Pankratova

Qazaq tarıhshylarynyń ustazy jáne qamqorshysy

Keıde keshegi ke­ńes­tik dáýirdegi ómirimizge qatqyldaý qaraıtynymyz bar. Kúngeıinen góri kóleń­ke jaǵy kópteý bolǵandaı kóremiz. Sóıtse de, shyndyqqa júginsek, qol jetken jetis­tik­terimiz de aıtarlyqtaı boldy. Halqy­myz­dyń bilim dárejesi úlken bıikke kóteril­di, ǵylym damydy, mádenı ómirimiz­degi tabystarymyz da jurtqa belgili. Olardy elemesek, halqymyzdy basyna túsken qıyn­dyq­tyń kóleńkesinde qaldyrsaq, ol shyndyqqa qııa­nat bolar edi.

Qazaq tarıhshylarynyń ustazy jáne qamqorshysy

Keıde keshegi ke­ńes­tik dáýirdegi ómirimizge qatqyldaý qaraıtynymyz bar. Kúngeıinen góri kóleń­ke jaǵy kópteý bolǵandaı kóremiz. Sóıtse de, shyndyqqa júginsek, qol jetken jetis­tik­terimiz de aıtarlyqtaı boldy. Halqy­myz­dyń bilim dárejesi úlken bıikke kóteril­di, ǵylym damydy, mádenı ómirimiz­degi tabystarymyz da jurtqa belgili. Olardy elemesek, halqymyzdy basyna túsken qıyn­dyq­tyń kóleńkesinde qaldyrsaq, ol shyndyqqa qııa­nat bolar edi.

Men muny ózim tarıhshy bolǵandyqtan da tarıh ǵylymyna qatystyra aıtar edim. Sol keńestik dáýirde tarıh ǵylymyna úlken qııa­nat jasaldy, tarıhymyz burmalandy. Soǵan qaramaı, respýblıkamyzda bul ǵylym damydy, qalyptasty, onyń kadrlary ósip, jetildi. Osy rette bizder, qazaq tarıhshylary, úlken ǵalym jáne saıası qaıratker KSRO Ǵylym aka­de­mııasynyń akademıgi Anna Mıhaılovna Pan­kratovaǵa aıryqsha qurmet kór­setemiz, onyń arýaǵy aldynda ózderimizdi boryshty sanaımyz. Osynaý ǵajaıyp adam biz­diń aǵa býyn tarıh­shylarymyzǵa ustaz bolyp qana qoıǵan joq, kóp qamqorlyq ta jasaǵan. Bıyl onyń týǵa­ny­na 115 jyl toldy, soǵan oraı Almatyda ǵyly­mı-praktıkalyq konferensııa ótti. Muny úlken ustazǵa degen qur­met­tiń kórinisi desek lázim.

Anna Mıhaılovna Pankratova óziniń us­ta­zy, Qyzyl professýra ınstıtýtynyń rektory M.N.Pokrovskıımen birge dúnıege jańa kelgen KSRO deıtin elde, sondaı-aq Qazaqstanda tarıh ǵylymynyń damýyna aıryqsha úles qosty. Olar keńestik tarıhshylardyń al­ǵash­qy legi­niń basynda bolyp, endi qalyptasa bastaǵan odaqtyq respýblıkalarda tarıhshy kadrlardy daıarlaýǵa atsalysty. Aıta ketetin bir jaı: keńestik tarıhshylardyń alǵashqy legi kásiptik daıarlyqtan ótpegen, negizinen partııa-keńes qyz­met­kerlerinen shyqqandar edi. Olar­dyń ózi rep­ressııaǵa ushyrap, typ-tıpyl etildi. Qazaqstan­da olardyń qatarynda S.Asfendııarov, T.Rys­qulov, Ǵ.Toǵjanov, P.Galýzo jáne bas­qalar boldy. 30-jyldardyń aıaǵynda olar­dyń orny bos qaldy.

