Kókjal

Ittiń ıesi bolsa, bóriniń Táńirisi bar.

Halyq máteli.

* * *

Ittiń ıesi bolsa, bóriniń Táńirisi bar.

Halyq máteli.

* * *

– O, janymnyń japyraǵy sol, montıyp jatysyn qarashy!.. – Elýbaı tór jaqtaǵy quraq kórpeniń ústinde qundaq­taýly jatqan nárestesin qolyna alyp, meıirlene ıiskedi. – Táttisin-aı, óziniń!..

– Baıqaımyn, seniń mahabbatyń balaǵa aýyp ketken sııaqty. Bizdi kózińe de ilgiń kelmeıdi-aý, túge! – dedi artynsha úıge kirgen áıeli Gúlǵaısha eki ıyǵynan entige dem alǵan sary samaýryndy jaıýly turǵan dastarqannyń shetine qoıyp jatyp.

– Sen de osy qaı-qaıdaǵyny shyǵa­rasyń da júresiń. Jasyńa jetpeı aqylyńnan aljasa bastaǵansyń-aý! Jaq­sy kórsem, óz balam emes pe!?

– Birese bala, birese mal deı bermeı, bir ýaq bizge de kóz qyryńdy salyp qoısań qaıtedi. Biz de et pen súıekten jaralǵan adam balasymyz ǵoı. Qatqan qaıystaı bolyp júrisimiz mynaý…

Osy kezde syrt jaqtan at tuıaǵynyń dúrsili estilip, ıtter shabalana úrip qoıa berdi.

– Kim boldy eken? – Qabaǵynan qar jaýyp otyrǵan Elýbaı ornynan jaılap kóterilip, tysqa shyqty.

– Assalaýmaǵaleıkúm, aǵasy! – dedi jıren atqa mingen talpaq qara anadaıdan daýsyn sozyp.

– Ýaǵaleıkýmassalam!.. О́zimizdiń Serikjan ekensiń ǵoı. Hal-jaǵdaılaryń qalaı? – dedi Elýbaı jaqyndaı túsip, – aýyl-aımaq aman ba? Áke-shesheń kúıli-qýatty ma?

– Bári ózińiz kórgendeı, aǵasy. Tegis amanshylyq… Myna Qanat dos ekeýmiz tań atpastan ań qaraı shyǵyp edik. Qyz­dy-qyzdymen talaı jerge uzap ketippiz. Sodan aryp-ashyp kele jatqan betimiz ǵoı.

– Joldaryń bolǵan-aý, shamasy! Qanjyǵalaryń maıly eken.

– E, áıteýir, buıyrǵany boldy ǵoı. Qudaı kópsinbesin! Myna bireýdi aq jeńesheme arnaıy atyp aldyq, – dedi Serik semiz aq qoıandy Elýbaıdyń qolyna ustatyp jatyp.

– Nesine áýre boldyńdar… Káne, úıge kirińder!..

– Bóten bireýler me desem, óz qaınylarym eken ǵoı, – dedi esik aldyna shyqqan Gúlǵaısha da eriksiz ezý tartyp. – Túski astyń ústinen tústińder. Maqtap júredi ekensińder. Tórletińder!

– Siz sııaqty asyl jeńeshemizdi jamandap ne kórinipti, túge!.. – dedi Serik jópeldete.

Qorbańdaı basyp, ún-túnsiz ilesip kele jatqan uzyn boıly, qapsaǵaı deneli sary jigit uıqydan jańa oıanǵan jandaı marǵaý ǵana:

– Sálemetsiz be? – dedi aýzy jybyr etip.

– Amansyń ba, qaınym? – dedi oǵan júre til qatqan Gúlǵaısha, – Elýbaı sen óziń shaı quıa ber. Men et salyp jibereıin.

– Aq jeńeshe, áýre bolyp qaıtesiz. Kúreń qoıý shaıyńyzdy iship attansaq ta ishimiz shuryldaı qoımas!

– Endi kúnde kelip jatqan joqsyńdar. Bir asym etten yrysymyz ortaıa qoımas!

Tór jaqtaǵy qus jastyqty jantaıa jaıǵasqan Serik aıaq jaǵyn ala maldas qurǵan Qanatqa jymııa qarap, kózin qysyp qaldy.

– Eleke, – dedi lezde túsin ózgerte qoıǵan ol moınyn úı ıesine qaraı buryp, – qasqyrdyń kúshigi kerek pe? Arzanǵa satamyz, tipti kóńilimiz tússe bireýin tegin de berip ketemiz.

