende, jetimder tuıyqqa tireledi. Olardy alda ne kútip turǵany belgisiz. Kásiptik bilim al­maǵan soń jumys qaıdan tabylsyn? Naryqtyq ekonomıka jaǵda­ıyn­da úı balalaryn ata-anasy meı­ramhanalarǵa, basqa da tur­mystyq qurylys jóndeý ju­mys­taryna jiberip, qarjy jınatady. Al balalar úıindegi tár­bıe­lený­shi­ler úı sharýasyna nemese dala ju­mystaryna jal­dan­sa, ony «qul­dyq» dep jumys berý­shini de, jas­óspirimderdi de qýda­laı­dy. Osy­dan úlken ómirge óz betin­she jibe­rilgender, dálirek aıtsaq, úki­metke arqa súıep ós­ken­der tir­shi­­lik­te kúnkóristik tabys ta taba almaıdy. О́ıtkeni, olar eńbektiń álip­pesin de meń­ger­megen.

Qazir ótken zamandy aýyzǵa alsań, keıbireýlerdiń tóbe shashy tik turady. «Qylyshynan qan tamǵan, totalıtarlyq júıe» dep. Solaı da shyǵar. Biraq sol júıeniń de úlgi alardaı jaq­sy tájirıbesi bar edi ǵoı. Máse­len, mektep oqýshylary eki toq­san­ǵa jýyq aýdanda qyzyl­shaǵa shyǵa­tyn. Mekteptiń qasyn­daǵy baý-baqshany kútetin. Shóp maıalaıtyn. Senbilikke atsalysatyn. Qa­la­daǵy Uly Otan soǵy­syn­da qaza bolǵandarǵa arn­alǵan es­kert­kishterdi kútý, mektep ma­ńyn tazalaý da oqýshylar moınynda bolatyn. Tımýrshylar komandasy jalǵyz-jarym soǵys jesir­leri­niń úı sharýasyn jasap bere­tin. Ol ol ma, ár mektepte oqý sheberhanalarynda aǵash joný, sylaq­shy, boıaýshy, árleýshi jáne santehnık sııaqty kásibı ma­man­dyq­qa baýlynatyn. Oqýǵa túse al­ma­ǵandar turmystyq kási­bı ma­man­dar daıyndaıtyn ýchılıshelerge emtıhansyz túsetin. Jataq­hana be­riledi. Úsh mezgil tegin tamaq. Onyń ústine stıpendııa…

Qazir de bar osyndaı oqý oryndary. Biraq bári-bári aqyly. Al meniń maqalamnyń arqaýy –  je­timder ómiri. Olar týǵannan anasyna, ákesine kereksiz bolyp, taǵ­dyr tálkegine ushyraǵandar oqý­ǵa aqyny qaıdan tapsyn.

Qaǵaz júzinde Balalar úıi jaq­sy bolǵanymen, aqıqatynda bilim men tárbıe eńbekpen ush­tas­tyrylmaǵan jabyq mekeme kazarmaǵa uqsaıdy. Tuıyq sheń­ber­diń aty – tuıyq sheńber. Myna qatal ómir eshkimniń mań­da­ıy­nan syıpamaıdy. Ázázil aqsha ústem­dik quryp, dúnıeniń bári esep-qısapqa baǵynyp jatqanda tirek-taıanyshy joq jetimder kimge kerek? Joǵary bilimdi mamandar oryn taba almaı júrgen­de jetim­derge kim qolyn sozyp jumysqa turǵyzady?

– Keıde mektep bitirip, káme­lettik attestat alǵandar turaq taba almaı, qaıta aınalyp, Balalar úıine kelip qonyp júredi. Bi­raq qashanǵy zańsyz bas saý­ǵa­laıdy? – deıdi uzaq jyl osyndaı mekemeni basqarǵan ardager ustaz Jamal Tóleýbaıqyzy biz­ben áńgimesinde.

Kóp keshikpeı mektep bitirýshi­ler qaýyrsyny qataıyp, ómirge joldama alady. Alda arman kútip tur kóbin. Eseıip ketse de, áke-sheshege ómir boıy bala olar. Tire­gi de, taıanyshy da bar. Al týa tastandylardy kim kútip tur?  Sondyqtan da jetim­der­den «Qaı­da barasyń?» dep suraý­dan da qorqasyń.

Máken О́SERBAEVA, Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi.

Almaty oblysy.