Saılaý: jańa format

Qabyldanǵan zańnamalyq akt zań ústemdigin qamtamasyz etýge jáne transparentti, esep beretin memleketti qalyptastyrýǵa ba­ǵyt­­­­­talǵan «100 naqty qadam» Ult­ josparynyń baǵdarlamalyq nus­­­­­­­­qaýynyń birqatar erejesin is­ke asyratynyn atap ótpekpiz. Saı­laý zańnamasynyń jańa nor­­­­­malary 2017 jylǵy kons­tı­týsııa­lyq reformanyń qısy­nymen ushtasyp jatyr, oǵan qosa olar kon­stıtýsııalyq r­e­for­­ma­lardy iske asyrýdy jal­­ǵas­ty­ratyn qa­zaq­standyq qo­ǵamdy saıa­sı jań­ǵyr­týdyń mańyz­dy qa­damy.

Novellalar, sondaı-aq HHI ǵasyrdyń ortasyna qaraı bizdiń eli­mizdiń álemniń eń damyǵan 30 eli­niń qataryna kirýi boıynsha­ aldymyzda turǵan mindettiń sheń­berine de kiredi. Ol úshin BUU-nyń Turaqty damý maqsattaryna sáı­kes kelý, sondaı-aq EYDU ozyq praktıkalary men standart­taryn memlekettiń bar­lyq tir­shi­­lik salalaryna en­gizý qajet. Sondyqtan da elimiz­diń 2025 jy­l­­ǵa deıingi damý strategııa­synda «Qazaqstan áleý­mettik-eko­nomıkalyq jáne ıns­tıtý­sıo­nal­dyq damýǵa EYDU-ǵa mú­she el­derden qalys qalmaıtyn deń­geıde qol jetkizýge jáne ke­ıin­nen EYDU-ǵa kirýge bel baı­lap­ otyr­ǵany» kózdelgen.

Tutastaı alǵanda, osy zańnyń jańa erejeleri saılaý prosesiniń ozyq halyqaralyq-quqyqtyq prak­tıkasyna sáıkes keletin, ne­ǵurlym údemeli saılaý júıesin qu­rýǵa baǵyttalǵan. Quqyqtyq ja­ńalyqtar halyqtyń memleket isterin basqarýǵa qatysýyn kú­sheıtý maqsatynda jergilikti ókil­di organdardy qalyptastyrý te­tigin ózgertedi. Bul jerde propor­sıonaldy saılaý júıesiniń más­lıhattarǵa da qoldanylatyny tý­raly aıtylyp otyr. Bul ereje tu­jyrymdamalyq sıpatqa ıe jáne 2019 jylǵy 1 qańtardan bas­tap qol­danysqa engiziledi. Bizdiń oıy­­myzsha, saılaý zańnamasynyń bul novellasynyń birqatar ar­tyq­shylyqtary bar: elimizdiń saı­­­laý júıesin damytýǵa jańa ser­­pin beredi, ókildi bılik organdaryn tómennen joǵaryǵa deıin – más­lıhattardan Májiliske deıin qa­­lyp­tastyrýǵa biryńǵaı tásil ja­sa­lady.  

Novellalar sondaı-aq negiz qa­laýshy saılaý qaǵıdattaryn, azamattardyń saılaýǵa jáne saı­lanýǵa konstıtýsııalyq quqyq­taryn, olardyń erik bildirý bos­­tandyǵyn qamtamasyz etý ar­­qy­­ly barynsha ashyq jáne de­mo­­­­kratııalyq saılaý prosesin uıym­­­­dastyrýǵa yqpal etetin bo­­­­­­­­­­la­­­dy.­ Konstıtýsııalyq zańnyń ja­­­­­ńa normalaryn júzege asyrýdy qamtamasyz etý maqsatynda Qa­­zaqstan Respýblıkasy Or­talyq saı­laý komıssııasy 14 zań­ǵa táýeldi akt­ jobasyn ázirledi.

Solardyń biri – «QR Orta­lyq saılaý komıssııasy týra­ly erejeni bekitý týraly» Qa­­zaq­stan Respýblıkasy Pre­zı­dentiniń 1996 jylǵy 11 qara­sha­daǵy №3205 Jarlyǵyna óz­ge­ris­ter men to­lyqtyrýlar en­gizý týraly» Jarlyq jobasy. Tıisti Jarlyqqa keıinnen el Pre­zıdenti qol qoıdy. Oǵan saı Ortsaılaýkomnyń barlyq fýnk­sııalary Konstıtýsııalyq zań­nyń jańa normalaryna sáıkes kel­tirildi jáne ol júzege asyratyn qyz­met túrleri boıynsha toptas­tyryldy.   