Sóıtip, osyndaı tarıhshy ǵalymdardyń úl­ken zárýligi týǵan shaqta Qazaqstanǵa A.M.Pan­kratova, M.P.Vıatkın, N.M.Drýjının jáne bas­qa keńes tarıhshylarynyń úlken kómegi tıdi. Solardyń qamqorlyǵy arqasynda tarıh ǵyly­my­na qazaq jastary keldi. Olar Máskeýde, Voronejde, Tashkentte, Almatyda oqyp, eldiń ǵylymı ortalyqtarynda shyńdaldy. Bular Qa­zaqstan tarıhshylarynyń ekinshi urpaǵyn qu­ra­dy. Olardyń qatarynda A.Núsipbekov, B.Sú­leımenov, E.Bekmahanov, G.Dahshleıger, taǵy bas­qalar boldy. О́z kezeginde olar tarıh­shy­lar­dyń úshinshi býynyn QR ǴA akademıkteri R.Sú­leımenov, M.Qozybaev, K.Nurpeıisovti, tarıh ǵylymdarynyń doktorlary T.Balaqaev, S.Nur­muhamedov, H.Arǵynbaev, M.Muqanov sııaqty mamandardy tárbıelep shyǵardy dep aıta alamyz. Elimiz táýelsizdik alǵannan keıin tarıhymyzdy túgendeýge belsene atsalysyp júrgen qazirgi tarıhshylarymyz tarıh ǵylymynyń doktorlary M.Ábýseıitova, H.Ábjanov, Q.Qa­ra­janov, M.Qoıgeldıev, T.Omarbekov, Q.Ata­baev, A.Altaev, B.Aıaǵan, S.Májıtov, A.Qa­paeva, A.Qudaıbergenova jáne basqalar óz eńbekterin aǵa urpaqtyń maǵynaly jolynyń jalǵasy sanaıdy. Sabaqtastyq osylaı jalǵasa bermek. Qashanda onyń bastaýy umytylmaıdy.

Anna Mıhaılovna Pankratova keńestik tarıh ǵylymynyń negizin qalaýshylardyń biri boldy. Ol óz zamanynyń adamy edi, tarıhshy-marksıst ustanymynan aınyǵan emes. Tarıh aldynda barynsha adal qyzmet etti. 1917 jylǵy Aqpan jáne Qazan revolıýsııalaryna belsene qatysty. 1919 jyldan SOKP múshesi. Partııalyq jumystan Qyzyl professýra ınstıtýtyna jiberildi. Oqýdy bitirgen soń, eldiń negizgi qalalarynda oqytýshylyq jáne ǵyly­mı jumystardy qatar alyp júrdi. 1939 jyldan KSRO Ǵylym akademııasynyń Tarıh ınstıtýtyna aýysyp, sol jyly ǴA korres­pon­dent-múshesi, al 1953 jyldan akademıgi boldy. SOKP Ortalyq Komıtetine múshe, Joǵarǵy Keńestiń depýtaty bolyp saılandy.

Buǵan mán berip otyrǵanymyz, A.M. Pan­­krat­ova kommýnıstik ıdeıany júregimen qabyl­daǵan adam, tereń ınternasıonalıstik baǵytty ustandy. Ásirese, proletarlyq ınternasıonalızmge aıryqsha mán berip, óziniń ǵylymı jumystarynyń negizgi arqaýlarynyń birine aı­naldyrdy. Onyń halyqaralyq bedeli jo­ǵa­ry edi. Birshama sheteldik kongresterge, kon­fe­rensııalarǵa qatysyp, baıandamalar jasady, biraz shetel ǵylym akademııalarynyń qurmetti akademıgi bolyp ta saılandy.

Árıne, biz úshin Anna Mıhaılovnanyń res­pýblıkamyzǵa qatysty eńbegi men qyzmeti ma­ńyz­dy. Ol Qazaqstannyń tarıh ǵylymynyń qalyp­tasýyna belsene aralasty. Eń aldymen, elimiz úshin joǵary bilikti tarıhshylar daıyn­daý­ǵa, ekinshiden, Qazaqstan tarıhynyń aýqymdy da ózekti problemalaryn zertteýge aıryqsha úles qos­ty. Sonyń negizinde «Qazaq SSR tarıhy erte zamannan osy kúnge deıin» dep atalatyn eki qo­rytyndylaýshy eńbek jasaldy. Olar 1943 jyly A.M.Pankratova men M.Áb­di­halyqovtyń jáne 1949 jyly A.M.Pan­kratova men I.Omarovtyń (eki tomdyq) redaksııalaýymen jaryq kórdi.

Al bilikti tarıhshy kadrlardy daıarlaýǵa kelsek, sonaý 30-jyldardyń basynda-aq ol San­jar Asfendııarovqa kóp keńester berse, Uly Otan soǵysy jyldarynda, odan keıin de E.Bek­mahanovqa, S.Pokrovskııge, Á.Tur­synbaevqa je­tek­­shilik etip, kómektesip otyrdy. QazSSR ǴA Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh, arheologııa jáne etnografııa ınstıtýtymen, ásirese, onyń bas­shy­lyǵymen – bizdiń ustazdarymyz A.Nú­sip­bekov jáne G.Dahshleıgermen tyǵyz baılanysta boldy. Dahshleıger ony «Qazaqstan ta­rıhshylarynyń úlken dosy» deýi tegin emes. Al belgili qazaq tarıhshysy E.Bekmahanovqa jasaǵan jaqsylyǵyn halyq biledi, Erekeń Anna Mıhaılovnany ózi­niń ekinshi anasy sanaǵan.

