Qazaqstan-Polsha: ESKI TANYSTYQTAN – JAŃA YQPALDASTYQQA

Qazaqstan Prezıdenti H.Hazar­baev osydan birneshe jyl buryn polıak jýrnalısteriniń saýaldaryna jaýap bere otyryp, qazaq-polıak qarym-qatynastarynyń mańyzyn bylaısha sıpattaǵan edi: “...Qazaq­stan Polshany Orta jáne Shyǵys Eýropadaǵy mańyzdy ekonomıkalyq jáne saıası seriktes retinde qarastyrady, eki el arasyndaǵy qarym-qatynas joǵary dá­rejedegi senimdilik pen sheshilmegen máselelerdiń joqtyǵymen erekshelenedi...”.Búgingi kúni eń áýeli saýda-ekonomıka salasyndaǵy utym­dy yntymaqtastyqpen bekitilgen bul qatynastar Eýropa Odaǵy sheń­berinde de, ekijaqty turǵyda da jemisti jalǵasyp keledi. Qazaq-polıak ekonomıka sala­syn­daǵy qatynastarynyń negizin úsh mańyzdy úkimet­ara­lyq kelisim quraıdy: Ekonomıkalyq yntymaq­tas­tyq jónindegi kelisim, Inves­tı­sııalardy tartý men ózara qorǵaý jó­nindegi kelisim, Qo­sarlanǵan sa­lyq salýdy boldyrmaý jáne tabys pen kapıtalǵa saly­na­tyn salyq­tar­ǵa qatysty salyq sa­lýdan jal­tarýǵa jol bermeý týraly kon­vensııa. Yntymaqtastyqty damy­týǵa ekonomıkanyń jekelegen sa­la­laryndaǵy áreketterge baǵyt­tal­ǵan birqatar basqa da qujattar oń yqpal etip otyr. Búgingi kúni munaı-gaz óndirisi, kólik, kommýnıkasııalar, qurylys, kásipkerlik, aýylsharýashylyq óndirisiniń taýarlaryn qaıta óńdeý, máshıne jasaý, týrızm, jıhaz jáne farmasevtıka salalaryndaǵy baıla­nystardyń qarqyn ala bastaǵanyn aıta ketken oryndy. Polsha Qazaqstan úshin Eýro­padaǵy negizgi saýda seriktesteriniń biri ekendigi málim. Ol Qazaq­stan­men taýar aınalymynyń kólemi boıynsha Orta jáne Shyǵys Eýro­pa memleketteri arasynda al­dyńǵy orynda tur. Naqtyraq aıtsaq, Eýro­pa Odaǵy memleketteri ara­syn­da 7-shi oryn, álem memle­ket­teri arasynda 15-shi oryn alady. Mysaly, 2009 jyldyń 11 aıynyń nátıjesi boıynsha Polshanyń Qazaqstannyń taýar aınalymynyń jalpy kólemindegi úles salmaǵy 1,7% boldy. Sonymen qatar, Pol­shanyń Qazaqstan eksporty jalpy kólemindegi úles salmaǵy 1,9%-dan asty (2008 jyldyń sáıkes merzi­min­de tek 0,6% bolǵan), al Qazaqstan ımportynyń jalpy kólemindegi bul kórsetkish 1,4% qurady (2008 jyldyń sáıkes merziminde ol – 1,0%). Sońǵy 8 jylda QR men PR arasyndaǵy taýar aınalymy 10 ese kóbeıip, ary qaraı da ósý úrdisin baıqatyp otyr. Álemdik qarjy-ekonomıkalyq daǵdarysqa qaramastan, Qazaqstan men Polsha arasyndaǵy ekono­mı­ka­lyq yntymaqtastyq artyp ke­ledi. Máselen, 2009 jyldyń 11 aıy ishinde ekijaqty taýar aınaly­my­nyń kólemi 1,1 mlrd. AQSh dol­laryn qurady. Bul 2008 jyldyń sáıkes merzimimen salystyrǵanda (786,3 mln. doll.) 40%-ǵa artyq. Eki el arasyndaǵy taýar aına­lymynyń qurylymy birneshe