Konfýsıı fılosofııasy

Ertedegi Qytaıda úsh túrli din bolǵan deıdi tarıhshylar. Olar: 1) úndilerden kelgen býddızm, 2) Qytaı jerinde týyndaǵan – daosızm, 3) konfýsıaldyq. Biraq, konfýsıaldyqtyń negizin taza dinge jatqyzý qıyn. Sondaı-aq, ony biz, árıne, kádimgi fılosofııa deımiz. Desek te, bul ilimde fılosofııanyń naǵyz kúrdeli máse­lelerine jatatyn kosmologııa, ontologııa, gneseologııa, metafızıka problemalary qarastyrylmaıdy. Sonda negizgi qarastyrylǵan másele qandaı desek, olar mynalar. Birinshisi: adamgershilik, «jen». Bul fılosofııa, óıtkeni onyń máni adamǵa yqylaspen qaraý, rahym­shy­lyq jasaý, bylaısha aıtqanda gýmanızm. Ekinshisi: «О́zińe unamaǵandy basqaǵa jasama», degen qanatty sóz. Osy jaǵynan ol fılosofııaǵa jatady. Bul ilimniń negizin salǵan – naqty adam. Ol b.z.d. VI-V ǵ.ǵ. ómir súrgen Konfýsıı (551-479).

Ertedegi Qytaıda úsh túrli din bolǵan deıdi tarıhshylar. Olar: 1) úndilerden kelgen býddızm, 2) Qytaı jerinde týyndaǵan – daosızm, 3) konfýsıaldyq. Biraq, konfýsıaldyqtyń negizin taza dinge jatqyzý qıyn. Sondaı-aq, ony biz, árıne, kádimgi fılosofııa deımiz. Desek te, bul ilimde fılosofııanyń naǵyz kúrdeli máse­lelerine jatatyn kosmologııa, ontologııa, gneseologııa, metafızıka problemalary qarastyrylmaıdy. Sonda negizgi qarastyrylǵan másele qandaı desek, olar mynalar. Birinshisi: adamgershilik, «jen». Bul fılosofııa, óıtkeni onyń máni adamǵa yqylaspen qaraý, rahym­shy­lyq jasaý, bylaısha aıtqanda gýmanızm. Ekinshisi: «О́zińe unamaǵandy basqaǵa jasama», degen qanatty sóz. Osy jaǵynan ol fılosofııaǵa jatady. Bul ilimniń negizin salǵan – naqty adam. Ol b.z.d. VI-V ǵ.ǵ. ómir súrgen Konfýsıı (551-479). 

Kezinde ony Kún-szı, ıaǵnı ustaz, «ustaz Kún» dep ataǵan. Tiri kezinde óte joǵary, úlken bedelge ıe bolǵan. Onyń tikeleı shákirtteri on myńǵa jetken degen derek te bar. Solardyń 20 shaqtysy onyń qasynan shyqpaı, onymen erteli-kesh birge bolǵan desedi. Konfýsıı ilimi el arasynda mol taraǵandyǵynan ony, árıne din dep te ataǵan. Ol da sebepsiz emes, shyndyq. Konfýsıı aıtqan ósıetter Qytaı jazýymen bar bolǵany 75 qatarǵa syıǵan, al túsindirmeleri arqyly olar 1546-ǵa jetken. Onyń aıtqan ósıetteri «Lýnıýı» dep atalady. Mánisi – naqyl sózder. Olardyń bári bir mezgilde aıtylǵan oılar emes, ár ýaqytta, túrli jaǵdaılarǵa baılanysty dúnıege kelgen pikirler. Kóbinese ol naqtyly suraýǵa jaýap bolyp keledi. Keıin ǵulama dúnıe salǵan soń, shákirtteri sol oılardy jınaqtap, kitap etip shyǵarǵan.