Joǵaryda atalǵan bizdiń elimizdiń ejel­­gi dáýirden búgingi kúnge deıingi tarıhyna baılanysty qorytyndylaýshy eń­bektiń, ásirese, 1943 jyly ja­rııa­lanǵan basyly­my­nyń Qa­zaqstannyń tarıh ǵylymyn damytýdaǵy orny erekshe. Osynaý irgeli de qorytyn­dy­laýshy kitaptyń mańyz­dy­lyǵy – ol Qazaqstan tarıhy jónindegi al­ǵashqy ǵylymı-zertteýler boldy. Jáne otan­dyq tarı­hymyzdyń eń bir kókeıkesti problemalaryn te­reń zertteýge jol ashty. О́ıtkeni, 1943 jylǵy basylymnyń kirispesinde kórse­til­gen Qazaqstan tarıhyn kezeńderge bólý, derek­teme­lerdi sıpattaý jáne qazaq halqynyń ómirindegi eń iri oqı­ǵalardyń zerttelý deńgeıin aıqyndaý elimiz tarıh ǵylymynyń odan ári damýynda aıryqsha ról atqardy. Sol alǵashqy tomdaǵy eń aýqymdy dáýir­lik úsh kezeń boıynsha úsh bólimnen turatyn («Táýelsizdik kezeńindegi Qazaqstan halyqtary», «Qazaqstan – otarlaý» jáne «Qazaqstan – sosıa­lıstik») qurylym keıinnen eki tomdyqqa jáne keńestik kezeńdegi bes tomdyqqa, sondaı-aq, ege­men­dik kezeńdegi bes tomdyqqa negiz boldy. Biz­dińshe, 1943 jyl­ǵy jáne 1949 jylǵy «Qazaqstan tarıhy­nyń» eki basylymy Sh.Ýálıhanov atyn­daǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýty qolǵa al­ǵan Qazaq­stannyń ejelgi dáýirden búginge deıingi tarı­hy­nyń on tomdyǵyn (20 kitap) daıyndaý kezinde de eskeriledi dep oılaımyz.

Bul eńbekterdiń daýsyz qundylyǵy shyn­shyl­­dyǵy, jan-jaqtylyǵy, atap aıtar edim, ózekti máselelerdi taptyq turǵyda kórsetýmen ushtas­tyrylǵan tereń ınternasıonalızm. О́zek­ti má­se­leler degende, sonaý feodaldyqqa deıin­gi memleketten Qazaq handyǵy qurylǵanǵa deıin­gi qazaq memlekettiginiń paıda bolýy men damýy, qazaq halqynyń paıda bolýy, qazaq halqynyń jońǵar basqynshylyǵyna ǵana emes, patshaly Reseı bo­da­n­dyǵyna da qarsy kúresi, sondaı-aq, qazaq­tardyń sarızmniń otarlaý saıasatyna qarsy ult-azattyq qozǵalysy, Ábilqaıyr­dyń óltirilýi, Syrym Datovtyń, Qarataıdy­ń, Isataı Taımanov­tyń, Kenesary Qasymovtyń, Janqoja Nurmuha­medov­tiń, Eset Kótibarovtyń jáne basqalardyń kóterilis­teri jan-jaqty kórsetiledi, óz baǵa­laryn alady.

Alǵash ret bul eńbekterde ejelgi dáýirden 1940 jylǵa deıingi qazaq mádenıeti týraly zert­teý qorytyndylanǵan. Osy jónindegi bólim­derdi M.Áýezov, S.Muqanov, Ǵ.Músirepov, Á.Mar­ǵu­lan, B.Kenjebaev, E.Ysmaıylov sııaq­ty Qazaq­stan­nyń kórnekti qaıratkerleri jazdy.

Atap óterlik bir jaı, Qazaqstannyń Reseıge qosylý máselesi jáne qazaqtardyń ult-azattyq qozǵalystary alǵashqy basylymda (1943 jylǵy) markstik-lenındik taptyq turǵyda baǵalanyp, Reseıdi óziniń Polsha, Fınlıandııa, Baltyq ja­ǵalaýy, Ýkraına, Belorýssııa, Kavkaz, Orta Azııa, Qazaqstan, Sibir, Altaı sııaqty shet aımaq­taryn­da orystandyrý saıasatyn júrgizgen «halyqtar túrmesi», «Eýropanyń jandarmy», áskerı-feo­daldyq ımperıalıstik el jáne otarshyl derjava retinde sıpattady. Sodan da eńbekte qazaqtar­dyń Reseıdiń otarshyldyq qanaýyna qarsy, sondaı-aq Hıýa, Buhara, Qoqan shapqyn­shy­ly­ǵyna qarsy kúresine aıryqsha mán berildi.