– Joǵa, tuqymy qurysyn, pálesinen aýlaq! – dese de, bir sátke qushtarlyq sezimi bılep: – Qaıdan aldyńdar? – dedi suraýly júzben.

– Keregetastyń janynda qasqyrdyń apany bar. Sodan aldyq. Ájeptáýir ósip qalypty, atańa náletter. Tegi jyrtqysh emes pe, kádimgideı aıbat shegedi. Beseý eken, bireýin qaldyrmaı alyp kettik.

– Qorjyndaryńdaǵy ne pále desem, qasqyrdyń bóltirigi deseńshi! Onyń bárin ne qylaıyn dep edińder?

– Bir-ekeýin qolǵa úıretip kórsek. Qalǵanyn satarmyz, bolmasa taǵy birdeńege jaratarmyz. Bular qansha jyrtqysh bolǵanymen, qasıetti ań ǵoı!

Olar ystyq shaıdan urttap qoıyp, áńgimeniń qyzyǵyna túsken kezde jaılaýdaǵy jaıly tynyshtyqty buzyp, ıtter jarysa úrip, sháýildesip qoıa berdi.

– Bizdi ókshelep júrgen kim boldy eken? – dedi Serik eleń ete qalyp.

– Kim bolar deısiń, aýyl adamdary shyǵar! – Elýbaı aýzyn jıǵansha bolǵan joq, enteleı basyp kelgen Gúlǵaısha aǵash esikti aıqara ashyp jiberip:

– Qasqyr… Qoıǵa qas…qyr shap…ty, – dedi tutyǵa aıǵaı salyp.

– Ne… Ne deıdi?! – Ornynan ushyp turǵan Elýbaı jalma-jan keregede ilýli turǵan qosaýyz myltyǵyn ala salyp, dalaǵa atyp shyqty.

Qoılar dúrkireı qashyp, bytyrap ketken. Aqjol ǵana shabalana úrip tur. Aqtóstiń qarasy kórinbeıdi. Eki úlken qasqyr arttaryna jaltaqtaı qarap taý jaqqa qaraı salyp uryp barady. Elýbaı oq daryta almasyn sezse de, myltyǵyn kezene berip, oń jaqtaǵy ońtaıly shúrippeni balań úırek saýsaǵymen basyp qaldy. Jer dúnıeni silkindire shyqqan ashy daýystan shoshynǵan qos bóri baýyr­laryn jaza jortyp ala jóneldi de, qas pen kózdiń arasynda qyrqadan asyp, kórinbeı ketti.

Elýbaı úrke qarap, úrpıise qalǵan qoılarǵa qaraı júrdi. Úsh saýlyqtyń tamaqtalyp, sileıip jatqanyn kórip óńi qarasurlanyp ketti. «Úıdiń irgesinde jatqan malǵa shapqan neǵylǵan júrek jutqan páleler!..» Ashý qysqan Elýbaı qyńsylap kelip aıaq jaǵyna tyǵylǵan Aqjoldy kerzi etigimen basqa bir tepti. Shańq ete qalǵan kók tóbet quıryǵyn butyna qysa úıshigine qaraı sekekteı jóneldi. Ol endi Aqtósti izdep jan-jaqqa tintine kóz  tastady.  «Ekeýi de taıynshadaı eken, jaryp ketken joq pa?!» Kenet, mal qoranyń janynda turǵan at arbanyń astyńǵy jaǵynda búrisip jatqan ıtin kórip, qany basyna shapty. Tóbettiń jáýteńdegenine de qaramastan qaq mańdaıdan kózdeı berip qosaýy­zynyń oqtaýly turǵan ekinshi shúrippesin basyp qaldy. Gúrs ete túsken myltyq daýysynan keıin Aqtóstiń de sońǵy ret yshqyna sháý ete túskeni estildi. Jatqan jerinde basyn bir qaıqań etkizdi de, úni óshti.

Elýbaı demin ishine tarta aýyr kúrsindi: «Men seni ne úshin asyradym. Tek as iship, aıaq bosatsyn demegen shyǵar­myn. Janyń tipten tátti eken!»

– Eleke, ıttiń ne jazyǵy bar? – dep jaqyndaı bergen Serikti jýan judyryǵymen sol jaq shyqshyttan ala qoıyp qalyp etpetinen túsirdi:

– Oı, ákeńniń aýzyn uraıyn, ıttiń balasy! Sen be maǵan aqyl úıretetin. Osynyń bári seniń kesiriń!..

