Nurtas aǵa

Gýrev memlekettik pedagogıka ınstıtýtynda aǵa oqytýshy bolyp jumys istep júrgen kezim. Týǵan aǵam Zákish О́tegenuly Iýsýpov úıine jedel shaqyryp aldy. Ol kisi óte salmaqty, parasatty, isteıtin jumysyna asyqpaı bappen ki­risetin adam edi. Kelgennen keıin amandyq-saý­lyq surap bolyp:

– Qadyrjan, saǵan jaýapty tapsyrma bergeli otyrmyn, – dedi. – Qaryndasyń Gúljamaldyń Más­keý aýrýhanasynda jatqanyn bilesiń. Emi bitip, endi shyqqaly jatyr. Ony elge aman-esen alyp kelýiń kerek.

– Qup bolady, táte, – dedim.

Gýrev memlekettik pedagogıka ınstıtýtynda aǵa oqytýshy bolyp jumys istep júrgen kezim. Týǵan aǵam Zákish О́tegenuly Iýsýpov úıine jedel shaqyryp aldy. Ol kisi óte salmaqty, parasatty, isteıtin jumysyna asyqpaı bappen ki­risetin adam edi. Kelgennen keıin amandyq-saý­lyq surap bolyp:

– Qadyrjan, saǵan jaýapty tapsyrma bergeli otyrmyn, – dedi. – Qaryndasyń Gúljamaldyń Más­keý aýrýhanasynda jatqanyn bilesiń. Emi bitip, endi shyqqaly jatyr. Ony elge aman-esen alyp kelýiń kerek.

– Qup bolady, táte, – dedim.

Rektorym Jambyl Sáýlebekuly Aqylbaev degen azamat edi. Bir aptaǵa ruqsat berdi. Ushaqqa bılet alyp jolǵa shyqtym.

Máskeýdiń Domodedovo aeroportynan aýrýha­naǵa tike baryp, qaryndasymdy shyǵaryp aldym da Qazaqstannyń turaqty ókildigi úıine tarttym. Mundaǵy qonaqúıden eki oryn almaqshy bolyp edik, tek bir ǵana oryn bar eken. Qaryndasym: «Aǵa, bul oryndy siz alyńyz. Men Nurtas atam­nyń úıine qonamyn», dedi. Sóıtsem, Gúljamal aldynda Máskeýge kelgende, Nurtas aǵa ózi kútip alǵan eken. Aqsaqal úıinde bir kún qondyryp, aýrýhanaǵa sodan keıin aparypty.

Qonaqúıge ornalasyp bolǵan soń, Gúljamal ekeýmiz Nurtas aǵanyń úıi qaıdasyń dep taksımen tartyp otyrdyq.

*   *   *

Nurekeń bizdiń oblysqa basshy bop kelgende, men mektep oqýshysymyn. Aǵam Zákish eńbekshiler depýtattary oblystyq keńesi atqarý komıtetiniń apparatynda soǵystan oralǵan soń jumys istep jatqan bolatyn. Nurtas Dándi­baı­uly tóraǵa­lyq­qa kelgen soń, aǵamdy ózine kómekshilikke aldy.

Eki jyl oblystyq atqarý komıtetinde basshy­lyq jumys atqarǵan Nurtas Dándibaıulyn Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq komıteti Gýrev oblystyq partııa komıtetine birinshi hatshy etip saılady. Sol kezde aǵamdy Nurekeń taǵy da kómekshilikke ózimen birge ala ketti.

Aǵamnyń keıde úıdegi aıtqanynan túıgenim: Nurtas Dándibaıuly jumys babyndaǵy jaýap­kershilikti jaqsy kóretin adam. Eshkimge daýys kótermeıtindigi, qajetti isti ár partııa múshesinen talap ete biletindigi, qyzmetkerlerdiń, aýdan bas­shylarynyń, mekeme jetekshileriniń jumystaǵy qatelikterin betterine tike aıtyp, uıaltatyny, osyndaı talapshyl bolýmen qatar, óziniń asqan isker­li­gin, ýaqytpen eseptespeı jumys isteı­tin­digin aıtyp otyratyn. Ol kisi tańerteń jumysqa erte kelgennen túngi 11-12-ge deıin, tipti keıde odan da jaı qaı­ta­dy eken. Ara-arasynda demalys bólmesinde myzǵyp alýdy ádetke aınaldyratyn deıdi Zákish aǵam.