A.M.Pankratova Qazaqstan tarıhy týraly osynaý eki júıeli eńbektiń jaýapty redaktor­lary­nyń bir bolyp qana qoımaı, ony tikeleı jazýǵa da belsene qatysty. Atap aıtqanda, birinshi basylym­daǵy (1943 jylǵy) birinshi orys revolıýsııasy, Stolypın reaksııasy jáne jańa revolıýsııalyq órleý kezeńindegi Qazaqstan týraly HH taraýdyń jáne ekinshi basylymdaǵy (1949 jylǵy) osy taqy­rypty qamtyǵan HÚIII taraý­dyń avtory boldy.

Biraq ókinishke qaraı, sol kezeńde qalyptas­qan kúrdeli de qaıshylyqty jaǵdaıǵa baıla­nys­ty bul elimizdiń shynaıy tarıhy týraly qundy eńbekterdiń birinshi de jáne ekinshi de (túzetil­gen jáne tolyqtyrylǵan) basylymdary (1943 jáne 1949 jyldardaǵy) ıdeologııalyq repres­sııa­ǵa ushyrady, aınalymnan alynyp tas­taldy, ki­tap­hanalardyń qupııa nemese sırek qor­larynda ǵana qaldy, al avtorlary men jaýapty redaktorlary jazalandy, tipti, qylmystyq qýda­lanýǵa tústi.

Aıaǵy qasiretke soqtyrǵan osynaý jaǵdaı­dyń syry nede? Buǵan tolyqqandy jaýap berý úshin sóz bolyp otyrǵan eńbektiń qalaı jazylǵanyna, sol tustaǵy ıdeologııalyq saıasatqa birsha­ma sholý jasaýǵa týra keledi. Atalǵan eńbek Almaty qalasynda daıyndaldy. KSRO ǴA Tarıh ınstıtý­ty­­nyń bir top ǵy­lymı qyz­metkerleri Instıtýt dırek­tory­nyń orynbasary A.M. Pan­kra­tovanyń bas­shylyǵy­men, KSRO ǴA Qazaq fılıa­ly­nyń Tarıh, til jáne áde­bıet ınstıtýty jáne Marks, Engels, Lenın ınstıtýty­nyń qazaq fılıaly qyzmet­kerleri da­ıyn­daǵan edi. Onyń qalaı jú­zege asqanyn sol eńbekti ázirleýge tikeleı qatysqan adam­dar­dyń este­likterine qarap, tolyq qalpy­na kel­tirýge bolatyndaı. Bul jerde, ási­re­se, akademık D.Drýjının este­liginiń orny erekshe. Tarıh ınstıtý­tynyń úlken bir top qyz­metkerleri 1941 jyldyń qaza­nyn­da Almatyǵa keledi. Munda evakýa­sııa­men kelgender kóp bolǵandyqtan, olard­y Jambyl qalasyna jibermekshi eken, sonda A.M.Pankratova Qazaqstan bas­shylary aldyna munda kelgenderdiń kúshi­men Qazaq SSR tarıhy týraly ǵy­ly­mı oqýlyq ázir­leý jóninde másele qoıady. Buǵan deıin ondaı ǵylymı eńbek ázirleýge ǵylymı kúsh­tiń jetimsizdiginen múmkin bolmapty. Sóı­tip, A.M. Pan­kratovanyń usy­­nysy qabyl­da­nyp, syrttan kelgen ǵa­lymdar, sondaı-aq jas qazaq tarıhshylary esebinen avtorlar quramy belgi­lenip, jumys­qa kirisedi.

Barlyq uıymdastyrý jumystary, basy­lym­­nyń jumys josparyn jasaý, avtorlarǵa taraýlardy bólip berý, negizgi ustanymdaryn tujy­rym­daý tikeleı A.M.Pankratovanyń basshyly­ǵy­men júrgi­zi­ledi. Ras, kóp uzamaı ony qaıta Máskeýge shaqy­ryp alyp ketedi de, bul eńbekti daıyndaýshylar tobyna basshylyq jasaý A.Kýchkınge tapsyrylady. Eńbek bir jylda daıyndalady. Ony aıaqta­ǵan soń da avtorlyq ujym arasynda aıtar­lyqtaı aıtys-tartys bolady. Sonyń bárin sheshýge taǵy da Anna Mıhaılovnanyń ózi aralasady. Máskeýden arnaıy kelip, Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıteti­niń hatshysy M.Ábdihalyqov ekeýi kitap­ty túp­kilikti redaksııalap shyǵady.