– Men saǵan ne jazdym, shesheń?.. – dep jerden tura umtylǵan Serik Elýbaıdyń jaǵasyna jarmasa ketti. Osy sátti kútip jatqandaı úıshiginen atyp shyqqan Aqjol ars ete atylyp kelip, sál sheginshektep ketken Serikti keýdesimen soǵyp shalqasynan túsirdi. Yzalana yryldaǵan kúıi azý tisin aqsıtyp ústine qona tústi:

– Aqjol… Aqjol… Ka… ka… – dep ashýly tóbetti ózine shaqyryp alǵan Gúl­ǵaısha óli qoıandy artqy aıaǵynan ustaǵan kúıi salbyrata súıretip ákelip, Seriktiń aldyna top etkizip tastaı saldy:

– Arsyz neme. Ketińder bul mańnan! Kózderińdi joǵaltyńdar! – dedi aıǵaı salyp. – Elýbaı jeter endi, nemenege qur bosqa órekpı beresiń. Bulardyń qany suıyq, jazym etýden taıynbaıdy. Kórdiń be, qanypezer nemeniń… Qarashy-eı, besikten beli shyqpaı jatyp… Qudaı kókteı soldyrsyn, kókteı solǵyr!..

– Qarǵysyń aınalyp ózińdi tapsyn! – dedi tóbetten ımenip, atyna qarǵyp mingen Serik ala kózdenip. – Men senderge áli kórsetermin!.. Áı, malǵun, ne qarap tursyń, júr, kettik!..

– Ákeńniń aýzyn uraıyn. Shaýyp alaıyn dep pe ediń, boqmuryn! – dedi Elýbaı olardyń artynan aıǵaılap. – Qolyńnan kelse shaýyp al, silimtik!..

* * *

Elýbaıdyń túski tamaqqa tábeti shappady. Áldeneni bir oılap, mazasy qashty. О́lgen qoılardyń terilerin sypyryp, ólekselerin arnaıy qazylǵan shuńqyrǵa aparyp tastaı saldy. Qasqyrlar qoılar­dy tamaqtap qana kete bergen, basqa jer­lerine aýyz salmaǵan. «Apyraı, bulary nesi?! – dep basy qatty. – Álde bóriler kekshil keledi deýshi edi, bóltirikterin alyp ketkenge óshikti me eken?! Qudaı saqtasyn, áıteýir júristeri sýyt, kisi shoshyrlyq qoı!»

Kúnniń qyzýy qaıtyp, tas tóbeden sál eńkeıe bastaǵan shaqta malyn óriske qaraı aıdaǵan Elýbaıdyń oıynan qoıǵa shapqan qos bóri shyqpaı qoıdy. Kóńili áldenege alańdap, júregi dúrsil qaǵyp, qobaljı berdi.

Aýyzdary shúıginge tıgen qoılar bas­taryn jerden kótermegen kúıi shashyraı jaıylyp barady. Erdiń erneýine oń jaq aıaǵyn arta jaıǵasyp otyrǵan Elýbaı art jaǵynan shyqqan tyqyrǵa eleńdep, jalt qarady. Túp-túp bop ósken qııaq, shıdiń arasymen júgirip kelip shoqıyp otyra qalǵan Aqjoldy kórip júregi ornyna túskendeı boldy: «Ittiń de estisi, essizi bolady ǵoı! Ashý ústinde buny da ońdyrmadym-aý! – dedi oǵan músirkeı qarap. – Sóıleıtin til joq, áıtpese ózi bir aqyldy tóbet. О́mirinde kórmegen azaby, tartpaǵan beıneti joq. Talaı márte ajaldan aman qaldy…»

Oıy oıdaǵyny sholyp, saýysqandaı saq otyrǵan Elýbaı taý basynan betkeıge túsip kele jatqan qasqyrdy kózi shaldy. Aty da basyn jerden kóterip alyp osqyryna taý jaqqa qarady. «Neǵylǵan júrek jutqan pále… Baǵanaǵy jyn soqqandaı júristeri anaý, tegi ajal aıdap júrgen shyǵar!..» – Ystyq qany qýalaı oınap basyna tepken Elýbaı: «Qandy basyń, beri tart!» dedi de, atyn borbaılap shaba jóneldi. Arlannyń qıralańdap júre almaı bara jatqanyn baıqap, onan saıyn delebesi qozyp, qyzyna tústi: «Oq tıip jaralanǵan bolý kerek. Atyp alatyn boldym. О́zi de taıynshadaı eken!..»

