Jánibek tarhan esimi Qurlyq áskerleri áskerı ınstıtýtyna berilse deımiz

Qazaq tarıhynda qasıetti de qasterli «úlken jetilik» bar. Bular ult taǵdyry «Aqtaban shubyryndyǵa» túsken qıly zamanda eldiń eldigin, tutastyǵyn saqtap qalǵan naǵyz alyptar. Atap aıtar bolsaq, Tóle, Qaz daýysty Qazybek, Áıteke bıler men solardyń ári úzeńgiles serikteri, ári eldiń qorǵany bola bilgen qarakereı Qabanbaı, qanjyǵaly Bógenbaı, Qoshqaruly Jánibek, shapyrashty Naýryzbaı. Qazaqstan egemendik alǵannan beri bul alyptardyń esimderi qaıtadan jańǵyryp, ulttyń shyn maqtanyshyna aınaldy. Osy babalarymyzdyń ishindegi bizdiń búgingi aıtaıyq, toqtalaıyq dep otyrǵanymyz Qoshqaruly Jánibek jáne sol tulǵaǵa qatysty jaıt.

Qazaq tarıhynda qasıetti de qasterli «úlken jetilik» bar. Bular ult taǵdyry «Aqtaban shubyryndyǵa» túsken qıly zamanda eldiń eldigin, tutastyǵyn saqtap qalǵan naǵyz alyptar. Atap aıtar bolsaq, Tóle, Qaz daýysty Qazybek, Áıteke bıler men solardyń ári úzeńgiles serikteri, ári eldiń qorǵany bola bilgen qarakereı Qabanbaı, qanjyǵaly Bógenbaı, Qoshqaruly Jánibek, shapyrashty Naýryzbaı. Qazaqstan egemendik alǵannan beri bul alyptardyń esimderi qaıtadan jańǵyryp, ulttyń shyn maqtanyshyna aınaldy. Osy babalarymyzdyń ishindegi bizdiń búgingi aıtaıyq, toqtalaıyq dep otyrǵanymyz Qoshqaruly Jánibek jáne sol tulǵaǵa qatysty jaıt. 