Nurekeń sondaı-aq esh ýaqytta bap tańda­ma­ǵan. Jumysshylarmen, malshylarmen, balyqshy­lar­men kezdeskende, olarmen birge tamaqtanýǵa dastarqan basyna otyra ketedi eken.

Aǵam mynadaı áńgime aıtty. Aldaǵy bolatyn úlken jınalysqa daıyndyq jasamaqshy bolyp, Nurekeń kómekshisin úıine shaqyrypty. Ol qandaı jınalys bolsa da sóıleıtin sózderin ózi daıyndaıdy eken. Aqparlardyń, faktilerdiń bárin jınattyryp alyp, ózi jazýǵa otyratyn kórinedi. Keıde aýyzsha aıtady eken. Ondaı kezde aǵam óziniń ádemi jazýymen Nurekeńniń aıtqandaryn qaǵazǵa túsirip júripti. Biraz jazyp bolǵannan keıin oqytyp, túzetiletinin túzetip, qysqar­ta­tynyn qysqartyp, qosatyn oılaryn qosyp, redaksııalaıdy eken.

Solaısha jumys babynda otyrǵanda, tús mez­giliniń bolyp qalǵanyn elemepti. Bir kezde áıeli Valentına Vasılevna kabınetke kirip kelip:

– Nýrtas Dandıbaevıch, obed gotov, – dep habarlaıdy. Ústel basyna otyrǵan sátte jeńgeı: «Za­kesh Ýtegenovıch, búgingi tamaq tek kókónis sııaqty shóp-shalamdar boldy. Keshirersiz», – deıdi oryssha.

Aǵam da jalma-jan:

– Valentına Vasılevna, o ne degenińiz, aıyp emes. Osy da jetedi, – depti. Sol kezde ázil ara­las­tyryp, Nurekeńniń áıeli taǵy da bylaı deıdi:

– Bazarǵa baryp et ákeleıin desem, Nýrtas Dandıbaevıch maǵan mashına bermeıdi. «Obshestvennym transportom nelzıa», dep qaqshıyp qalady.

Sol kezde Nurekeń de:

– Nıchego, nıchego, my dovolny ı etım, da, Zakesh Ýtegenovıch, – dep aǵaıǵa qaraıdy.

– Mine, aıtatyny osy. Kempirin aıamaıdy, – dep áıeli taǵy kúrsinedi.

Biraq Nurekeń buǵan eshteńe aıtpapty. Úndemeı, tamaǵyn ishe beripti.

Et máselesine baılanysty aǵam keterde:

– Valentına Vasılevna, men jigitterge aıtyp, sizderge et ákeldireıin, – degen eken. Áıeli shoshyp ketip:

– Vy chto, Zakesh Ýtegenovıch, on ýbet menıa, – depti ernin saýsaǵymen basyp.

Sodan keıin aǵaı ondaı taqyrypqa eshteńe aıtpaıtyn bolypty.

*   *   *

Oblysty basqarýda Nurekeń jemisti jumys atqardy. Halyqtyń súıikti basshysyna aınaldy. Búkil óńir turǵyndary Nurtas Dándibaıulynyń isin ańyz etip aıtyp júrdi. Halyq aýzynda: «Nurekeń bylaı depti». «Nurekeń durys she­ship­ti». «Oı, basshy bolsań, osyndaı bol!». «Naǵyz aza­mat, el úshin týǵan er ǵoı», degen sııaqty maq­taý­lar jańbyrdaı jaýyp, onsyz da nurly adam­nyń nurly júzin odan ári jarqyratyp júretin.