Qaraker aıaǵyn kere tastap, kósile shaýyp keledi. Aqjol da qalysar emes. Áne-mine degenshe eki qyrqadan da asyp tústi. Erge jabysa eńkeıe tússe de, aldyńǵy jaǵynan kózin aıyrmaǵan Elýbaı kók­jal­dyń birte-birte shabysyn údete tús­kenin baıqady: «Jańa ǵana qısalańdaı basyp bara jatyr edi, tipti jaqyndatar emes qoı, ózi! Boıyn da tiktep alǵan…»

Denesi qyzyp, baýyryn jaza túsken qaraker bastyrmalatyp araqashyqtyqty qysqarta túsken kezde, jantalasa zytyp ala jónelgen aılaly arlan kózdi ashyp-jumǵansha taǵy bir qyrqadan asyp túsip, shóptesini mol qalyń toǵaıǵa zyp etip kirdi de, kórinbeı ketti.

Elýbaı toǵaıdy aınala berip aıǵaı saldy, qıqýǵa basty. Bir-eki márte myltyq ta atty. Biraq qasqyrdyń qa­rasy kórine qoımady.

Endigi tirliginen túk shyqpasyn sezgen ol atynyń basyn keri buryp, otaryna qaraı shaba jóneldi. Taǵy da basyna sýmańdaǵan sýyq oı­lar­dyń biri kirip, biri shyqty: «Alpys eki aılaly túz taǵysy ońaılyqpen aldyra qoıar degen, – dedi ózine-ózi jekip. – «Aqymaq bas – aıaqtyń sory», degen osy shyǵar. Maldy ıesiz qal­dyryp, ıt-qus qýǵan nemdi alǵan. О́zim de esersoqpyn ǵoı, bostan-bosqa aramter bolyp… Qasqyr ekesh, qasqyr qurly aqylym joq-aý!..»

Eńsesin ezgen aýyr oılardan aryla almaı oısyrap kele jatqan Elýbaı ózen jaq bette bir top qoıdy dúrkiretip qýalap júrgen qasqyrdy kórip, jon arqasy shymyrlap ótti: «Qap, atańa nálet, bul qaı jaqtan kele qaldy eken?! Bir sumdyqtyń bolaryn júregim sezip edi!» Astyńǵy ernin tisteleı qanatqan ol aqkóbik bolǵan arǵymaǵyna ústi-ústine qamshy basty. Qaraker aıaǵyn kósile tas­tap quıǵytyp keledi. Elýbaı ár jerde teńkıip-teńkıip jatqan qoılardy kórip, onan saıyn shıryǵa tústi: «Endi, bálem, qansha aılaker bolsań da, qutqarmaspyn, qutylmassyń menen!..»

Qatty shapqan at tuıaǵynyń dúbirinen seskengen qasqyr basyn kótere bir qarady da, ózendi jaǵalaı qasha jóneldi. Artyna jaltaq-jaltaq qarap jele jortyp barady. Top-top bop ósken tobylǵy, qaraǵandy jaryp ótip, jýsandy jazyqqa shyqty da, kilt toqtaı qalyp, loqsyp qusa bastady…

Túz taǵysynyń ár qımylyn kózben baǵyp kele jatqan Elýbaı oq erkin jeter jerge jetkende tizgindi shirene tartyp qaldy da, atynan sekirip túsip, qo­s­aýyzyn kezene berip shúrippeni basyp qaldy. Jutqan jemtikti qaıyra aqtaryp tastap, zymyrap ala jónelgen qasqyr bir jaǵyna qaraı qısaıa berip omaqasa qulady. Jalma-jan atyp turyp, boıyn tiktep aldy. Oq tıgen aldyńǵy aıaǵyna tisin batyryp jiberip, dyzyldatqan tusyn terisimen qosa julyp alyp, alǵa qaraı umtyla bergeni sol edi, gúrs etken myltyq daýysy taý-tasty jańǵyryq­tyra qaıta shyqty. Quıryǵyn bulǵań etkizgen qanshyq qasqyr qıralańdap baryp shoqıyp otyryp qaldy. Qashyp qutyla almasyn sezdi me, joq álde basqa bir oıy boldy ma, kilt burylyp, qarsy saldy. Júrisi tym shıraq. Shoınańdaı basyp, shoqaqtap keledi. Bundaı oqys qımyldy kútpegen Elýbaı bir sátke abdyrap qaldy da, sálden soń es jıǵandaı myltyǵyna qaıyra oq saldy. Qol-aıaǵy dirildep, óz denesin ózi bıleı almaı jan teri shyqty. Azý tisin aqsıta yryldaǵan jaraly jyrtqysh jota júnin kúdireıtip taqap keledi. Elýbaı qosaýyzyn kezeı berip basyp qaldy. Súrinip ketip qaıta tiktelgen qanshyq basyn alǵa qaraı soza túsip, súıretile basyp aqyryn jyljı berdi. Qımyl-qozǵalysy shabandaý tart­qanymen, susy basym, túsi sýyq. Elýbaıdyń mańdaıynan sýyq ter burq ete tústi: «Ne degen jany siri, haıýan! – dedi ishteı shıyrshyq atyp. – Ne de bolsa taqaı tússin! Ne ólim, ne ómir!..»

