Qusnı hattyń qudireti

«Alystaǵy aǵaıynǵa hat» dep ata­latyn osy bir tarıhı qu­jat­ta, Memleket basshysy odaq qu­ramyndaǵy Qazaq respýb­lı­kasynyń táýelsizdikke qol jet­kizgenin, álemdegi barlyq qazaqtyń bir ǵana otany baryn, ol – Qazaqstan ekenin, sondyqtan ultymyzdyń kindigi baılanǵan kıeli topyraqqa at basyn burý árbir qazaqtyń paryzy degenge toqtalǵan bolatyn. Osy bir qusnı hattyń qudireti shette júrgen qazaqtyń qara shańyraǵyna oralar jolyn aıqara ashty. 

Osy oraıda eske túsedi, Nursultan Ábishuly egemendiktiń eleń-alań alǵashqy jyldarynda shetelge shyqqan árbir saparynda sol elderde ómir súrip jatqan etnostyq qazaqtarmen únemi kez­desip, olarmen jata-jastana shú­ıirkelesip, atamekenge oralýdy nasıhattaýmen boldy. Sonyń biri toqsanynshy jyldardyń basynda Mońǵolııaǵa barǵan resmı sapary kezinde joǵarydaǵy qusnı hat mátinimen tolyq tanys jergilikti qazaqtar atynan sálem aıtqan ánshi qyzymyz:

Qandy buǵaý qaqyrap,

Qaıta oraldy kók týym,

Alystaǵy aǵaıyn,

Kelshi degen jetti úniń,

Sózińizdi estigen,

Aıaqasty etti kim?

Hat sózindeı sezindik,

Qosylsa qazaq kóptigin,

Kerýender betke aldy, 

Kókshe belder shoqtyǵyn, − dep jyrlaýy osy qusnı hattyń qudireti ekeni sózsiz.

Shyn máninde táýelsizdik, azat­tyq, erkindik asa qasterli uǵym. Budan ótken qundylyq joq. Osy jolda Nursultan Ábishulynyń taǵy bir keleli isi Dúnıejúzi qa­zaqtar qaýymdastyǵyn qurýy de­sek qatelespeımiz. 1992 jyly qyr­kúıek aıynyń aıaǵynda Almaty qa­lasynda uıymdastyrylǵan Dú­nıejúzi qazaqtarynyń alǵashqy quryltaıyna ókil retinde qatysqan sheteldik qazaqtardyń qatarynda men de boldym. 

Osy bir tarıhı jıynda Elbasy Nursultan Nazarbaev, atalǵan qu­ryltaıdyń basty maqsaty – bú­kil álemdegi qazaq qaýymynyń bo­la­shaǵy jóninde oılasyp, en­digi taǵdyr-talaıymyzdyń qalaı órile­tinin talqylaý degenge tó­ten­she toqtalyp, ystyq lebizin tú­ıindeı kele: – Osynda otyrǵan barlyqtaryńyzǵa tán, bárińe ortaq nárse – saǵynysh, atamekendi ańsaý. Sheteldik saparlarǵa shyqqanda otandastarymyz izdep kelip, oı-armanyn, muń-muqtajyn aıtyp jatady. Syrlasa qalsań saı-súıegiń syrqyraıdy, arman-tilekterin tyńdasyń jan-júregiń eljireıdi, − dep aǵynan jarylǵan bolatyn. 

Mine, sodan beri shırek ǵasyr­dan astam ýaqyt ótti. Qazaq­stan kórkeıdi. Osy aralyqta resmı derek shet memleketterden bir mıllıon qazaq kóship kelgeni jaıly aqpar aıtady. «Ár qazaq meniń − jalǵyzym» dep aqyn Sabyr Adaı baýyrymyz aıtqandaı, qazaq topy­raǵyna tabany tıgen ár qazaq qal-qaderinshe elimizdiń kórkeıýine úles qosty. Osy jyldary syrtta júrgen 50-den astam ártúrli sala boıynsha ǵylym doktorlary men 150-ge jýyq ǵylym kandıdattary elge ora­lypty. Bul qazaq ǵyly­my­na qosylǵan úlken kúsh-qýat dep bilemin. 

Tek óz basym uzaq jylǵy izdenis nátıjesinde «Etnokýltýrnyı svıaz drevno tıýrkskogo-ýıgýrskogo kaganata» jáne «Obedınennyı kaganat tıýrkov» atty eńbekterimdi orys tilinde, sonymen qatar «Ba­ıyr­ǵy túrik jazýynyń genezısi», «Orhan muralary», «Orhan es­kert­kishteriniń tolyq atlasy», «Úı­sin handyǵy», «Tas kitaptyń shejiresi», «Tasta qalǵan tańbalar» atty 17 monografııalyq eń­begimdi qazaq tilinde jazyp, ult rýha­nııa­tyna úles qostym. Osy týyn­dylarymnyń qazaq halqymen qa­ýy­shýy táýelsizdiktiń syıy ekeni anyq. 

Sózimdi túıindep aıtar bolsam, Buqar jyraý babamyz osydan eki jarym ǵasyr buryn: «Aınala almaı at ólsin, aıyra almaı jat ólsin!» dep birliktiń uranyn tastasa, Aqtamberdi atamyz «Osyndaı bergen dáýletti, kóterip tura alar ma ekenbiz?» depti. Abyz atalarymyz aıtqandaı, aıyra almaı jat óletindeı birlik-bereke men barǵa qanaǵat, joqqa shúkir eterlik aqyl-sana, aınalyp kelgende, osyndaı dáýletti kóterip tura alatyn kúsh-qýat buıyrsyn halqymyzǵa. 

Qarjaýbaı SARTQOJAULY,

 fılologııa ǵylymdarynyń doktory, túrkolog