Tákeń

Ár ujymda erekshe bir adamdar bolady. Olar sonda tutqaly qyzmetatqaryp, ujymnyń sıpatyna qaraı úlken bir sharýany japyryptastamaǵanmen, ondaǵy barsha jurttyń nazarynda júredi. Ujym jaıyndasóz bolsa, olardyń attary aýyzǵa ilinedi. Olar atalmasa, ujymnyńkelbeti kemshin soqqandaı kórinedi. Gazetimizde 60-90-shy jyldarda eńbeketken Tájibaı Bıtaev aǵamyz sondaı azamat edi. Ýaqytyn naqtylapotyrǵanymyz – Tákeń ýnıversıtetti bitirgen soń, 1962 jyly osynda keldide, zeınetkerlikke shyqqan 1993 jylǵa deıin osy jerde otyz jyldan asatapjylmaı eńbek etti.

Ár ujymda erekshe bir adamdar bolady. Olar sonda tutqaly qyzmetatqaryp, ujymnyń sıpatyna qaraı úlken bir sharýany japyryptastamaǵanmen, ondaǵy barsha jurttyń nazarynda júredi. Ujym jaıyndasóz bolsa, olardyń attary aýyzǵa ilinedi. Olar atalmasa, ujymnyńkelbeti kemshin soqqandaı kórinedi. Gazetimizde 60-90-shy jyldarda eńbeketken Tájibaı Bıtaev aǵamyz sondaı azamat edi. Ýaqytyn naqtylapotyrǵanymyz – Tákeń ýnıversıtetti bitirgen soń, 1962 jyly osynda keldide, zeınetkerlikke shyqqan 1993 jylǵa deıin osy jerde otyz jyldan asatapjylmaı eńbek etti.

Osy otyz jyldan asa ýaqytta ol talaı basshymen qyzmettes boldy. Bárine jumysy jaqty demeıik, bi­raq, eshqaısysy da Tájibaı aǵamyz­dan qutylǵysy kelgen joq. Bári de Tákeńniń osy ujymnyń qadirlisi ekenin bildi.

Ýnıversıtetti bitire salyp kelse de, buǵan deıin ol biraz ómirdi kórip, azamat bolyp qalyptasyp kelgen edi. О́mirdi kórdi degende, Tájibaı jastaıynan jetim qaldy. Ápkesi Ámirkúl men jezdesi Ubaıdanyń qo­lynda erkin ósip, týysqannyń meıi­rimi qandaı bolatynyn da jete sezingen. Onyń ómiriniń osy sátine toqtalyp otyrǵanymyz – onyń shy­ǵarmashylyq qabileti sol jasóspirim shaǵynda-aq ańǵarylyp, aýyldyń toı-tomalaǵynda kózge túsip, «aqyn bala» degenge jaqyndap baryp, «aıtqysh bala» atanǵan.

Mundaı qabilet ony Maqtaaral aýdandyq «Sosıalıstik eńbek» gaze­tine alyp barǵan. Bálkim, kadr­lardyń tapshylyǵynan shyǵar, 9 synypty bitirgen Tájibaı, keıbir ýnıversıtetti bitirgenderdiń qoly jete bermeıtin aýdandyq gazettiń jaýapty hatshysy qyzmetine ta­ǵaıyn­daldy. Onda úsh jyl jumys istep, mektepti bitirmese bolmaıtynyn ańǵarǵan ol qaıtadan onynshy synyptyń partasyna otyrdy. Bul kezde ol KOKP múshesi bolatyn. Oqýshy-kommýnıst. Attestat al­ǵan soń, ózin bir jyl kútken aý­dandyq gazettiń jaýapty hat­shy­ly­ǵy­na qaıta oralǵan.

Biraq ol munda kóp otyra almady. Sol zamanda jasy jetken aza­mattyń áskerı boryshyn óteýi – paryz. Tákeń ony, qalaı ekenin kim bil­gen, eki jylǵa jetkizbeı ótep shyqty da, qaıta aýdanǵa oraldy. Oralǵanda, oǵan aýdannyń qudiretti mekemesi, aýpartkom quda túsip, ózine nusqaýshy etti. Bul jumysqa endi eti úırene bastaǵanda, aýdan basshysy jańa qyzmetkerin ózine shaqyrdy: «Nus­qaýshylyqqa adam tabylady-aý, al gazetke jaýapty hatshylyqqa adam tabylmaı otyr, ne isteımiz?» – dedi. Emeýrindi túsingen partııa soldaty: «Baramyz», – dedi.

