Obyr-oıran

(Qaz-qalpynda)

– Tileýles aǵany tanymadyń ba? – Qulaǵymnyń túbine sybyrlaǵan Me­shitbek taıaǵyn tyqyldatyp, ashana­nyń bıik tabaldyryǵyn áreń-máreń attap, ilgeri umsynǵan qarııanyń izinen tesile qaraǵan kúıi. – Jańa sálemin selqos aldyń ǵoı. Qatty qartaıyp, mújilip-aq ketipti.
– Raıkom aǵa ma? Qudaı aqy, ras, tanyǵam joq. Áıtpese jón suras­paımyn ba? Qap, uıat boldy-aý!..
– Já-raı-dy. Júr, biz de ishke kireıik. Asaba jurtty zalǵa shaqyryp jatyr. “Jar-jardy” aıtýǵa daıyndap jatqan sekildi. Reti kelse, úzi­liste jolyqtyram. Bar jaıdy óz aýzynan estirsiń…

(Qaz-qalpynda)

– Tileýles aǵany tanymadyń ba? – Qulaǵymnyń túbine sybyrlaǵan Me­shitbek taıaǵyn tyqyldatyp, ashana­nyń bıik tabaldyryǵyn áreń-máreń attap, ilgeri umsynǵan qarııanyń izinen tesile qaraǵan kúıi. – Jańa sálemin selqos aldyń ǵoı. Qatty qartaıyp, mújilip-aq ketipti.
– Raıkom aǵa ma? Qudaı aqy, ras, tanyǵam joq. Áıtpese jón suras­paımyn ba? Qap, uıat boldy-aý!..
– Já-raı-dy. Júr, biz de ishke kireıik. Asaba jurtty zalǵa shaqyryp jatyr. “Jar-jardy” aıtýǵa daıyndap jatqan sekildi. Reti kelse, úzi­liste jolyqtyram. Bar jaıdy óz aýzynan estirsiń…

“Toı jyrynyń” tamasha áýenine elitken kópshilikpen birge biz de alǵa jyljydyq. Shoq-shoq gúl kótergen úl­ken-kishi. Jaırańdaǵan, kúlimdegen jas­tar. Kóbin jyǵa tanymaımyn. Bas ızesip ótkenderdiń keskin-kelbet­te­ri­ne qarap, áldekimderge uqsatamyn. Shyra­mytqandarymnyń deni aına-qatesiz kelgenine mázbin. Biriniń kózi, endi bi­riniń sóıleý maqamy, al úsh­inshi biriniń júris-turysyna sheıin týra soıyp qaptaǵandaı áke-sheshe­lerinen aıny­maı­dy-aý. Anda-sanda basymyz qosy­lyp, arqa-jarqa bop qalatyn aýyl­das­tardyń toı-tomala­ǵyna jınalǵanda el­diń jańalyǵyn estip, ájepteýir mar­qaıar ek. Sońǵy jyldary áke-sheshe­leri­mizdiń kózin kórgender qatary sıregendeı. Qalt-qult etip, bir-birine súıengen birli-jarymynyń ózi alǵashqy úziliske áreń shydaıdy. Tóbe kórsetkenderine rıza-hosh. Sondyqtan da bolar ústel basyna otyrǵanǵa deıin ózim shy­ramytqan aǵaıyndardyń jón-josy­ǵyn janymdaǵy týǵan baýyrymdaı bop ketken Meshitbekten surasty­ra­myn da…
“Ana-ý, shilińgir qara Ońalbek aqsaqalǵa uqsaıtyn tárizdi…”
“Myna syryqtaıyńnyń boıy da, ata qazdaı balpań-balpań basqanyna sheıin quddy Múkeń – Múbárak aǵadan aýsaıshy. Áı, osyń jalǵyzy Serikten-aq týǵan nemeresi shyǵar…”
“Áneý bir bala qushaqtaǵan támpish tanaý Svetanyń kenjesi bolar. Aýzynan túsip qalǵandaı, domalanǵan bi­tim-poshymyna qarashy…”
О́stip kirgen-shyqqandardy túgen­dep turǵanymda shetkerirektegi oqshaý oryndyqta soqa basy sopıyp otyr­ǵan Raıkom aǵaǵa kózim tústi. Eki ıy­ǵyna eki kisi mingendeı eńgezerdeı tulǵasy ábden shógipti. Arsa-arsasy shyqqan júzi de synyq. Iir múıiz sapty taıa­ǵymen jer shuqyp otyr. Aýyldaspyz. Bálendeı jaqyndyǵym da joq. Áı­teýir, bir biletinim atqa tym erte qon­ǵan adam. Uzaq jyldar kolhoz-sovhoz basqaryp, raıkomǵa taban iliktirip, tóńiregine tóbeden qarap, “ishkeni – aldynda, ishpegeni – artynda” degendeı zamanynda ońdy-soldy shaıqaǵan jan. Umytpasam, zeınet­ker­likke aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi sekreta­r­lyǵynan shyǵyp, irgedegi Almatyǵa kóship kelgen-di. Qyryq jyl attan túspegen adam tas úıde qamalyp otyrýshy ma edi?! Álde, qurylys, álde aýyl sharýa­shy­lyǵy mınıstrliginde qatarda­ǵy jaýapty sheneýnik bop júrdi-aý deımin. Sondyqtan da bolsa kerek, biz­diń Saryesik aımaǵynyń úlken-kishisi bul kisini Raıkom aǵa atap ketken. Degenmen, ejelden aıtqysh qazekem áman­da dál taýyp aıtady. Menmen, tákap­par, shekten tys pań aǵamyzben aralas-quralas bolmasam da, aldyna birer márte barǵanym emis-emis esimde. Erterekte “Lenınshil jasta” istep júrge­nimde, oblys ortalyǵy – Tal­dy­qor­ǵan­da ótken úlken bir bas­qosý­dyń (qandaı jınalys ekenin bilmeı­min. Konferensııa ma, keńes pe) úzilisinde, eki-úsh kisiniń janynda turǵan beıtanys aýyldas aǵaǵa elpil­dep júgirip baryp sá­lem bereıin. Balqashtyń jaǵasyndaǵy balyqshy aýyldardyń birinen ekenimdi, aty-jónimdi taqyldatyp jetkizeıin. Ke­kirik atqan, kópti kórgen kórgensiz Kókem: “Iá, sen óziń jalaıyrsyń ba, arǵynsyń ba?” dep dúńk etkizgen. Qa­syn­daǵylardan shimirikseıshi. Álde “qotyr at soqyr atqa úıir”. Qymsy­nyp, yńǵaısyz sanamaǵanyna qaraǵanda “bir qalyptan shyqqandar” shamasy. O kezde sary aýyz balapanmyn, qazirgideı tisqaqqan “ákki” emes­pin. Betine túki­rip, jalt bury­lyp ketetin. Tóle bı ba­bamnyń “Júz­­ge bólingenniń júzi kúı­sin” degenin de keıin estip júrmiz ǵoı.
Áıtpese… Osy oqıǵa oqta-tekte oıyma tússe, qaraptan-qarap qanym tas tóbeme kóteriledi-aı! Qudaıǵa shúkir, bala óspeı me, jas erjetpeı me? Keıin de Tileýles aǵamen Jetisý óńirinde ótken talaı-talaı alqaly jıyndarda, dabyrlatqan toılar men astarda kez­desip qalyp júrdik. Igi jaqsylar men ataqtylar qatarynda ıyq tiresip san márte qatar otyrdyq. Tipti, keı mezetterde qalamymnyń arqasy bolar, meniń mereıim ústem túsip, mysym basatyn. Já, retti tusta aıtyp jatqanym da. Táýbe! Keýdemdi soqpaı-aq, órekpip elir­meı-aq áý bastan temirqazyqtaı bekem ustanǵan “betegeden bıik, jýsannan alasa” baǵytymnan taıǵan emespin. “Aqyryn júrip, anyq bas­qanǵa” ne jetsin. О́ıtpeseń, qarsy aldymda otyrǵan Kókemder ár-ár jerde kózge ilgisi kelmegenin ishi qurǵyr se­ze­di-aý. Tabalaǵandyq emes, bu kúnde ba­ǵy basynan taıǵan aýyldas aǵaıdyń ha­li múshkil. Janyńdy aýyrtatyn jaǵ­da­ıyn dushpanyńnyń basyna bermesin. Áldeneshe ret estigem. Jurt aýzyna qaq­paq bola almaısyń ǵoı. Bári araq­tyń kesiri. Aırandaı uıyǵan bir úlken áýlettiń dúrildegen dańqynan aıyryp, qutty qara shańyraǵyn shaıqaltyp, toz-­tozyn shyǵarǵan ashy sýdyń shataǵy…
Toıdy urshyqsha úıirgen asabanyń buıryǵymen jar-jar aıtylyp, betashar yrymdary jasalyp, jınalǵan­dar óz-óz oryndaryna jaıǵasqan. Aq tilekter aqtarylyp, eki jasqa bata bergen úlkender sapynda Tileýles aǵamyz da lebizin bildirdi. Kóńili de, ekpini de pás. Bir jaqsysy, úırenshik­ti jattandy myjymany sapyrmaı, qysqa qaıyrdy. Quttyqtaý lepesiniń sońyn: “Qaraqta­rym, osy páleden aýlaq bolyńdar”, dep túıindegen. Raıkom aǵanyń oıyn bireýler uqty, bireýler ańǵarmady.