Osy bir sátte qulaǵyn jymqyra quıǵytyp kelgen Aqjol qasqyrdy keýdesimen soǵyp domalatyp túsirdi. Kók maısaǵa bir aýnap turǵan qanshyq yr ete túsip, kóz ilespes jyldamdyqpen boıyn tiktep alǵanymen, ózinen góri irirek tóbetke tarpa bas salýǵa batyly jetpedi. Yzalana yryldaǵan kúıi qarsy qarap tura qaldy. Aǵyzyp kelgen betimen alyp soǵyp talap tastardaı kóringen Aqjol­dyń da alysa ketýge júregi daýalamaı, kótkenshekteı berdi. Elýbaı da qarap qalǵan joq, bar erik-jigerin boıyna jıyp, qasqaıa qalǵan qasqyrdyń qulaq shekesin ala kózdeı berip oqtaýly turǵan shúrippeni basyp qaldy. Basyn tómen sala jıyryla túsken kárli qasqyr «sharýam bitti» degendeı sol jaǵyna qaraı sylq etip qulady da, qımylsyz qaldy.

Tereń tynystaǵan Elýbaı az-kem ýaqyt baıqastap turdy da, bóriniń boıynan tirshilik nyshany baıqalmaǵan soń, eppen basyp janyna jaqyndady. Sile­keıi shubyra sileıgen doly qanshyqtyń óli júzinen ashý-yzanyń yzǵary áli tarqaı qoımapty. Kektene qarap, kekshıe qalǵan: «Jan tapsyrar aldynda da jan ashýyń tarqamapty ǵoı, baıǵus!..»

Mańdaıynan shym-shymdap aqqan sýyq terdi jeıdesiniń jeńimen súrte salyp, asyǵys atyna qonǵan Elýbaı bytyrap ketken maldaryn qaıyrmalap, bir jerge jınaı bastady. Aqjol da shashaý shyqqan qoılardy qaqpaılaı qýyp shapqylap júr.

Otaryn bir jerge úıirip alǵan Elýbaı kózimen tústep, túgendeı bastady. Qyzylala qanǵa bógip, ishek-qarny aqta­rylyp jatqan alty saýlyqtan basqasy túgel sııaqty. Semizdiginen áreń turatyn dáý qara iseginiń jer ıiskep júretin maı quıryǵy tutastaı joq. Ornynan qan tamshylap tur. Ony eleń qylar isek joq, jaıbaraqat jaıylyp júr. Eriksiz ezý tartty: «Ana quıryqty oryp túsken tis te, qylǵytqan keńirdek te osal emes-aý!»

Kúnniń qyzýy qaı­typ, salqyn túse bastady. Teris­tik­ten sýsyl­da­ǵan sýyq jel so­ǵyp, sýmańdaǵan sur jylandaı ysyl­dap ala jó­neldi. Kóńili selkeý tartyp, áldeneden sekemdene berdi. «Kún keshkirmeı úıge jetip alaıyn» degen oımen qoılaryn aldyna salyp, qýalaı jóneldi.

Qos janary aldyn­daǵy otarynda bolǵa­ny­­men, oıy onǵa bóli­nip, sanasy sansyrap keledi. Sharshaýy en­di shyǵa bastaǵandaı. Boıy tońazyp, jota-jaýyryny qurysa qal­dy. «Bóltirikterin adamdar alyp ketse, qasqyr­lar mańaı­daǵy aýyldyń maldaryna shaýyp, ty­nysh­tyq bermeıdi», deýshi edi kónekóz qarııalar. Sol sóz ras boldy ǵoı. Qanshyǵynyń ózin kórmeısiń be?! Al ana arlany she? – Tula boıy dir ete tústi. – Maǵan ne bolǵan ózi?!.»

Shaqshadaı basyn sharadaı etken aýyr oılardan aryla almaı mal sońynda shań qaýyp kele jatqan Elýbaı:

– Kimdi oılap kelesiń? – degen ashy daýystan selk etip, at ústinen aýyp túse jazdady. Áıeli Gúlǵaısha eken:

– Ne boldy saǵan, qaradan qarap… – dedi kúlip.