Qazaqstan basshylary A.M.Pankratovanyń osynaý eńbegin joǵary baǵalady. Oǵan «Qazaq SSR ǵylymynyń eńbegi sińgen qaıratkeri» ataǵy berildi. Arnaıy bankette úlken ǵylymǵa da, jalpy eńbekti daıyndaýǵa qatysqan barlyq ǵalym­darǵa da marapat sózder kóp aıtylady. Al ǵyly­mı ortada «Qazaq SSR tarıhy» KSRO quramyna kiretin respýblıkalardyń ishindegi bireýiniń tú­begeıli ári ǵylymı negizdelgen tarıhyn jazý­daǵy keńes ǵalymdarynyń súbeli eńbegi retinde qabyldanady. Sóıtse de, onyń budan keıingi joly asa aýyr boldy.

Oǵan basty sebep, sol Uly Otan soǵysy jyl­­darynda KSRO tarıhyna baılanysty kóz­qaras­­tyń túbegeıli ózgerýi, orystyq-sentrıstik baǵyt­tyń beleń alýy edi. Bul ózi 30-jyldarda-aq bas­talǵan-tyn. Sonda keńestik ıdeologtar orystyq-sentrıstik pozısııaǵa oıysyp, orys patshalary men áskerbasylarynyń beınesin úgit-nasıhat jumysyna paıdalanýdy kúsheıtti. 1937 jyly I Petrdi, Aleksandr Nevskııdi ma­daq­taýdy bastady. 1938 jyldan ulttyq mektepterde orys tilin oqytý mindetke aınaldy. 1941 jylǵy qazanda I.Stalın halyq pen Qy­zyl Armııaǵa qaratyp, ótkendegi ulylardyń rýhy qoldasyn degende, tek orystardyń qaıratker­lerin aýyzǵa aldy. Sývorov, Nevskıı jáne Kýtýzovtyń qurmetine ordender belgilendi. Osylaısha soǵys jyldarynda, odan keıin de orystyq-sentrıstik bolshevızm kompartııa ıdeologııalyq jumysynyń ózegine aınaldy, al orys halqy basqa halyqtardyń ortasynda uly halyqqa aınaldy. Munyń ózi Reseı ımperııasy men Keńes Odaǵynyń aıyrmashy­ly­ǵyn óshirdi dese de bolǵandaı edi.

Orys tarıhyndaǵy reaksııashyl tulǵalar dá­rip­telip, otarshyl saıasatty ustanǵandar aqtalyp jatty. Osynaý orystyq-sentrıstik baǵytty sol kezdegi belgili de bedeldi tarıhshy ǵa­lymdar A.Efımov. A.Iаkovlev, S.Býshýev us­ta­nyp, belsendi jumys júrgizdi. 1944 jyly-aq A.Iаkovlev jalpy bilim beretin mektepterge arnal­ǵan KSRO tarıhy boıynsha oqýlyqtardy orys­tyń ulyderjavalyq shovınızm rýhynda jazylýyn talap etti. Ol bylaı dedi: «Menińshe, birinshi kezekke orys ultshyldyǵyn qoıý kerek… Qyrǵyz­dardyń (qazaqtardyń red.) kezinde orystardy baýyzdap qyrǵanyna nemese Shámildiń Nıkolaı birinshige qarsy tura alǵanyna qýaný­dyń reti joq, olardyń oqýlyqtarda bolǵany yńǵaısyz».

Eger S.Býshýev pen A.Iаkovlev ashyq túrde ulyderjavalyq shovınızmdi nemese orystyq-sentrızmdi nasıhattasa, P.Smırnov pen E.Tarle patshalyq Reseıdiń aýmaqtyq ekspansııasyn aq­tap eńbekter jazdy. Olarsha, revolıýsııaǵa deıin otarshylyq saıasatty ustanyp, jańa jer­ler­di basyp alǵandyǵy Reseıdi asqan derjavaǵa aınaldyryp, búgingi kúnderi fashıstik Germa­nııa­ǵa qarsy turýǵa múmkindik bergen. Demek, patshalyq Reseıdiń otarshylyq saıasaty da, ony júzege asyrǵandar da quptaýǵa, maqtaýǵa turar­lyq. Mun­daı tujyrym VK(b)P OK úgit-nasıhat basqar­ma­synyń, onyń basshylary Aleksandrov, Fedoseev, Pospelovtiń qoldaýymen qalyp­tas­ty. Patshalyq Reseıdiń ımperıalıstik, otar­shy­lyq, ulyder­ja­valyq saıasatyn synaý osylaısha kidiris taýyp qana qoıǵan joq, keıinirek synaǵan adamdar qý­ǵyn­ǵa da ushyrady. Patsha­lyq otarshyldyq saıa­satty jáne orys halqynyń ulyderjavalyq sho­vınızmin synaýda aıryqsha kózge túsken M.N. Pokrovskıı men onyń shákirt­teri qatty áshkerelendi. Olardyń qatarynda A.M. Pankratova da boldy.