О́z oıymdy quryqtaı almaı, alasapyran kúı keshken men Tileýle aǵaǵa qalaıda jolyqqandy jón kór­dim. Syr sýyrtpaqtap baıqaıyn, múmkin áńgime­miz jarasar. Qur pysh-pyshtan góri… Iá, nesi aıyp?
Taǵatsyzdana kútken úzilis te ja­rııa­landy.
– Al, aǵaıyndar azdaǵan antrakt. Úlkender jaǵy bel jazyp, emin-erkin tynyqsyn. Jastar bı men oıyn-saýyqty odan ári qyzdyrady.
Asabanyń sóz ushyǵyn seze qoıǵan kópshilik oryndarynan óre túregel­gen. Otyra-otyra sharshaǵanǵa uqsaı­dy. Shar­­­­shamaǵanda she. Sońǵy kezde qazaq­tyń toıy myljyń jınalysqa aınalyp bara jatyr-aý osy. Biriniń sózin biri aına-qatesiz qaıtalap, toı júrgizýshini tyńdamaı turyp alady. Kóp aldyna qaz­daı tizilip shyqqan quda-qudaǵılar, kór­shi-qolań, joldas-jora, klastastar men nemereler… saǵyzdaı sozyp, júı­keńdi jeı­di. Ár toptyń atynan jalǵyz bireýi tilegin jetkizse bolady ǵoı. Joq! Min­detti túrde bári sóıleýi kerek. Áıt­­­pese, qazaq bola ma? Dańǵoı­lyq tyrash…
At shaptyrym zaldyń bir bury­shyna oqshaýlanǵan ejelgi tanysyma baryp qaıta sálem berdim.
– Álginde ańǵarmaı qaldym, Til­eý­les aǵa. Hal-jaǵdaılaryńyz qalaı?
– Shúkir, rahmet aınalaıyn! Ús­teldiń ústinde shyramytyp otyrdym. Astana jaqta dep estımiz ǵoı, áıte­ýir. Aman júrseńder bopty. Myna toıǵa uıalǵanymnan keldim súıretilip. – Ma­ńaıyna jaltaqtaı kóz salǵan ol taıa­ǵyna súıenip, ornynan qozǵa­laq­taı bas­tady. Mıyma jetip kelgeni “áńgime­leskisi kelmeı tur-aý”. Sóıt­kenshe sybyrlaı ún qatty. – Myna aıǵaı-shý­yń­nan qulaǵym bitelip qal­ǵandaı. Júr, áneý-ý bir dálizdegi jum­saq oryndyq­tar­ǵa baryp oty­ra­ıyq. О́zińdi kóp boldy ǵoı kórmegeli.
– Iá, biraz ýaqyt…
– Qaraǵym aınalaıyn, haldiń ne­sin suraısyń?! – dedi Tileýles aǵa kresloǵa jaıǵasyp jatyp. – Kel, beri taman. Meniń jaǵdaıymdy estigen shyǵarsyń. Ákem marqum aıtyp otyrýshy edi bala kezimizde. “Jaqsynyń arty jyn bolar”, dep. Sonda túgine túsinsemshi. Toz-tozymyz shyǵyp, shúıkedeı neme­rem­niń qolynda qalt-qult kún keship otyrmyn. Úsh uıyq­tasam, túsime kir­mep­ti-aý, taǵdyrdyń osylaısha aıaqtala­r­yn kim bilgen? Raıkomda júrip pen­sııaǵa ilingen soń Almatyǵa kóship kel­genimdi óziń de bilesiń. О́mir-baqı jınaǵan qarjyma taý jaqtan áıdik úı satyp aldym. Aıaqtanǵan balala­rym­nyń óz jaılary bar. Astylarynda má­shıne. Eki ul, jalǵyz qyzdan kórgen tórt-bes neme­remniń ortasynda, quda-qudaǵı­lar­dyń janynda áp-ádemi ómir súrip jatqandaı edik. “Tamaǵy toqtyq, ju­mysy joqtyq” ne istetpeıdi deseń­shi. Úlken qalanyń tirligine kúmp berip súńgip ketken bizdiń áýelgi sán-salta­natymyz, oılap otyrsam, ishim­dik­ten bastalypty. Eń aldymen, quda-qudaǵı­larymyz bop, bala-sha­ǵa­myz bop Alma­t­ynyń tórinen oıyp úlken úı alǵa­nymyzdy jýdyq, alma­ty­lyq bolǵany­myzdy toıladyq. Erý­likke shaqyrý bas­taldy odan soń. Buryn qyzmet babymen