Osy mamandyqty qalaǵan soń, onyń oqýyn oqý kerektigin Tájibaı anyq ańǵardy. Ańǵardy da, Almaty­ǵa attandy. Jumys ótili, tájirıbe jeterlik, áskerge baryp kelgen, partbılet qaltada – Qazaq ýnıversı­tetine, onyń jýrnalıstıka bólimine alshań basyp túsken sııaqty. Tákeń­niń osy ýnıversıtettegi oqýy, ómiri de erekshe. Ol jaıynda birge oqy­ǵan­dar, búginde belgili qalamgerler, belgili ǵalymdar jyr ǵyp aıtady. Sirá, ol úzdik oqı qoımaǵan. Toptyń starostasy bedelin paıdalanyp, ustazdarmen til tabysý arqasynda qajetti baǵalardy ózi ǵana alyp qoımaı, basqalarǵa da kómektesken. «Bıtaevtyń kommýnızmin» biraz jurt biledi. Sirá, dekanat ta, ustazdar da bilse kerek. Ol kezde «úshke» stıpendııa bermeıdi. Al stıpendııasyz biraz stýdenttiń oqýǵa murshasy joq. Sonda starosta Tájibaı toptaǵy stýdentterdiń stıpendııasyn bir ortaǵa salyp, ony toptaǵynyń barlyǵyna teńdeı bólip berýge kýrstastaryn kóndirgen eken. «Tájibaıdyń arqasynda oqý bitir­gen­biz» degen sózdi talaıdyń aýzynan estigenbiz. Sondaı sózdi bıyl marqum bolǵan belgili jýrnalıst, ádebıetshi, kompozıtor, kóp jyldar aýdandyq gazettiń redaktory bolǵan Abaı eliniń belgili azamaty Meırambek Janbolat únemi aıtar edi.

Tájibaı aǵamyz «Sosıalıstik Qazaqstanǵa» osydan týra elý jyl buryn otyz jasynda osyndaı ómir jolynan ótip kelgen edi. Osynda birjola qaldy. Ujymnyń qadirli adamy bolyp ómir keshti. Onyń aty atalǵanda, júregiń eljirep sala beredi.

Ádette azamat týraly aıt­qanda, aldymen onyń qyzme­tine toqtala­tynymyz bar. Tákeńdi qatardaǵy qyzmetker­diń biri boldy desek lázim. Kishi tilshi, tilshi, aǵa tilshi deıtin satydan ótip, bólim meńgerýshiligine kóterildi. Keıde bir saty tómendegen de kezi bolǵan. Redaksııanyń eń­bek­torysy degen sıpattama laıyq. Erekshe belsendilik tanytyp, jurt­tan asyp ta ketpes edi, jumysyńdy bosańsytyp jiberdiń dep keıis es­tigen kezi de az.

Jýrnalıstik shyǵarmashylyǵyna kelsek, onyń jazǵandary ózine uq­sas, qarapaıym kóriner edi. Keńes qurylysy bólimin basqarǵan kezin­de, depýtattar týraly ocherkter sıklyn jazǵany este qalypty. Al eńbekshi hattar bólimin basqarǵanda, redaksııaǵa kelgen hattar negizinde móldiretip jazǵan shap-shaǵyn ǵana maqalalary jurt nazaryn aýdarar edi. Birde «О́mirde ne bolmaıdy» aıdarymen «295 qoıyn qasqyr «jep» ketipti» degen 100 joldyq maqalasy biraz dúrliktirgen. Qyzylorda obly­syndaǵy «Aral» sovhozynyń shopany Qoılybaı Eldesbaevtyń otarynan sanaq kezinde 295 qoı kem shyǵady. Shopan ony qasqyr jedi deıdi. Endi sonyń ornyn toltyrý úshin ol kórshi «Qaraqum» sovhozy­nyń shopany Altynbek Áıtimovke baryp, «otarymnyń jartysyn qo-syp alǵansyń» dep daý shyǵaryp, ony myltyqpen atyp, jaralap, 456 qoıyn aıdap alyp ketedi. Sonyń bárin júıeleı baıandap, Tákeń mynadaı suraq-qorytyndy jasaıdy: «Eger Eldesbaevtyń «qoılarymdy qasqyr jep ketti» degenine senetin bolsaq, onda ol shopan Altynbek Áıtimovti myltyqpen atyp, nege onyń 456 qoıyn aıdap áketip júr? Al, «Aral» sovhozynyń basshylary bir otardan 295 qoıdy qasqyr «jep» bitirgenshe ne qarap júrgen?». Bul suraqtarǵa keıin tıisti adamdarǵa qatań jaza qoldaný sharalarymen jaýap berilgen.