Orystyq sentrızmniń jeńisin, KSRO ha­lyq­tarynyń basynda orys halqynyń turýy jaǵ­daıyn I.Stalınniń 1945 jylǵy Keńes Armııasy basshylyǵyn Kremldegi qabyldaýynda orys­tar úshin tost kóterýi birjola zańdastyr­ǵandaı edi. Sol sózden úzindi keltireıik: «… Orys halqynyń densaýlyǵy úshin ishetinim, Keńes Odaǵynyń quramyna kiretin barlyq halyqtardyń ishinde ol eń kórnekti ult bolyp sanalady. Orys halqy­nyń densaýlyǵy úshin tost kóteretinim, ol osynaý soǵysta bizdiń elimizdiń barlyq halyqtary arasynda Keńes Odaǵynyń basqarýshy kúshi retinde keńinen tanylýǵa laıyq. Men orys halqynyń densaý­lyǵy úshin tost kóterýim ol basqarýshy halyq qana emes, onyń aqyly zerek, minezi qaısar jáne shydamy kúshti…»

Dál osyndaı jaǵdaıda, partııalyq-keńestik ıdeologııanyń orystyq-sentrıstik ıdeologııaǵa aýysýy kezeńinde, Uly Otan soǵysy kezinde erekshe kúsheıgen orys halqynyń ulyderjava­lyq shovınızminiń beleń alǵan jaǵdaıynda 1943 jyly «Qazaq SSR tarıhy» jaryq kórdi. Kóp keshikpeı ol Stalındik syılyqqa da usy­nylǵan. Oǵan KSRO ǴA múshe-korres­pondenti A.Iаkovlev resenzent boldy. Jalpy alǵanda bul eńbekke oń baǵa bergenimen, «bir qaryn maıǵa qumalaq salyp» jibergeni bar. Qazaqstan men Orta Azııadaǵy Reseıdiń jaýgershilik áreketteri men otarshyl saıa­satyna syn aıtylǵanyn qupta­maı­ty­nyn bil­dir­di. Bul saıasatty ol qorǵa­nys­tyq, zańdy jáne progressıvti dep sıpattady. Ásirese, E.Bekmahanov jazǵan Kenesary Qasymov­tyń basshylyǵy­men bolǵan qazaq halqynyń ult-azat­tyq kúresine arnalǵan bólimine qatty shúı­likti. Resenzent qa­zaqtardyń ult-azattyq kúresin kór­setýdiń qajet­tiligine kúmán keltire otyryp, avtor­lyq Reseı ımperııasynyń saıasatyna ǵana emes, jalpy, orys halqyna oń yqylastyń joqtyǵyn synady.

Mundaı jańsaq pikirmen kelispegen A.M. Pan­kratova VKP (b) Ortalyq Komıteti úgit-nasıhat basqarmasyna shaǵym jasap, qaıtalap resenzııa­laý­dy ótindi. Oǵan Aleksandrovtan soraqy jaýap aldy. Partııanyń bas ıdeology bul orystarǵa qarsy eńbek, onda Qazaqstan buǵan deıin tarıhtan tys bolǵan ekeni, tek Reseı ǵana ony tarıhı ulttardyń qataryna qosqany eskerilmegenin alǵa tosty. Bul shyn máninde orys shovınızminiń barynsha asqynǵany­na aıqyn mysal edi.

Osylaısha Qazaq eliniń tarıhyna baılanysty eńbek, oǵan berilgen baǵa keńes tarıhy ǵyly­mynd­aǵy eki baǵyttyń arasyndaǵy kúresti jańa bıikke kóterdi. Internasıonalıstik, shyn mánin­degi taptyq ustanym baǵytyndaǵy tarıhshylar A.M.Pankratova, M.Vıatkın, N.Drýjının jáne basqalar orystyq-sentrıstik, uly­der­­java­lyq-shovınıstik baǵyt­taǵy A.Iаkovlev, A.Efımov, S.Bý­­shýev, E.Tarle, P.Smırnov jáne basqalar bitis­pes kúreske qosyldy. Bul kúres úlken aýqymda júrdi. Máskeýde, Lenıngradta, KSRO Ǵylym akademııasynda ǵana emes, Qazaq­stan­da, Tatarııada, Bash­qurt­standa, Kav­kazda oryn aldy. Reseı ımperııasyn, onyń saıasatyn aıyp­taǵan, oǵan qarsy ult-azattyq kú­resti jazǵan jergilikti ǵalym­dar synnan kóz ash­pady. Edige, Shámil sııaqty ult batyrlaryna teris baǵa berildi.