– Nemenege jetisip tursyń, ákeńniń aýzyn uraıyn!.. – dedi oǵan Elýbaı alaıa qarap, – Qoıǵa taǵy qasqyr shapty… Maldy sanap kirgiz!..

– Sumdyq-aı, ne deıdi taǵy!.. – Túsi qashyp, boıyn qorqynysh bılegen Gúlǵaısha sharbaq qorshaýǵa qaraı empeńdep júgire jóneldi.

«Meniń búgingi jumysym osymen bitti!» degendeı otardan bóline bergen Aqjol kıiz úıdiń janynan óte bere náresteniń ińgálaı jylaǵanyn estip, qulaǵyn túre tura qaldy. Daýys ish jaqtan shyǵatyn sııaqty. Sony sezgen kári tóbet aǵash esikti aldyńǵy aıaǵymen tyrnalaı ashyp, zyp berip ishke kirdi. Sábı ińgási endi tipten anyq estildi. Aýzyn jappaı shyr-shyr etedi. Aqjol besikke taqap kelip, qalaı jubataryn bilmeı mólıe qarap turyp qaldy. Bóbektiń beti ashyq jatyr. Buny eleń qylar emes, qyzaryp-sazaryp, ińgálaýyn údete túsken. Oǵan jany ashyǵan aqyldy tóbet besikti tumsyǵymen yrǵap-yrǵap, qozǵalta bastady. Bala jylaýyn qoıar emes. Ol oń aıaǵymen jaılap terbetti. Odan da eshteńe shyǵa qoımady. Ábden amaly quryǵan Aqjol bir mezgilde tilin sozyp, ushyn bópeniń aýzyna saldy. Sábı jylaýyn tas tıdy.

Osy kezde úıge kirgen Elýbaı balasynyń tóbettiń tilin qushyrlana soryp jatqanyn kórip, talaǵy tars aıyryldy:

– Ákeńniń aýzyn uraıyn! Endigi qalǵany osy edi, – dep tap berdi. Birdeńe búldirgenin sezgen Aqjol da jalt berip, esik jaqqa qaraı tura qashty. Biraq qutyla almady. Myltyqtyń dúm jaǵy jon arqasyna sart ete tústi. Jan daýysy shyǵa shańq ete qalǵan kári tóbet qıralań qaǵyp tabaldyryqtan zorǵa attady.

«Sazaıyńdy tarttyń ba?» degendeı esik jaqqa ejireıe qaraǵan Elýbaı qaıtadan shyryldap qoıa bergen sábıiniń janyna kelip, besikti terbetip, yńyldap án aıta bastady:

– Áldı, áldı bópeshim,

 Uıyqtaı qoıshy kókeshim!..

Náreste shyr-shyr etip, jylaýyn qoıar emes. Bireý qylqyndyryp jatqan­daı kógerip-sazaryp, ińgálaı berdi. Onsyz da terisine syımaı turǵan Elýbaı:

– Nemenege baqyra beresiń?! – dep jýan daýysymen aqyryp qaldy. Shoshyna dir etken beı­kúná ná­reste jylaýyn tas tıyp, ákesine bir qarady da, baj ete tústi. Kúıeýiniń sońyn ala úıge kirgen Gúl­ǵaısha:

– Osy seniń aı­ǵaıyńdy biledi degen, – dedi kúńk etip. Tizerleı otyra qalyp, jalma-jan kóı­leginiń túı­mesin aǵy­typ ji­berip, omy­raýy­nyń ushyn bala­synyń     aýzyna saldy. Ter qysyp, tańdaıy qurǵap jatqan sábı anasynyń emshegin sorpyldata sora bastady:

– Sen bilip qoı, qatyn, tárbıe tal besikten bastalady, – dedi Elýbaı tór aldyndaǵy qus jastyqqa jantaıa bere.

– Tárbıesiniń túrin… – Gúlǵaısha ernin sylp etkizdi.

* * *

Tańerteń tań bozynan oıanǵan Elýbaı asyqpaı otyryp shaıyn ishti. Ala dor­baǵa tamaq saldyryp, aıran quıdyryp aldy:

– Búgin túste kelmeımin. О́zi de ash-aryq maldy onda-munda qýalap júrip kúıin ketirip alarmyz! – dedi áıeline moınyn buryp. – Aqjol turmady ma, ózi?