Konfýsııdiń Sokrattan aıyrmashylyǵy mynada. Eger Sokrat naqty jaǵdaıdy baıqap, odan abstraktyly oı tujyrymdaǵan bolsa, Konfýsıı naqty jaǵdaıǵa jalpylyq oı turǵysynan pikir aıtqan. Konfýsıı óte keremet daryn ıesi bolyp, áli kúnge deıin qytaı­lyq­tardyń qoǵamdyq sanasynda keń oryn alýda. Sebebi nede desek, mánisi bylaı. Bizdiń zamanymyzǵa deıingi, Konfýsıı ómir súrgen ýaqytta ol elde tártip buzylyp, adamdar birine biri álimjettik kórsetip, tonap, soǵysyp jatqan bolatyn. Sodan adamdardy tártipke, adamgershi­­likke, birlikke shaqyrý aýadaı qajet boldy. Sol qıyn-qystaý aýyr jaǵdaı Konfýsııdiń ilimin dúnıege alyp keldi. Onyń danyshpandyǵy sol jaǵdaıǵa ábden sáıkes kelgendigi. Máselen, Konfýsııdiń pikirinshe eldi túsi­nistikpen basqarýdyń úsh býyny bar. Olar: 1) ádilettik, 2) tabıǵatty súıý (aıalaý), 3) ádet-ǵurypty qurmetteý. Nemese, qoǵamda aýyz birlik bolý úshin baılanystyń tıimdi úsh basty túıini, túri bar deıdi Konfýsıı. Biri, basqarýshy men baǵynýshy, ekinshisi, áke men bala, úshinshisi, eri men áıeli arasyndaǵy qarym-qatynas. Tynyshtyq, tatýlyq bolý Konfýsııdiń pikirinshe, bi­rinshilerdi ekinshilerdiń múltiksiz tyńdaýy, aıtqanda­ryn buljytpaı oryndaýy.

Eger kimde kim raqymshylyq sezimdi qoldasa, onda atasy men anasyn qurmettep, memleket basshysynyń aıtqany zań bolsa, basqalarǵa sózimen shynshyldyqty kórsetse, ondaı adamdy saýatsyz bolsa da ǵalym der edim, deıdi Konfýsıı.

Qazir ata-anaǵa balalarynyń qaıyrymdy bolýy, olar­dy tek asyraý dep túsinse, bul kemistik. Maldy da asyraıdy. Durysy olardy qamqorlyqqa alý, deıdi Konfýsıı.

Qaıyrymdy adam qatal bolmasa, ol basqalarǵa yqpal jasaı almaıdy, bilim alýda da osal bolady, deıdi.

Ádet-ǵuryptyń keregi ne, eger adam bolyp týǵan soń, adamgershilik jasaı almasa.

Sóz sóıleýde adamdarda kezdesetin úsh túrli qatelik bar deıdi Konfýsıı. Biri – pikirdi kerek kezi bolmasa da aıtyp qalý. Bul ańǵaldyq. Ekinshisi – pikirdi másele pisip jetken kezinde aıtpaı qalý. Ol – qupııalyq, qýlyq. Úshinshisi – pikirdi tyńdaýshynyń bet-júzin barlamaı aıtyp salý. Bul – bul soqyrlyq deıdi.

Konfýsııdiń jaqsy kóretin ustanymy: naqyl sózdi barlyq jaǵdaıda emes, tek naqty jaǵdaıǵa jáne tyń­daýshymen júrgizilip otyrǵan áńgimege saı aıtý.

Konfýsıı pikirinshe ǵylym myna salalardan qalyptasady:

1) Tarıh, kitapta jazǵan oılar. 2) Halyqtyń naqyl sózderi. 3) Ádet-ǵuryp.

Konfýsıı aıtqan eken: keıde ǵylym (bilim) eldi basqarýǵa kerek, aqsha sony esepteýge qajet dep. Sóıtedi de al ǵylym (bilim) jalpy elge kerek, qajet deıdi.

Konfýsıı ózi týraly: «Men tek burynǵyny qaıtaladym, eshqandaı jańa nárse jasaǵan joqpyn», – depti. Bul pikir onyń óte qarapaıym, halyqqa jaqyn bolǵandyǵyn baıqatady. Konfýsııdiń aıtqandary búgingi qytaılyqtarǵa bizdiń qoldanyp júrgen maqal-mátelderimiz sııaqty qundy bolatyny sondyqtan.

Dosmuhamed KIShIBEKOV, akademık.

ALMATY.