Tákeńniń zeınetkerlikke shyǵar jyly onyń kirispesimen jaryq kórgen «General qoıǵan qulpytas» degen maqala da aıryqsha áser qal­dyrǵan edi. Gazette taldyqorǵan­dyq avtor Q.Tókenulynyń «General qoı­ǵan qulpytas» degen maqalasy shy­ǵady. Onda sonaý asharshylyqta qurban bolǵandar zıratynda bir general ákesine arnap qulpytas qoıǵany aıtylyp, sol generalǵa izdeý salady. Tájibaı aǵamyz sol generalmen kezigip, sol qulpytastyń qoıylý tarıhy týraly aıtyp, maqala jazyp berýdi ótinedi. Osydan keıin elimiz bastan keshken ashtyq qasiretiniń tikeleı kýágeri, otstavka­daǵy general Silámbek Shákimaıt­ulynyń jan tebi­renterlik maqalasy jaryq kórdi.

Tájibaı aǵamyzdyń eńbegi elendi. Oǵan «Qazaqstannyń eńbek sińirgen mádenıet qyzmetkeri» ataǵy berildi. Joǵarǵy Keńestiń gramotasymen, medaldarymen nagradtaldy. Kezeń-kezegimen beriletin syılyq­tar­dan da áste qur qalmas edi.

Sóıtse de, Tákeńdi erekshelendi­re­tini – onyń shyǵarmashylyǵynan buryn azamattyq kelbeti. Tájibaı aǵamyz jurttyń bárine jaqyn edi. Úlkenge de, kishige de. Onymen kezik­kende, bári de qaıyrylady. Sálemi óz aldyna, basqalar odan jaqsy bir lebiz kútedi. Al Tákeńde ol qashan da daıyn, eń bolmaǵanda, ádemi ázili­men kóńilderin bir jelpip tastaıdy.

Úlkender degende, sol 60-shy jyldarda redaksııamyzda eskiniń kózindeı bir shoǵyr aǵalarymyz – gazetimizdiń ardagerleri Qabı Myń­janov, Ábdibek Nurmaǵambetov, Saǵat Jumaǵazıev, Jeken Jumaha­nov, Haıdar Baımuhambetov, Maǵzum Kóshekov, Ázilhan Nurshaıyqov, Bekdildá Abdýllınder eńbek etti. Árqaısysynyń orny bar, keıde kirpııaz minezi de bar. Tájibaı aǵamyz sol ardaqtylarymyz ben keıingi býyn arasyndaǵy altyn kópirdeı edi. Sóıtip, jastar jaǵy aǵa býynmen jiti aralasyp, olardyń ómirde kórgenderimen qaýyshyp, olja taýyp jatatyn.

Sirá, Tákeń eshkimmen jaýlasyp emes-aý, ókpelesip kórmegen shyǵar. Keıde ózinen kishilerdiń oǵash isine keıis bildiretini de bolar edi, biraq kóp ýaqyt ótpeı-aq onymen kúlki­leri jarasyp turǵanyn kórer ediń. Onyń til tabyspaıtyn adamy bolmaıtyn. Minezdi aqynymyz Muqa­ǵalı Maqataevpen redaksııamyzda birer jyl bir bólmede qyzmet etken. Sháı despegen kórinedi.

Jastar jaǵy Tákeńmen qal­jyńy jarasatyn qurdastaı edi. Mi­ne­zinen ǵoı. Jastardyń qýa­nyshy, toı-tomalaǵy bolsa, ortasynda aǵamyz júretin. Jaı júr­meıdi, Nartaıdyń maqamyna salyp, áıtpese, halyq ánderiniń áýe­nine óziniń janynan shyǵarǵan sóz­derin qosyp, toıdyń shyraıyn kirgizer edi. «Qasqa tós qunanym-aı, Kolhozdyń oryndaıyq pla­nyn-aı» degen án qaıyrmasyn Tá­jibaı aǵamyzben qyzmettes bol­ǵan adamdardyń bári biledi.