Biraq… ıá, biraq Nurekeń oblys mańdaıyna syımaı ketti. Ortalyqtan kenetten sheshim qa­byl­danypty. Ońdasynovqa jumysty toqtatyp, zeınetkerlikke shyǵý jóninde usynys aıtylypty. Nurekeń sol kezde 58 jasta eken. Halyqqa bereri kóp máýeli báıterekti túbinen qıǵandaı bul qandaı sheshim sonda?

El aýzynda: «Nurtas Dándibaıuly erlik kór­se­tipti», degen áńgime tarady. Bul ras edi. Orta­lyq Komıtettiń úlken májilisinde Nurekeń ortalyqtyń sheshimine qarsy shyǵypty. Nıkıta Hrýshevtiń eldi bólshekteýdiń aýrýymen aýyryp júrgen kezinde bolǵan kórinedi. «Jaltyr bas gensek» qashanda qazaqty burynǵy orys patshalary qusap kóziniń qyrynan shyǵarmaǵan ǵoı. Ne qaǵyp ketkenin kim bilsin, Nıkıta bir kúni: «Mań­ǵys­taý­dy Túrkmenstanǵa qosý kerek» degen sheshim alýǵa shaq qalypty. Nurekeń buǵan úzildi-kesildi qarsy bolyp, narazylyq bildirgen. Amaly qu­ry­ǵan Nıkıta Nurtas Ońdasynovty dereý zeınet­ker­likke shyǵarýǵa usynys jasapty. Sóıtip: «Ok­a­­­zyvaetsıa, rýkovodıt Gýrevskoı oblastıý odın ız soratnıkov Stalına. Ego nemedlenno otpravıt na pensııý», – depti ashýǵa býlyǵyp.

*   *   *

Nurekeń zeınetkerlikke shyqqannan bastap sol kezdegi KSRO Joǵarǵy Keńesiniń tóraǵasy Anastas Ivanovıch Mıkoıannyń kómegimen Más­keýde turdy. Aǵam jazyp bergen aqsaqal meken-jaıynyń adresi: «Moskva, ýl.Gvardeıskaıa №1, kvartıra №28». Osy mekenge qaryndasym ekeýmiz taksıletip jettik.

О́ziniń inisindeı bolǵan, jan túsinistigimen jumys istesken aǵasyna bizdiń jerdiń dámderinen berip jibergen Zákeńniń sálemdemesin alyp keldik. Nurekeńniń turǵan jeri qalanyń jańadan salynǵan shaǵyn aýdandarynyń biri eken. Máskeýdiń sheti me dep oıladym. Sebebi, taksı úlken dańǵylmen uzaq júrdi.

Nurtas aǵa aqjarqyn kóńilmen qarsy aldy. Úıge kirgenimizde esik aldynda áıelimen ekeýi qatar turyp sálemdesti. Qol alysyp amandastyq. Nurekeń meni kabınetke qaraı bastaǵanda, Gúl­jamal Valentına jeńgeımen asúıge baǵyt aldy. Nurekeń úlken bólmeni kabınetke aınaldyrypty. Aınala kreslo, otyrǵyshtar bar. Ústel ústi tolǵan kartoteka qoraptary, birqatar kitaptar, jazý quraldary, jazylǵan, jazýǵa daıyndalǵan aq qaǵazdar jatyr. Aǵa maǵan oryndyq usyndy.

– Kabınetim osy bolady, – dedi de atymdy surady.

– Zákishtiń inisimin. Atym – Qadyr.

– A, shyraǵym, atyń jaqsy eken. «Qadyr» degen attyń maǵynasy «áıbat». Bul úlken tilekten qoıylǵan esim bolsa kerek, – dedi.

Biz túske jaqyn barǵan edik. Jeńgemizdiń tamaǵy da daıyn bola qalypty. Valentına Vasılevna tamaqqa shaqyrdy. Ústel ústinde Nurekeń áńgime aıtty.

– Bul úıde jalǵyz qazaq men ǵana, – dep edi, jeńgeı jarmasa ketti:

– Vot, Nýrtas Dandıbaevıch teper nachınaet hvalıtsıa.