Qalǵan 13 akt – bul ótkizil­gen OSK otyrystarynyń qorytyn­dylary boıynsha aǵymdaǵy jyl­ǵy tamyz-qyrkúıek aıla­ryn­da qabyldanǵan, Ádilet mı­­nıstrliginde memlekettik tir­keý­den ótken  jáne Qazaqstan Res­­pýblıkasy Normatıvtik qu­qyq­tyq aktileriniń etalondyq ba­qylaý banki júıesinde resmı tirkelgen Ortsaılaýkom qaý­ly­lary.  Búgingi kúni olardyń bar­lyǵy qoldanysqa engizildi. 

Atalǵan zańǵa táýeldi aktiler­diń mátinimen Ortsaılaý­komnyń ınternet-resýrsynda jáne «Ádi­let» normatıvtik-qu­qyqtyq akti­lerdiń  aqparattyq-qu­qyqtyq jú­ıesinde tanysýǵa bolady. Meniń paıymdaýymsha, bizdiń elektorat úshin neǵurlym qyzyq­ty bolýy múmkin keıbireýi­niń maz­munyna toqtala keteıin.

Birinshi kezekte, bul saılaý qu­qyqtaryn iske asyrý, naq­ty­ aıt­qanda múmkindigi shek­teý­­li aza­mattardyń saılaý qu­qyq­­taryn qam­tamasyz etýmen baılanys­ty jańa engizilimder. Másele múm­­kindikteri shekteýli azamat­tardyń saılaý quqyqtaryn bu­dan ári qamtamasyz etýge ba­ǵyt­talǵan normalardyń zańna­ma­lyq deńgeıge alǵash ret shy­ǵa­rylýynda. Nátıjesinde, Kons­tıtýsııalyq zańda endi ýchas­kelik saılaý komıssııasynyń múm­­­kin­dikteri shekteýli azamat­tardyń saı­laý quqyqtaryn iske asyrýyna qajetti sharalardy qabyldaýy tıis ekeni, al je­r­gilikti atqarýshy organdar osy ba­­ǵyttaǵy jumysta saılaý ko­mıs­sııalaryna járdemdesýge min­­detti ekenin kózdelgen. Jańa en­gizilim sondaı-aq daýys berýge arnalǵan úı-jaıdy jabdyqtaý kezinde olarǵa múmkindikteri shek­teýli saılaýshylardyń ke­der­­gisiz kirýi men daýys berýine qa­­jetti jaǵ­daılar qamtamasyz eti­lýi tıis ekenin qamtıdy.

Osy normalardy iske asy­rý úshin Ortsaılaýkom «Saı­laý ýchaskesinde, daýys berýge ar­nalǵan pýnktte daýys berýge arnalǵan úı-jaıdy jaraq­tan­dyrý jónindegi nusqaýlyqty be­kitý týraly» OSK-nyń 2012 jyl­ǵy 23 qazandaǵy № 21/183 qaý­lysyna ózgeris engizý týraly» qaýly qabyldady. Biraq alda saı­laý ýchaskelerin materıaldyq-teh­nıkalyq qamtamasyz etý boıynsha áli talaı jumys tur.

Atap aıtqanda, saılaý­ ýchas­kesinde, daýys berýge­ arnal­ǵan­ pýnktte taktıldi kórset­kish­­ter, mo­nıtorly kompıýter, son­daı-aq za­ǵıptarǵa, nashar kó­retinderge jáne nashar estı­tinderge arnalǵan jabdyqtar bolýy tıis. Osy jerde kórýi bo­ıynsha múmkindikteri shekteýli adam­dar úshin Braıl qarpimen basylǵan saılaý týraly aqparat­ty qamtyǵan arnaıy papka, qo­sym­sha jaryqtandyrylǵan ús­tel, oryndyqtar, qalamdar, op­­­­­­tı­kalyq túzetý quraldary bar ja­­­syryn daýys berýge arnalǵan ka­bına ornalasýy tıis. 

Jalpy múgedekter arbasyn paıdalanatyn saılaýshylardyń saılaý ýchaskelerine tıisinshe qol jetkizýin barynsha qamtamasyz etý josparlanyp otyr.  

Basqa, mańyzy joǵarydaǵydan kem emes jańa engizilim saı­laý­shylardyń tizimderin qalyp­tas­tyrý máselelerin sheshýge ba­­­ǵyt­­­talǵan. Endi ol «Jeke tul­ǵa­lar» memlekettik  derekter qo­ry­­men ıntegrasııalaný arqyly elek­trondyq túrde de júzege asy­­ry­latyn bolady.   