Keıde onyń osynaý ónerpaz­dy­ǵy da, erekshe minezderi de ujym­nyń sheńberinen asyp, bas­qa­larǵa da belgili bolyp jatatyn. Áli táý­elsizdikke qolymyz jetpegen, par­tııanyń qursaýy aǵytyla qoı­maǵan 1989 jyly gazetimizdiń 70 jyl­dyǵy atap ótildi. Negizinen, zııalylar, Almatynyń kózge iliner bel­sendi qaýymy M.Áýezov teatryna jınalǵan. Sonda gazettiń biraz qyz­metkeri marapattaldy. Ara­synda Tájibaı Bıtaev aǵamyz da bar. «Qazaqstannyń eńbek siń­irgen máde­nıet qyzmetkeri» ataǵy medali men kýáligin alyp turyp, óziniń rahmet sózin Nar­taıdyń maqamyna salyp, búkil teatr­dy dúrildetip ánmen jetkiz­gen. Sózi – óziniki. Bul ssenarııde joq. Aǵa­myz jınalys barysynda ssena­rııdi ózgertken. Ol kezde ózger­týge bolmaıtyn. Ony hal­yq­­tyń qoldaǵany qutqardy. Jurt dý qol shapalaqtap, qurmet kórsetti. Áıt­pese, keıin taıaq jeýi de múmkin edi-aý… Tákeńniń mundaı tosyn áre­ketteri, tosyn minezderi kóp bolýshy edi. Keıde joǵarydan túsken talapqa saı resmı jınalys ótip, sonda siresken ahýal jurttyń eń­sesin basyp turǵanda, Tájibaı aǵa­myz basshylarǵa oryn­­­syzdaý kóri­ne­tin bir qal­jyńdy aıtyp jibe­retin de, jurtty dúr sil­kin­diretin. Ahýal ózgeretin, eńse kó­teriletin. Keıin odan sóz estip qa­lý múm­kindigin de aǵamyz jaqsy bi­le­tin.

Halqymyzda «Áziliń jarassa, atańmen oına» degen mátel bar, ony Tákeńe qaratyp, «Áziliń jarassa, balańmen de oına» dep túr­lendirýge bolar edi. Bul kisiniń qaljyń-ázil aıtpaıtyn adamy bol­mas edi. Eshkim ony artyq kór­meıtin. О́ıtkeni, onyń astarynda izgi kóńildiń ıirimderi jatýshy edi. Onyń ázilderin bala da, bastyq ta kóteretin.

Tákeńniń ázilderiniń birazy jurt­­qa tanys. Ony kýrstasy, bel­gili qalamger Bekbolat Ádetov, qalamdas inileri Ádil Dúısenbek, Janat Elshibek reti kelgende jazyp júr. Al jazylmaǵany qan­shama! О́zi tanıtyndardyń ishinde Tákeńniń ázil­ge qosyp, kúldir­megeni joq shyǵar-aý. Odan bas­tyqtar da, balalar da qur qal­maǵan.

Birde gazetimizdiń bas redaktory Balǵabek Qydyrbekuly ujym­nyń ádette merekege oraı shy­ǵatyn «Qyzyl qalam» qabyrǵa gazetin oqyp, kúlip turyp, bir tusynda resmı talap turǵysynan eskertý aıtady. Sonda Tákeń (ol «Qyzyl qalamnyń» redaktory): «Árkim óz gazetin qalaı shyǵara­ty­nyn ózi biletin shyǵar, biz sizdiń «SQ»-ny qalaı shyǵaratynyńyzǵa aralaspaımyz ǵoı», – degende sonda turǵandardyń bári kúlgen. Bákeń de kúlgen. Jurt aǵamyzdyń sondaı qaljyńyn unatatyn.

Ol qaljyń aıtqanda, aıtqan adamyn tuqyrtý úshin emes, kóńi­lin ósirý úshin, bir qolaısyzdyq­tan arashalaý úshin aıtatyn. Birde redaksııanyń bir top qyzmetkeri joǵarǵy mekemege baryp, ózimizge berilgen nagradalarymyzdy alyp qaıttyq. Bireý medalin, bireý gramotasyn degendeı. Bizge Joǵarǵy Keńestiń qurmet gramotasy, al Tákeńe jaı gramota tıgende, bir­shama qysyldyq. Sony ańǵar­ǵan aǵamyz: «Káni, ne aıyrmashy­lyǵy bar eken, kóreıikshi», – dedi. Gramotalardy salystyryp turyp: «Onsha aıyrmashylyq joq eken ǵoı, qurmettisi – qyzyl, jaıy kók eken, Januzaqqa (sýretshi qurda­sy) qy­zylǵa boıatyp alamyn ǵoı», – dep bárimizdi dý kúldirdi. Ústimizden bir júk túskendeı boldy.

Jurtty sózimen, ázilimen jadyratyp júretin Tájibaı aǵamyz aramyzda júrgende, búgin onyń 80 jyldyq mereıtoıyn ózimen birge dúrildetip ótkizer edik-aý dersiń. О́ıtkeni, ony biletin adamdar oǵan aq tilegin aıtpaı tura almas edi. Onyń jarqyn beınesi ony bile­tin­derdiń júreginde qalǵan.

Mamadııar JAQYP,

«Egemen Qazaqstan».