– Joq, sol keshegi jatqan kúıinde qozǵalmastan jatyr. Tipti basyn kóterer emes. Bir jeri maıyp bolmasa de… Mal, mal deı bermeı, bir ýaq óz jaıyńdy da oılasańshy!..

– О́stip júrgeniń osy maldyń arqasy emes pe!?

 Elýbaı qabaǵyn ashpastan atyna minip, qoıyn órgizdi. Japan dalada jalǵyz ózi qalǵandaı kúı keshti. Oıy onǵa bólinip, mazasyzdana berdi. Esine Aqjol tústi: «It te bolsa, kóp-kórim es eken-aý! – dedi ishteı. – О́zim de aqymaqpyn-aý, ylǵı da ashýym – aldymen, aqylym sońynan júredi».

Kúnuzaq osyndaı oı qushaǵynda júrip, keshke qaraı úıine súlesoq oralǵan Elýbaı atynan túse salyp Aqjoldyń janyna keldi. Kári tóbet alǵa qaraı kósilgen aldyńǵy aıaqtaryna basyn súıegen qalpy tyrp etpeı jatyr. Sýdan shyqqandaı súmpıip, súmireıe túsken. Aldyna qoıylǵan tamaq ta sol kúıi tur. Nár tatpaǵan sekildi. Ishi de qabysa qalǵan:

– Beıshara… – Eńkeıip basynan sıpaı berip edi, qabaǵy qars jabylyp jatqan ashýly tóbet ars ete túsip qaýyp ala jazdady. Shoshyna keıin serpilgen Elýbaı: «Mynanyń túri jaman ǵoı… – dep murnynan mińgirleı keri burylyp ketti. – О́lmeseń ómirem qap!»

Súldesi quryp, denesi aýyr tartqan Elýbaı tamaǵyn iship jaılanǵan soń, tósegin saldyryp jatyp qaldy. Shyr­maýyqtaı shyrmaǵan sansyz oılardyń birin qýsa biri kirip, kópke deıin kóz ile almady. Tún jarymynda Aqjol bir túrli jalynyshty únmen uzaq ulydy. Elýbaıdyń tóbe quıqasy shymyrlap qoıa berdi: «О́ı, ákeńniń aýzy… О́z basyńa kóringir, óz basyńa kórinsin!..»

Talyqsyp baryp kózi ilinip ketken eken:

– Túske deıin jatýshy ma ediń?! – degen áıeliniń ashy daýysynan oıanyp ketti.

– Sonshama baqyryp ne kórindi, saǵan?! Onsyz da turamyz ǵoı. Kúnde sen oıatyp júr me ediń! – Elýbaı ornynan sylbyr kóterilip, kıine bastady. – Basymnyń shaǵyp turǵanyn qarashy!

– Men de birtúrli jaısyzdanyp tur­myn! – dedi Gúlǵaısha tósek-oryndy jınastyryp júrip. – Aqjol ólip qalypty.

– Ne deıdi?! – Ol áıeline ejireıe qarady.

– О́ligin kórsetkisi kelmedi me, biraz jerge deıin jer syza súıretilip barypty, baıǵus…

– Júregi qurǵyr da birdeńeni sezedi-aý. Jaman tús kórip jatyr edim!..

– «Tús – túlkiniń boǵy» degen. Ne bolsa sony kóńilińe alyp qalatynyń-aı seniń!..

– Joq, jaı ánsheıin aıtyp jatqanym ǵoı. Túste turǵan ne bar deısiń?! Men qazir… – Elýbaı syrtqa shyǵyp, sereıip jatqan ıtiniń janyna keldi. Kári tóbet sol jaq ezýinen tilin shyǵara kegjıgen qalpy qatyp qalǵan. Kózi de tolyq jumylmaǵan, jartylaı ashyq jatyr. Bir sát áńki-táńki kúıde meńireıip turyp qalǵan ol sálden soń esin jıǵandaı bolyp, ıtiniń óli júzine taǵy bir kóz toqtatyp qarady: «Kúshiginen asyrap edim… It-qusqa jem qylmaı saıǵa aparyp kómip tastaıyn!»