Nurekeń oǵan toqtaǵan joq. Orysshalap:

– A, chto, ne pravda chto lı, ıa ıstınnyı patrıot svoeı Rodıny. Iа nahojýs zdes vremenno, potomý chto ıa hochý vospıtyvat zdes jıvýshıh kazahov, kotorye naschıtyvaetsıa okolo vosmı tysıach. Iа rýkovojý ımı, onı slýshaıýtsıa menıa, ıa ım chıtaıý leksııý o patrıotızme, o znachenıı ı velıchıı kazahskogo ıazyka. Eto – moıa obshestvennaıa rabota, – dep uzaq sóılep ketti.

Jeńgeı de sabasyna túse qaldy:

– Horosho, horosho. Patrıot, ponıatno!

Bul 1986 jyldyń naýryz aıynyń 14-i bolatyn. Nurekeń ol kezde 82 jasta. Jeńgeımen ekeýi qur­das sııaqty. Maǵan mynadaı oı keldi: «Eger Nurtas aǵa Gýrev oblysynyń basshylyǵynan 1962 jyly 58 jasta ketse, sodan beri 24 jyl ótipti-aý».

– Qadyr, dálizge shyǵyp qaıtaıyq, – degen soń, súıretpe kıip esikke bettegenimizde. – Shylym shegetinim bar, óziń buǵan qalaısyń? – dep surady.

Men ondaı ádetim joq ekenin aıttym.

– Oı, aınalaıyn! Onyń tamasha eken. Osy qurǵyrdy tastaıyn dep talpynam, biraq bolmaıdy. Kempirim me­niń syrtymnan baǵa­­­dy da jú­­­re­­­di. Shy­­­­­lym shekpeýimdi talap ete­­­­­­di, aýyryp qalasyń dep mazasyzdanady. Meni sen tasalap tur, esik ashyl­­­­­­ǵanda kórip qal­­ma­syn, – dedi de, «Belomor­ka­nal­dyń» bir danasyn sirińkemen tu­ta­týǵa kiris­ti. Te­­­me­­ki­­­ni ortalap qal­ǵanda, esik ash­yl­dy da, Valentına Vasılevna:

– Nýrtas Dandıbaevıch, opıat ký­rısh. Bros seıchas je! – dep balaǵa daýys kótergendeı je­kir­mesi bar ma.

Nurekeń de oqys qylyǵyn anasy kórip qalǵan bala sııaqty:

– Izvını, Valıa, ızvını, – dep papırostyń qaldyǵyn jerge tas­tap, súıretpesiniń tabanymen taptaı bastady.

Men tańǵaldym. Osynsha jas­ta bir-birin aıalap, birin-biri ba­qy­­lap júrý shynaıy mahabbat­tyń, qart­tyq syılastyqtyń bel­gisi-aý!..

Ishke kirgen soń Nurekeń bir­den kabınetine baǵyt aldy. Men ilese kirdim. Ornyna otyryp bolǵan soń:

– Shyraǵym, Qadyr, men qazaq halqynyń Más­keýdegi ókilimin. Qarap otyrmaımyn, zeınet­ker­lik­ke shyqqannan beri qolymnan qalam túspeıdi. Mem­lekettik jumysqa aralaspas buryn, bala ke­zimnen arabsha oqyp, saýat ashqan adammyn. Za­man­nyń aǵymy óziniń bir arnasyna buryp alyp, orman sharýashylyǵy ınstıtýtynda oqydym da, jaqsy maman bop tárbıelenip shyqtym. О́kin­beı­min. Respýblıka basshylyǵynda qyzmet atqardym. Be­del­di boldym, jumysymdy adal atqarýǵa tyrystym.

Myna sóre toly kitaptardy kórip tursyń ǵoı, osynyń birazy ylǵı arab, parsy tilindegi dú­nıeler. Zeınetkerlikke shyǵysymen bul kitaptar­dy erinbeı-jalyqpaı zerttep, arab tilinde oqy­ǵan­darymnan halyqqa tárbıelik paıdasy bar degenderin ulttyq tilimizge aýdarýmen aınalys­tym. Birqatar dúnıeler qazir kitap bop jınaq­talyp, hattalyp tur. Keıbireýleri kishkene kitap­sha bop, Almaty baspalarynan jaryq kórdi.