Bul kúreske belsendi qatysyp qana qoımaı, Anna Mıhaılovna úlken azamat­tyq tulǵasyn da kórsetti. Ol jeke tarıhshylarmen ǵana aıtysyp qoıǵan joq, sol kezde qalyptasqan uly­derjavalyq-shovınıstik saıasatpen de kúres­ti. 1944 jyly eldiń, partııanyń basshylary Stalınge, Jdanovqa, Malenkovqa, Sherbakovqa áldeneshe ret hat jazyp, aqyry VKP(b) OK sol jyldyń jazynda tarıhshylardyń keńesin ót­ki­zýge májbúr boldy. Biraq bul keńes te tarıh ǵy­lymyndaǵy eki baǵytty «tatýlastyra» almady. Árıne, adal tarıhshylar úshin uly­der­javalyq shovınızmmen ymyraǵa barý, bir halyqtyń basqalardan joǵary turýyn moıyndaý qıyn edi.

Sol keńeste A.Iаkovlev Reseı ımperııa­sy­nyń otarshyl saıasatynyń naǵyz apologeti retinde kórindi. Jáne onysyn bizdiń elimizge qatysty kórsetti. Ol 1916 jyly qazaqtardyń Amangeldi Imanovtyń basshylyǵymen bolǵan kóterilisin kórsetýge qarsy shyqty. Sóıtsek, bul kóterilis patsha áskeriniń Ońtústik-shyǵys maıdanyndaǵy shabýylyna kedergi jasapty. О́ıtkeni, eki orys korpýsy qazaqtarmen soǵy­sý­ǵa májbúr bolǵan eken. Iаkovlevtiń: «Amangeldi qazaqtar úshin batyr shyǵar, al onyń erlikterin bizdiń, orystardyń madaqtaýy yńǵaıly bola qoıar ma eken» degen sózinen-aq kóp nárseni uǵa­syń. Mine, sondaı adam 1943 jyly shyqqan «Qazaq SSR tarıhynyń» taǵdy­ryn sheshkenine tańdanasyń da, yzalanasyń.

Aleksandrov basqarǵan VKP(b) Ortalyq Ko­mıteti úgit-nasıhat basqarmasy A.M. Pan­kratova­nyń sońyna túsýin burynǵydan da údetti. Ǵylymı jolmen, saıası kúrespen jeńe almaǵan soń, tarıhshylar keńesiniń qupııa materıaldaryn jarııa etti, top qurdy degen aıyp taqty. Aqyry ony partııa basshylary Jdanov pen Sherbakovtyń aldyna aparyp, ınstıtýt dırektory qyzmetinen bosattyrdy.

Tarıhshylar taıtalasynyń jańǵyryǵy Qa­zaqstanda erekshe qatty estildi. Jurt óz halqynyń, óz ultynyń mereıi joǵary bolýyn oılasa, odan basqa halyqtardyń bıik turǵanyn qalaıtyndar da tabylady eken. 1950 jylǵy 26 jeltoqsanda «Pravda» gazetinde «Qazaqstan tarıhynyń máseleleri markstik-lenındik tur­ǵy­da kórsetilsin» degen H.Aıdarova, T.Shoıynbaev jáne A.Iаkýnınniń maqalasy jaryq kórdi. Bul bizdiń respýblıkadaǵy saıası repressııanyń basy boldy. 1943 jyly shyqqan «Qazaq SSR tarıhyn» daıyndaýdaǵy uıymdastyrý­shy­lar­dyń biri jáne ondaǵy Kenesary Qasymov basshylyq etken qazaqtar kóterilisi týraly taraý avtory bolǵan E.Bekmahanov «kontrre­volıý­sııalyq qyzmeti» úshin 25 jylǵa sottaldy. Onyń budan keıingi taǵdyryna A.M. Pan­krato­va belsene aralasyp, I.Stalın qaıtys bolǵannan keıin, onyń bosap shyǵýyna atsalysty.