Tóbetti eppen kóterip ıyǵyna salyp alǵan Elýbaı sharbaq qorshaýǵa súıeýli turǵan úshkir kúregin alyp taý jaqqa qaraı aıańdady. Uıqysy qanbady ma, joq álde oı sharshatty ma, basy solqyldaı shanshyp keledi. «Ma­ǵan ne boldy ózi?! Júregi qurǵyr da atsha týlap, keýdege syımaı barady ǵoı. Búgin maldy uzatpaı osy mańaıǵa jaımasam…»

Ol tereń saıdyń oıpańdaý tusyna kelgende toqtap, keýde­sin kere bir dem aldy da, to­pyraǵy jumsaqtaý jerdi jaılap qaza bastady. Tula boıyn bir túrli úreı bılep, jaısyzdana berdi. Mańdaıy­nan shyp-shyp ter shyǵyp, de­nesi qyzyp, jipsidi. Áp-sát­tiń ishinde kishkene shuńqyr qazyp tastady. Oǵan ıtin oń jaq búıirimen jatqyzyp, shyq­qan topy­raq­pen kóme bastady. Sorǵa­laı aqqan ashy terin súrtip almaq bop boıyn jaza tiktele bergen kezde taý betkeıinen ózine qaraı qul­dılap kele jatqan kókjaldy kózi shaldy. Búl­kekteı basyp entelep keledi. Elýbaı aldyńǵy kúni ózi qýǵan arlandy jazbaı tanyp, qapelimde ne isterin bilmeı qatty sasty. Qashyp qutyla almasyn da sezdi. Qolyndaǵy kúregin qysa ustaǵan kúıi myltyq qusatyp kezene shoshańdatyp ta kórdi. Qasqyr qaımyǵar emes, eshqandaı qaýip-qaterdiń joqtyǵyn ishi sezetin sııaqty. «Bóri adamnyń kózinen qorqa­dy», deýshi edi! Elýbaı jandalbasalap onyń oınaqshyǵan otty kózine tike qa­rady. Arlannyń aıaldaıtyn túri joq. Susy basym. Janaryn tez taıdyryp áketti.

– Ajalymnyń jetken… Joq, men… Gúlǵaısha… Balalar… Jo… joq… atama, – dedi kúbirlep. Janaryna jas irkildi, ıegi kemseńdedi. Kózi qaraýytty, basy aınaldy. Júregi alyp-ushyp aýzyna tyǵyldy. Sol mezet:

– Áke, esińdi jı! – degen daýys estildi. Shoshyna selk ete tústi. Osydan on jyl buryn qudyqqa qulap ólgen tuńǵysh ulynyń jan daýysy.

– Áke, esińdi jı!.. – Taý-tasty jańǵyryqtyra daýys taǵy qaıtalandy. Jan-jaǵyna jaltaqtaı qarady. Entelep kele jatqan qasqyrdan basqa kózine eshteńe túse qoımady.

– Áke… Áke…

Art jaǵyna jalt burylǵan Elýbaı bıik taýdyń ushar basynda turǵan balasyn kórdi. Shashy jalbyrap ketken, kóılegi kólbeń-kólbeń etedi. Qol bulǵap shaqyryp turǵan sııaqty:

– Murat… Muratym meniń… Sen tiri ekensiń ǵoı!.. – Ol umtyla berip, etpetteı qulady. Boıyn jıyp tura bergeni sol edi, yryldap kelip sol jaq ıyqtan ala túsken ashýly arlan aqsıǵan azý tisterin batyryp jiberip kútir-kútir etkizdi de, julqylaı tartyp qaldy. Ústi-basyn qan jýyp ketken Elýbaı esi shyǵa eseńgiregen kúıi tizerlep otyra qaldy. Kóziniń aldy tumandanyp, dúnıe tóńkerilip bara jatqandaı kórindi.

– Murat… Muratym meniń… – Ernin ǵana jybyrlatýǵa shamasy keldi. Iile berip, etpetinen qulap tústi. – Mur…at…

Aýzyn qandap alaqtaǵan kekshil kókjal býy burqyraǵan jas etke tumsy­ǵyn tyǵyp qomaǵaılana asap-asap jiberdi de, «esem qaıtty ǵoı, osy da jeter» degendeı jaımen kótkenshekteı berip, jalt buryldy da, búlkekteı basyp jorta jóneldi.

Jan-jaǵyna jaltaqtaı zytyp bara jatqan túz taǵysyna Kók Táńiri naǵylet aıtqandaı qabaǵyn túıip, túnere túsken. Tereń saıdyń ishinde ishek-qarny aqtarylyp, qan-josa bolǵan ólikke qaraýǵa dáti shydamaǵandaı uıań Kún aqsha bulttyń arasyna sińip, júzin jasyrdy. Bar syryn ishine búkken pań dala mańqıǵan qalpy mańǵazdana qalǵan. Úp etken jel joq. О́li tynyshtyqty buza qarqyldaı kúlgen qara qarǵalar ǵana dalpyldap ushady…

Dýman RAMAZAN.