Jergilikti atqarýshy organdar saılaýshylar men saılaý ýchaskeleriniń shekaralary týraly málimetterdi elektrondyq túrde usynatyny belgilengen. Bul «Sıfrly Qazaqstan» mem­le­ket­tik baǵdarlamasyn iske asy­­rý jónindegi is-sharalarmen ush­­tasyp jatyr, saılaýshylar tizimderiniń durys jasalýyn qam­tamasyz etýge jáne olardy saı­laýda da­ýys berý kúni túzetý qajettigin azaı­týǵa múmkindik beredi. Son­­­daı-aq osynyń ar­qa­synda saı­laýshylardyń qu­qyq­taryn tolyq iske asyrý qamtamasyz etiledi, saılaý­ ko­mıssııalarynyń tıimdi ju­mys jasaýy jolǵa qoıylady dep kútilýde. Osy ju­mysty júr­­gizýdiń tolyq tártibi Ort­­saı­laý­komnyń aǵymdaǵy jyl­ǵy 23 tamyzdaǵy eki qaýly­symen ret­teldi.

Aıta ketsek, OSK Ádilet, Ish­ki ister, Eńbek jáne halyqty áleý­­mettik qorǵaý, Qorǵanys mı­nıs­trlikterimen birlesip, «Jeke tulǵalar» memlekettik derek­ter qoryn keıinnen saılaý­shylardyń elektrondyq tizimimen ıntegrasııalaý úshin ınspeksııalaý jáne ózektendirý boıynsha jumysty júrgizedi. Bul jumys qazir aıaq­talýǵa jaqyn.  

BAQ-taǵy saılaý aldyndaǵy úgit máselelerine jeke toqtala ket­sek. Zańnamalyq túzetýler blo­­gy, sondaı-aq BAQ-taǵy, onyń ishin­de ınternet-resýrstar men aq­parattyq-kommýnıkasııalyq je­­­li­­lerdegi úgit máselelerin de­­­­­ ret­teıdi. Alaıda, saılaý al­dyn­­­­­daǵy úgitti júrgizý qu­qy­ǵyn kez kelgeni emes, tek Qazaq­stan­­nyń zańnamasyna sáıkes tir­kelgen jelilik ınternet-ba­sy­­lymdar men aqparattyq-kom­mý­nı­kasııalyq jeliler ǵana qol­dana alady. 

Otandyq zańnamada budan buryn jelilik BAQ-tardaǵy saılaý aldyndaǵy úgit máselelerin egjeı-tegjeıli retteý qamtyl­maǵan jáne osyndaı úgit júr­gizý­diń naqty sheńberleri belgi­lenbegen.

Degenmen, Konstıtýsııalyq zań­ǵa buqaralyq aqparat qural­dary arqyly saılaý aldyndaǵy úgit júrgizý máseleleri boıyn­sha úlken ózgerister men tolyq­tyrýlar engizildi. Olardyń ishin­de neǵurlym  mańyzdylary – bu­qaralyq aqparat quraldary ber­­gen tólemaqy mólsheri, efır men baspasóz betinen oryn be­rý sharttary men tárti­bi­ týra­ly málimetter Orta­lyq já­ne aýmaqtyq saılaý komıs­sııa­la­rynyń ınternet-resýrs­ta­ryn­da ornalastyrylady. Osy má­limetter jarııalanǵanǵa deıin BAQ-tar kandıdattardyń, par­tııalyq tizimderin usynǵan saıası partııalardyń úgit materıal­daryn ornalastyrý, taratý úshin efır jáne baspasóz betinen oryn bere almaıdy. So­nymen bir­ge saılaý aldyndaǵy úgit ke­ze­­ńinde kandıdattardyń, part­ııa­­­­­lyq tizimderin usynǵan saıa­sı partııalardyń saılaý al­dyn­daǵy úgitimen baılanysty merzimdi bas­­­­­pasóz basylymynyń taralymy­ barlyǵy úshin birdeı bolýy tıis.   

Sondaı-aq ınternet jeli­si arqyly júrgiziletin saılaý al­dyndaǵy úgitti toqtatý­ǵa qa­tys­­ty normalar tolyqtyryl­dy. Endi ınternet jelisinde bu­­dan buryn ornalastyrylǵan úgit ma­terıaldary burynǵy oryn­­­darynda saqtala alatyny bel­gilendi. Alaıda buryn or­na­lastyrylǵan materıaldardy ın­ternet-resýrstardyń bas­ty bet­terine shyǵarýǵa ruqsat etil­meı­di.

Sonymen qatar birqatar jańa erejeler saılaý aldyndaǵy pikirsaıys máselelerin retteıdi. Osylaısha, OSK-nyń saılaý aldyndaǵy pikirsaıysty júr­gizý tártibi men sharttaryn aı­qyndaýǵa OSK quzyreti bel­gilendi. Osy normalarǵa saı Ort­­saılaýkom Saılaý aldyndaǵy úgit­ti júrgizý qaǵıdalary men shart­taryn bekitti. Bul qaǵıdalar pikirsaıys ótkiziletin telearnalardy aıqyndaý merzimderin, oǵan qatysýshylardyń jáne pikirsaıys ýaqytynda sol jer­de bolatyn adamdardyń tizimin bekitýdi, onda sóz sóıleý kezek­tiligin, júrgizýshi men qaty­sý­shylardyń quqyqtary men min­detterin, ony júrgizý tilin jáne jazbalardy saqtaý merzimderin retteıdi.    