Sonymen birge qazaqtyń maqal-mátelderin jı­naqtap jatyrmyn. О́tebaı Turmanjanov qura­s­tyrǵan maqal-mátelder kitaby qazaqtyń qanatty sózderiniń tek bir bóligi ǵana. Al áli umyt qal­ǵandary qanshama. Keıbir maqaldar alýan varıasııalarmen aıtylady ǵoı. Mysaly, bir maqal pá­len ret qubylyp keledi. Halyq dana ǵoı ja­ryq­tyq. Bir-bir sózi tuńǵıyq tereń fılosofııa. Árbi­reýi adamdy oılandyrady, tolǵandyrady, logı­ka­lyq tereńdikke jetelep áketedi. Mine, son­dyqtan qazaqtyń maqaldaryn tirnektep, tekshelep jatyrmyn. О́ziń estigen, oqyǵan kitaptardan bu­ryn aıtyl­maǵan maqal-mátelder bolsa, maǵan hatpen jiberip tursań deımin. Úshinshi bir úlken ju­­mysym – sózdik. Eki kitabym dúnıege keldi, bireýi – «Arabsha-qazaqsha túsindirme sózdik», ekin­shisi – «Parsysha-qazaqsha túsindirme sózdik». О́zińniń mamandyǵyń qazaq tili men ádebıeti pániniń mu­ǵalimi eken. Kitaptarymdy kórgen shyǵarsyń?

– Kórdim, Nureke. Bir-bir danasy kitaphanamda bar.

– Fılolog retinde aıtshy, osy sózdikterdiń paıdasy bar ma, álde men bosqa aramter bolyp júrmin be?

– Nureke, ol ne degenińiz. Bul sózdikterdiń quny sheksiz. Sebebi, qazaqtyń sózderiniń bir bó­li­gi osy arab-parsy sózderinen turady. Hal­qy­myz­dyń tilin baıytqan osy arab-parsy sózderi ǵoı.

– Iá, ertedegi eldiń bir-birimen qarym-qaty­nasynyń, aralas-quralas bolǵandyǵynyń paıdasy bul. Qazaqtyń óz tili de baı, al myna arab-parsy tilderimen odan ári baıyp, mán-maǵynasy tereńdep ketti emes pe ?

– Aǵa, siz bul sózdikterińizben bizdiń akade­mııa­daǵy Til bilimi ınstıtýty jumysyna úlken kómek istep otyrsyz. О́ıtkeni, qazaqtyń tól sózi qaısy, kirme sózi qaısysy ekenin bilmeı júrgende, siz ıt muryny ótpeıtin ný ormannan jol kórsetkendeı boldyńyz. Rahmet sizge!

– Eger bul kitaptarymnyń halyqqa paıdasy bolsa, men ózimdi baqytty sanaımyn. Bir-bir tom shyǵarýmen shektelgen joq bul aǵań. «Dándegen qarsaq qulaǵymen in qazady», degendeı, «Arabsha-qazaqsha túsindirme sózdiktiń» úsh tomyn daıyndap qoıyp otyrmyn. Bul solaı bolsyn. Endi parsyshany da qolǵa alýdamyn. Qazirgi jumysym- «Parsysha-qazaqsha túsindirme sózdiktiń» eki kitabyn bitirip, úshinshi tomyn támamdap jatyrmyn. Bulardy da baspaǵa usynbaqshymyn.

– Muny Til bilimi ınstıtýty bile me, aǵa?

– Bilgende qandaı. Olar jumysymdy keremet qup kórip otyr. Anaý Haıdarov inim bar, basqalar bar, bári de rızashylyǵyn bildirýde.