tartyn­shaq­tap júretin óz basym kele-kele aqań­dy erkin silteıtin boldym. Dýmandy kúnder aılarǵa ulasty. Ánsheıinde meniń aýzymdy baǵyp otyratyn báı­bishem de sharabyńa úıirsoq bop aldy. Syltaý, sebep tolyp jatyr. Mereke, toı-tomalaq, týǵan kún… Búgin – anda, erteń – munda. Jańa jyl, 23 fevral – jigitterdiń kúni, ile-shala qyz-kelinshekter meıramy… Bul mere­ke­lerdiń arasynda óńkeı týǵan kún­der… Qudanyń, qudaǵıdyń, balalar­dyń, kelinniń, nemereniń… О́stip bi­rine biri jalǵasyp, kelesi Jańa jylǵa qalaı jetip kelgenimizdi sezbeı, basymyz áńki-táńki. Saǵan ótirik, maǵan shyn. Tipti, úsh júz alpys bes kúnniń bárinde de aýzymyz bir qurǵamapty-aý. Minekı, aqyr aıaǵynda ne bolǵanyn óziń kórip otyrsyń, qa­raǵym. Qutty shańy­raǵymyz shaıqa­lyp, búkil áýletimiz quryp bitti. Qu­rymaǵanda nesi qaldy. Aıtshy óziń…
Men ún-túnsiz bas ızegen boldym. Ol ashy zapyran zaryn qaıta tókti.
– Iship alyp kóshege shyǵyp ketken jeńgeńdi máshıne qaǵyp ketipti. Eki-úsh kúnnen soń zorǵa degende morgten ta­ýyp aldyq. Eki ulym da sútteı uıyp otyrǵan semıalarynan aıyrylyp, qań­ǵyp júr. Araqqa salynyp qaıtys bol­ǵan úlken kelinniń ólimin kúıeýinen kórip, quda-qudaǵıymyz bizdiń uldy – ózderiniń kúıeý balalaryn sottatyp jiberdi. Balqashtyń túrmesinde jatqa­ny­na tórt jyl. О́bektetip, erkeletip ósirgen ekinshi ulym bıznespen aınalysam dep meniń álgi áıdik úıimdi kepil­dikke syrttaı salyp jiberipti. Qaryzǵa belshesinen batyp, túk shyǵara almaǵan. О́z qolyńdy óziń kesesiń be? Ol da temir torǵa qamalyp júrmesin dedik. Amalsyzdan úıimdi berip, óıtip-búıtip qutyldym. Hal-jaǵdaıdyń nesin su­raı­syń. Qańǵyryp dalada qaldym emes pe. Jarty jyldaı jalǵyz qyzymdy saǵalap júrdim. Maskúnem kúıeý balam taıaqtap qýyp shyqty ǵoı. Álginde aıttym, qadiriń qashqan soń kimge kerek­siń. Qazir judyryq­taı ǵana nemeremmen birge turyp jatyrmyn. Jylap-eńirep júrip ishimdik shyrmaýyna shatasqan meni bul ómirge qaıta alyp kelgen­ osy qulynshaǵym. Múmkin, Qu­daı­dyń kózi túsken shy­ǵar. Dárigerler­ge qaratyp, ártúrli amaldaryn jasatyp Arystan bab áýlıe­niń basyna túnetip, Túrki­stanǵa deıin apardy ǵoı. Men munyń bárin táptishtep aıtyp otyrǵa­nym, bar jaıdy óz aýzymnan estisin degenim de. Jurttyń sypsyńy áregidik meniń qulaǵyma da jetip qalady. Ne is­teı­min? Talaısyz taǵdyrdyń taýqymeti men tálkegi. Kóremin de, kónemin. “Araq degen jyn eken ǵoı”, baýyrym. Danyshpan Arıstotel qalaı dál taýyp beınelegen deseńshi.
Ishtegi sherin shyǵarǵan Tileýles aǵa ornynan aýyr túregeldi.
Meniń de boıymdy qorǵasyn oılar múldem qursaýlap tastaǵandaı.
Araq-tajaldyń, araq-ázázildiń, araq-shaıtannyń talaı adamnyń túbine jetip, talaı taǵdyrdyń shańyraǵyn shaıqaltyp, talaı jandy aq joldan taıdyrǵan obyr oıranyn eshkimniń basyna bermegeı…

Janat ELShIBEK,
«Egemen Qazaqstan».