Sonymen birge Qaǵıdalarda saılaý aldyndaǵy pikirsaıysty júrgizý tártibi men sharttary bir­­deı bolýǵa tıis ekeni jáne sol nemese ózge kandıdatqa ne saıa­­sı partııaǵa artyqshylyqtar týǵyz­baýǵa tıis ekeni belgilengen.   

Jańa engizilimder, sondaı-aq­ saılaý aldyndaǵy úgitti júr­­­­­­­­gizýge (BAQ-ta sóz sóıleý úshin)­ respýblıkalyq bıýdjet­ten­­ bólingen qarajatty bólý­diń ıkem­­­­di júıesin engizdi. Kons­tı­týsııalyq zań BAQ-ta sóz sóı­leý úshin qarajat bólý tártibi men kólemderin Ortsaılaýkom aıqyndaıtynyn belgileıdi.   

Osy normany júzege asy­rý úshin Ortsaılaýkom Kandıdat­tarǵa BAQ-ta sóz sóıleý úshin qarajat bólý qaǵıdalary men kólem­derin bekitti. Onda saılaý aldyndaǵy baǵdarlamalarmen shyǵý úshin Prezıdenttikke, Se­nat depýtattyǵyna, son­daı-aq Qazaqstan halqy Assam­bleıa­sy saılaıtyn Májilis depý­tat­ty­ǵyna kandıdattarǵa respýb­lı­kalyq bıýdjetten qarajat bó­linedi. Qarajat bólý tártibi men onyń kólemin belgileı otyryp, qaǵıdalar sonymen bir mezgilde kandıdattar baspasóz jáne/nemese jelilik basylymdardaǵy, tele-, radıoarnalardaǵy ja­rııalanymdardyń kólemin ózde­rine memleket bólgen qara­jat sheńberinde óz saılaý baǵdar­lamalarymen sóz sóıleý úshin derbes qaıta bóletinin kózdeıdi.  

Qoǵamdyq pikirge suraý sa­lýdy retteý máseleleri de ja­ńalyqtan tys qalmady. Saılaý má­selelerin ádil jáne kásibı ja­rııa etýdi qamtamasyz etý úshin qoǵamdyq pikirge suraý sa­lýdy Qazaqstan zańnamasyna sáı­kes tirkelgen, qoǵamdyq pi­kirge suraý salýdy júrgizý bo­ıynsha keminde 5 jyl jumys tájirıbesi bar zańdy tulǵalar tıisti qujattardyń kóshirmelerin tirkeı otyryp, ol týraly aldyn ala Ortsaılaýkomdy jazbasha túrde habardar etý arqyly júrgizýge quqyly. Bul habarlamada suraý salýdy júrgizýge qatysqan jáne osy salada jumys tájirıbesi bar mamandar týraly, qoǵamdyq pikirge suraý salý júrgiziletin óńirler týraly, qol­danylatyn taldaý ádisteri týraly málimetter kórsetilýi tıis.

Suraý salýdy júzege asy­ratyn zańdy tulǵalarda táji­rı­beniń bolýy olardyń kásibı deńgeıde ótkizilýin qamtamasyz etedi. Sonymen qatar saılaý al­­dyndaǵy naýqannan birer kún buryn «birjolǵy qyzmet» kór­­­setý maqsatynda qurylǵan uıym­dar suraý salýdy júrgizýge qatysýǵa jiberilmeıtin bolady.  

Osy normalardyń bar­ly­ǵyn engizý ınternet-tehnolo­gııa­lardyń saılaýshylardyń sanasymen aıla-sharǵy jasaýdyń kópopsııaly quralyna aınalýyna baılanysty týyndap otyr. Oǵan qosa, qazir básekelestiń be­delin túsirýdiń jekelegen túri – halyqqa áleýmettik suraý salý júr­gizý nátıjelerin burmalaý tý­raly aıtylýda. Qazirgi bolmys kórsetkendeı, bul tehnologııa asa tanymal jáne suranysqa ıe bolyp otyr. Mamandary osy salada bilikti, áleýmettik su­raý salýdyń ádisnamasy men ádis­temesin meń­gergen kásibı zań­dy tul­ǵa­lardyń qoǵamdyq pikirge suraý sa­lý júrgizý múmkindigi saılaý al­dyndaǵy naýqan kezeńinde osyndaı qubylystardy azaıtýǵa múm­kindik beredi.     

Záýresh BAIMOLDINA,

Qazaqstan Respýblıkasy Ortalyq saılaý komıssııasynyń múshesi