– Aldyma qoıǵan josparym qyrýar. Osy sózdikti bitirisimen, estelikter jazýǵa kirisemin. Ol estelikterim partııa-sovet organdarynyń qaırat­ker­leri týraly, eldiń ulaǵatty adamdary týraly bolmaq. Qazir kimder týraly jazatynymdy tizim­dep qoıdym. Amandyq bolsa, bilekti sybanyp bas­tamaqshymyn. Al maqal-mátelderdi jınaqtaý má­se­­lesi ómir-baqı jalǵasyp keledi. Aıtpaqshy, ma­ǵan estigen, oqyǵan kitaptaryńnan alǵan qanatty sózder týraly habarlasyp turý úshin meken-ja­ıyń­dy jazyp alaıyn, – dep Nurekeń úlken dápterin ashty da: «234-shi tilshim Iýsýpov Qadyr О́te­gen­uly», dep jazyp qoıdy. Sodan soń mynany aıtty:

– Sen Qazaqstandaǵy tilshilerimnin birisiń, endi umytpa. Meniń meken-jaıymdy bilesiń, habarlasyp tur, bildiń be? Endi bir áńgimemdi tyńda. Gýrev degen jerde men jeti jyl eńbek ettim. О́mirimde eńbek etken jyldarymdaǵy shoqtyǵy bıik jumystarymnyń súbelisi osynda jasaldy. Nege deımiz ǵoı. Mundaǵy jumystas bolǵan tamasha adamdardy buryn-sońdy esh jerde kezdestirgen emespin. Jumystas inilerim men qaryndastarym tapsyrmalarymdy buljytpaı oryndaıtyn, syılasa biletin, qudaıdaı tabynǵan­dyqtan emes, syılastyqtan, qurmettilikten, jaýapkershilikti sezingendikten qarym-qatynas jasaıtyn. Olar meni, qazaqsha aıtqanda, ymymnan túsinetin. Árıne, alǵashqy kezde maǵan úırene almaı, kibirtiktep júrgenderi boldy. Al keıin… qamshy saldyrmady. Adamdy túsine biletin qasıetimniń rahatty jemisi kóz aldymda kórinip jatty. Qandaı is bolsyn, ol kópshilikpen bitedi. Jumystyń tabysty nátıjesi adamdy aldaǵy basqa da maqsattarǵa qulshyndyrady.

– Aǵa, sizdi gýrevtikter iltı­­­patpen árqashan eske alyp otyrady. El eńbekshileri – jerlesterimiz batyl isterińizdi mysal qyp, ańyz qyp aıtýda.

– Jerlesterińe rahmet. Áıteýir jaman atym qalmasa bolar, – dep kúldi Nurekeń.

– «Jaman at» degen sózdi aý­zy­­­ńyzǵa almańyz, Nureke.

– Men óz basym oblysty bas­­­qa­rýǵa kelgende, keıingi basshylardyń bárin de sol topyraqtyń adamdarynan ósirdim. Ústimnen qaraıtyn organdardan seskengen joqpyn. Partııa – sovet organdarynyń oblys­­­ta­ǵy jetekshilerin solaı tárbıeledim. О́zimmen birge eshbir adam ákelgenim joq. Tek jalǵyz ózim ǵana. Senim – aspandaǵy aıǵa umtylýǵa qanat bitiredi. Mysal keltireıin. Ońaı­baı Kóshekov, Esen Tasqynbaev, Sa­ǵıdolla Qubashev, Salamat Muqa­­shev, Mádına Ǵabdisálimova jáne taǵy basqalar men ósirgen kadrlar. Mynadaı bir qyzyq aıtaıyn. Saǵıdolla Qubashev «Peredovık» degen sovhozdyń predsedateli bolyp jaqsy jumys istedi. Oblystyq sovet atqarý komıteti tóraǵalyǵyna adam kerek bolǵanda, ózim jaqsy biletin sol Qubashevty usyndym. Ortalyq komıtet biraz ýaqyt bekitpeı qoıdy. Meniń ózim baryp túsindirýime týra keldi. Saǵıdol­la­nyń iskerligin, biliktiligin, partııa­­­lyq prınsıpshildigin alǵa tarttym, jaqsy basshy bolatynyna Ortalyq Komıtetti sendirdim. Sóıtip, ol oblystyq eńbekshiler depýtattary soveti atqarý komıtetiniń tóraǵasy boldy. Meniń úmitim aqtaldy. Men tańdaǵan basqa basshylar da jemisti jumystar atqardy.