Shaqshaq Jánibek – qazaq tarı­hyndaǵy uly tulǵa. Oǵan 2006 jyly Almatydaǵy «Arys» baspasynan respýblı­ka­­lyq generaldar keńesi qaýym­dastyǵynyń tóralqa tóraǵasy, ádilet general-maıory, professor R.E.Qaıdarovtyń basshy­lyǵymen shyqqan «Generaly Qazahstana» atty kitaptaǵy derekter anyq dálel bola alady. Sonda: «Ýkaz ımperatrısy Elızavety Petrovny o prısvoenııa zvanııa tarhana Shakshak Janıbek batyrý byl opýblıkovan 26 avgýsta 1742 goda. Poetomý tarhana Janıbeka sledýet schıtat pervym, prıznannym sosednımı narodamı, voennym glavnokomandýıýshım kazahskogo naroda», – delingen. Iá, sóıtip qazaq ultynda halyqaralyq deńgeıde moıyndalǵan, zańdas­tyrylǵan tuńǵysh general paıda boldy. Ol – Shaqshaq Qosh-qaruly Jánibek batyr.
Joǵarydaǵy kitaptyń 18-be-tinde belgili orys tarıhshysy A.I.Levshınniń 1723 jyly: «Ne býd Janıbeka tarhana, vsıa severnaıa chast stepı ochýtılas by pod kopytamı voıska djýngarskogo hýntaıchy Sybana Rabtana», – degen sózi de berilgen.
Jánibek tarhannyń ómiri men ultyna sińir­gen qyzmeti jaıly tarıhshylar V.Bartold, I.Kraft, V.­V.Velıamınov – Zernov, A.Andreev, I.F.Blaramberg, I.Rychkov óz zamanynda tamsana jazyp ketken. Jánibek Tarhan jaıly ult tarıhyn biraz zerttegen Shoqan Ýálıhanov babamyz da oǵan óz iltıpatyn bil­diredi. Sol zaman tarıhyna zer salǵan adam tarhan Jánibek batyr­dyń óziniń qalyń qolymen 1728 jyly Bulanty ózeniniń Sarysýǵa quıar tusynda, sondaı-aq 1730 jyly Balqash kóliniń mańyn­daǵy ataqty Ańyraqaı shaı­qasynda jońǵar áskerlerine oısyrata soqqy bergendigi jaıly taıǵa tańba basylǵandaı ja­zylǵan. Muny laıyqty baǵa­laý­ǵa turarlyq erlik dep bile­miz.
Babamyzdyń mine, osyndaı eńbekterin umyt qaldyrýǵa bola ma? Joq. Osyny maqsat etken yntaly top ókilderi Jánibek Qoshqarulyn laıyqty tuǵyryna qondyrý maqsatynda respýblıka Qorǵanys mınıstr­ligine qarasty Almaty qala­syndaǵy Qurlyq áskerleri áskerı ınstıtýtyna dańqty tar­­han­nyń esimin berý jóninde usynys jasady. Buǵan Qor­ǵanys mınıstrligindegi jaýapty tulǵalar: «Oılaryńyz oryn­dy eken. Biraq máseleni sheshetin Almaty qalalyq ono­mas­tıka basqarmasy ǵoı. Soǵan, solardyń tóreligine júginińiz­der», degendi aıtty.
Durys-aq. Elimizdegi zań boıynsha solaı. Osyny basshylyqqa alǵan yntaly top óz usynys­taryn Almaty qalalyq ákim­diginiń onomas­tıka basqar­masyna jó­nelt­ti. Ol jerden naqty tyn­dyrylǵan is týraly habardyń ornyna yntaly top jetekshisi Áýezhan Júsipov qarııanyń atyna shaqyrý hat tústi. Jasy seksennen asqan ardager aqsaqal Almatyǵa baryp qaıtýǵa den­saýlyǵy kótermeıtindikten osy ispen aınalysýdy maǵan tapsyrdy. Sodan úlkenniń amanatyn arqalap basqarma bastyǵy Mamaı Ahmetovtiń qabyldaýynda boldym. Sondaǵy estigenderim mynaý: «Usynys hat qazir qala­lyq ákim­dikte jatyr. Ataýlardy ózgertýdi biraz ýaqytqa keshiktire turý kerek dep sheshilgen. Sebebi, osy ta­qylettes 89 usynys bar. Ataýlarǵa talas kóp. Biriniń óti­nishin oryn­dasańyz, ekinshisi ren­jıtinderi jáne belgili», – dedi basqarma bastyǵy. О́z ýájimdi aıtyp edim, bolmady. Istiń taıaý arada sheshilmeıtinin uǵyp, shyǵyp ketýge týra keldi.
Arada biraz ýaqyt ótken soń yntaly toptyń jetekshisi Áýezhan Júsipov qarııa Almaty qalalyq ákimdigindegi azamat­tarǵa istiń mán-jaıyn túsindirý úshin Hamzın Jantemir degen jigitti jumsady. Ol úlken kisi­niń tapsyrmasyn aıtýǵa arnaıy bar­ǵan­da ondaǵy qyzmetkerler: «Áskerı ınstıtýtty Qoshqar­uly Jáni­bektiń atymen ataý Qorǵanys mınıstrliginiń quzy­ryn­daǵy sharýa. Sondyqtan usy­nys­tary­ńyz­dy sol jaqqa tapsyryńyzdar», – depti.
Joǵaryda aıttyq: «Usynys­ty Almaty qalalyq ákimdi­gin­degi onomastıka basqar­masyna tapsy­ryń­yzdar», degen Qorǵa­nys mınıs­trligindegi jaýapty tulǵalar bolatyn. Endi kelip ol jerden: «Usynysty Qorǵa­nys mınıstr­ligine tú­sirińiz­­der», degen sózdi es­tip otyrmyz. Bul qalaı sonda?
Sózimizdiń sońynda mynany aıtqymyz keledi. Bul kúnderi álem moıyn­daǵan, qarqyndy damý arnasyn­daǵy gúldengen Qazaqstan Respýb­lıka­synyń jer betin­de bolýy­nyń ózi joǵaryda esimderi atalǵan, ult maqtanyshy – Tóle, Qaz daýysty Qazybek, Áıteke bıler bas­ta­ǵan «úlken jetiliktiń» urpaqqa qaldyrǵan baǵasy ólsheýsiz úlken syıy. Osy «úlken jeti­liktiń» ishinde Shaqshaq Qosh­qar­uly Jánibek tarhan­nyń esimi jetimsirep turǵandaı.
Másele durys sheshiledi dep senemiz. Sondyqtan da ákimdik­tegi, onomastıka basqarma­syn­daǵy jigitterge ókpemen, re­nish­pen emes, úmitpen qaraı­myz.
Jumabek JANDILDIN,
jýrnalıst.