Osy jerde taǵy bir úlken tarıhshymyz Bekejan Súleımenovtiń de taǵdyry eske túsedi. Ol kerisinshe, Ermuqan Bekmahanovtyń synshysy bolǵan edi. Bul kisi Kenesary Qasymovty kótermeleýge qarsy bolyp, sol úshin Qazaqstan Kompartııasynyń basshysy Jumabaı Shaıah­metov­ti de synaǵan. Sirá, sol úshin de shyǵar, ol da «halyqaralyq ımperıalızmniń agenti» bol­ǵany úshin jazaǵa ushyrady da, Ermuqan Bekmahanovtan burynyraq túrmege túsip (1952 jyl­ǵy shildede), odan keıinirek bosady (1954 jyl­ǵy qarashada). Bizdi osynaý tulǵaly ǵa­lym­darymyzdyń pendeshilik pıǵyldan j­oǵary turǵany súısindiredi. Keshe meni synap ediń demeı, Ermuqan aǵamyz Bekejan aǵamyzdyń dok­tor­lyq dıssertasııasyna resmı opponent bol­ǵany bar. Oǵan ózimiz kýámiz.

Qazaqtyń «ótkir pyshaq qap túbinde jatpaıdy» deıtinindeı, qansha qarsylastary qan­daryn ishine tartyp qarsy turǵanyna qara­mas­tan, Anna Mıhaılovna Pankratova 1953 jyly KSRO Ǵylym akademııasynyń tolyq múshesi bolyp saılandy jáne «Voprosy ıstorıı» jýr­nalynyń bas redaktory bolyp taǵaıyn­daldy. Biraq kóp keshikpeı tarıhshylar arasyn­da kúres qaıta órshidi. Kópshiligi A.M.Pankratovanyń ózi­ne tisi batpaǵanymen, ol basqarǵan jýrnalǵa tıisti. Eń qıyny – qarsylastaryn partııa basshylyǵy qoldady. Onyń aqyry jýrnaldyń jumysyn SOKP OK talqylaýǵa ákelip soq­tyr­dy. 1957 jylǵy naýryzda «Voprosy ıstorıı» jýrnaly týraly» belgili qaýly qabyldandy. Al 1957 jylǵy 21 mamyrda A.M.Pankratova jýrnaldyń úshinshi nómirine qol qoısa, tórt kúnnen keıin úlken ǵalymnyń júregi toqtady. Zorlyq-zombylyqqa shydamasa kerek.

Sol jyly ǵylymı qaýym onyń 60 jyl­dy­ǵyn atap ótken edi. Soǵan oraı KSRO Ǵylym akade­mııa­synyń saltanatty májilisi boldy. A.M. Pan­kratovanyń sonda sóılegen sózi de jurttyń esin­de qalǵan: «Bir ulttyń adamdaryn ekinshi ult adamdarynyń úzdiksiz túrtki­leı berýi árqashan meniń janyma tıedi, ulttyń azshylyq quqyn azǵantaı da bolsa, qııanat jasaǵanǵa ózimdi Vladımır Ilıch Lenınniń shákirti sanaıtyn men qashanda zyǵyrdanym qaınap qarsy shyǵamyn. Bizdiń kópultty Otanymyzdyń keıbir halyq­tary­nyń tarıhyna baılanysty kitaptar shyǵa­rý­ǵa qatysqa­nym, eń bastysy, osynda atap kór­set­kendeı, Belorýssııa, Qazaqstan, Tájikstan, Ýkraına jáne basqa keńestik respýblıkalardyń jas ǵalymdaryn daıyndaýǵa kómek jasaǵanym meni úlken qanaǵattaný sezimine bóleıdi…»

Osy sózden ańǵarylatyn bir jaı – Anna Mıhaılovna Pankratovanyń shapaǵaty tek bizdiń elimizdiń ǵalymdaryna ǵana emes, bas­qalarǵa da tıgen eken. Al bizdiń Qazaq­stannyń ǵylymyna, ásire­se, tarıh ǵyly­my­nyń qaz turyp, qalyp­tasýyna onyń qosqan úlesi orasan. Ol bizdiń ustaz­dary­myzǵa ustaz boldy. Onyń ǵylym salasyndaǵy erligi óz aldyna, aza­mattyq kel­beti erekshe­le­nip turady. Eger Anna Mı­haılovnanyń qamqorlyǵy bolmasa, Ermuqan Bekmahanovtaı tulǵaly ǵaly­my­myz­dyń taǵ­dyry qalaı bolar edi degen ­suraq árkez kóńilde turady. Erekeńdeı ǵa­lymdy eline qaıta qaýyshtyrǵan sol kisi edi.

Bizder, qazaq tarıhshylary, akademık Anna Mıhaılovna Pankratovanyń jar­qyn beı­nesine árqashan qurmetpen qaraı­myz. Onyń qazaq halqyna jasaǵan eńbegi eshqa­shan umytyl­maq emes.

Málikaıdar ASYLBEKOV,  BǴM Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri, akademık.

Almaty.