Máskeý ýaqytymen kúndizgi saǵat 12-de kelgen meni Nurtas aǵa keshki 17-ge deıin jibermedi. Me­niń bes saǵat ýaqytym bosqa ketken joq. Ula­ǵat­ty adammen kezdeskendi úlken baqyt dep esep­te­dim. Rýhanı jaǵynan baıyp qaıttym.

Nurekeńniń áńgimesi qatty áser etti. Naǵyz qazaq Nurekeńdeı bolar dedim. Onyń eldi sa­ǵynyp júrgeni baıqaldy. Ulttyq tilimizdiń taǵ­dy­ry jolynda qandaı qıyndyqtan da bas tartpaıtyn tiljandylyǵy men eljandylyǵy meniń júregimde óshpesteı iz qaldyrdy. Ol kisiniń: «V etom dome ıa edınstvennyı kazah», dep keýdesin qaqqany áli kóz aldymda. Aǵany qatty aıap áreń attanǵanymdy aıtqym keledi. Uly tulǵa, asqan aqylman, talmas eńbekqor, elin jan júregimen súıgen patrıottyń jalǵyzsyraýy ras-aý dedim. Átteń, amal qansha?! Osyndaı adam da bir kúni o dúnıege ketedi-aý dep muńaıdym.

Qaıtarymda Nurekeń maǵan ártúrli halyqtar­­­dyń maqal-mátelderinen jınaqtalǵan «Oı marjandary» atty kitabyn usyndy. «Kitapty orysshadan jazýshy Sofy Smataev pen Nurtas Oń­da­synov aýdarǵan» dep jazylǵan. 1984 jyly Al­ma­tynyń «Jalyn» baspasynan shyǵypty. Bul ki­tap­qa mynadaı avtograf jazyp berdi: «Qadyr­jan­ǵa! Jaman aǵańnan, N. Ońdasynov» dep qol qoıdy. Astyna «Moskva, 14.03.1986 j.» dep jazdy.

Men bul kitapty qazirgi erekshe qundy eskert­kishterdiń biri dep sanaımyn. Nurtas aǵamnyń eki sózdigi de kitaphanamnyń eń qymbat kitaptar qatarynda tur.

Nurekeńmen qoshtastym. Qaryndasym sonda qaldy. Erteńine Gúljamaldy alyp, Nurekeń qonaqúıge ózi keldi. Poıyzǵa ózi shyǵaryp saldy. Aǵam Zákishke, otbasyna, barlyq gýrevtikterge duǵaı sálem aıtty.

Nurekeń 1987 jyly qazan aıynyń aıaǵynda aǵamnyń qaıtys bolǵanyn estip, jedelhat salyp jiberipti: «Zákish men úshin de, halyq úshin de qymbat azamat edi. Qımaımyn, biraq taǵdyrǵa ne shara. Baqıly bolsyn! N. Ońdasynovtar».

Mátin oryssha edi. Mazmuny osyndaı. Keıin­nen, 1989 jyly qurmetti Nurtas aǵamnyń dúnıe salǵanyn estip, otbasyna kóńil aıtyp jedelhat saldym. Qaraly habardy estigende maǵan: «Qap, áttegen-aı.., «Shirkin, bes jyl ǵumyr berse» degen tilegine jete almaǵan eken topyraǵyń torqa bolǵyr», degen ókinishti oı keldi.

Burynǵy Gýrev, qazirgi Atyraý qalasynda Nur­tas Ońdasynov atynda kóshe bar. Sol kóshe­men kúnde kele jatyp, buryshyndaǵy «Nurtas Ońdasynov kóshesi» degen jazýdy oqyp: «Atyń­nan aınalaıyn, aǵa, rýhyńyz eshqashan óshpeıdi», dep ishteı qaıtalap aıtamyn.

Qadyr JÚSIP, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor.

Atyraý.