jyl boıy turaqty bolyp qalýda. Tek taýarlyq pozısııalar ǵana ózgerýde. Qazaqstannyń Polshaǵa jibergen eksporty qurylymyndaǵy basym taýarlar: otyn-energetıka, hımııa, qara metallýrgııa óndirisiniń ónim­deri, aýylsharýashylyq ónimderi, sonyń ishinde astyq pen un. Al Polshadan Qazaqstanǵa keletin ım­porttyń negizgi salalary: hımııa óndirisiniń ónimderi, máshıneler men jabdyqtar, elektr quraldary, asyl emes metaldar men olardan ja­salǵan buıymdar, sellıýloza, qaǵaz, sıntetıkalyq materıaldar men rezeńkeden jasalǵan buıym­dar, kólikter, mal sharýashylyǵy men ósimdik ónim­deri, jıhaz ben onyń jınaqtaýshy bólshekteri, azyq-túlik. Ekijaqty baı­la­nystyń damýy men onyń yrǵa­ǵy­na eleýli úlesin mem­lekettik damý ınstıtýttarynyń qoldaýymen be­ki­tilgen eki memleket kásipkerleri ara­syn­daǵy qatynas­tar qosyp keledi. Qazirgi kezde Pol­­­sha jeke ka­pı­­taly qazaq­stan­dyq ekonomıka­nyń kóptegen sala­synda belsendi ju­mys istep jatsa, Qazaqstanda 100-den astam qazaq-polıak birles­ken kásiporny tirkel­gen. Bizdiń oıy­myzsha, bul álemdik qarjy-eko­­nomıkalyq daǵdarys zardap­ta­ryn jeńe bilgen Qazaqstan eko­no­mıkasyna degen qyzyǵýshy­lyq­tyń aıǵaǵy bolyp tabylady jáne basqa memleketterdiń isker top­taryna elde qolaıly ınves­tı­sııalyq ahýal men is júrgizýdiń keń múmkindikteri bar ekenin bildiredi. Kezekti oty­rysy ústimizdegi jylǵa jos­par­lan­ǵan ekonomıkalyq yn­ty­maqtastyq jónindegi qazaq-polıak úkimetara­lyq komıssııasy deń­geıin­degi áre­ket­testik úderisteri de arta túsip otyr. Qazaqstannyń eýro­palyq se­riktesterimen yqpal­dasýyn kózdeı­tin “Eýropaǵa jol” baǵdarlamasyn iske asyrýdyń arqa­synda serik­tes­tik sheńberi de ke­ńeıip keledi. Atal­ǵan baǵdarlamany iske asyrý sheńberinde jáne Qa­zaq­stan eko­nomıkasynyń daǵdarystan keıingi damý jospary aıasynda “DAMÝ kásipkerlikti damytý qory” men Polsha kásipkerlikti da­mytý agenttigi arasynda ynty­maq­tastyq qarym-qatynas qalyp­tas­qan. О́ndiristi tehnologııalarmen qam­tamasyz etý jáne qazaqstandyq eksportty ilgeriletý máseleleri boıynsha syndarly yntymaq­tas­tyq ary qaraı jalǵasýda. Bul sa­lada bizdiń belsendi seriktesterimiz “KAZNEX” eksportty damytý jáne ilgeriletý korporasııasy men 2008 jyly qurylǵan Varshavadaǵy Polsha-Qazaqstan saýda-ónerkásip palatasy bolyp tabylady. Osy qurylymdar arasyndaǵy árekettes­tik nátıjesinde ekonomıkalyq fo­rýmdar men eki memleket kásip­ker­leriniń birqatar bıznes-mıssııasy uıymdastyryldy. Eń aldymen, qa­zaqstandyq kásipkerler baılanys­tyń tıimdiligi men jemistiligin atap ótti. Al ulttyq damý ınstıtýty (“KAZNEX” korporasııasy) 2010 jyly Polshamen yntymaqtastyq baılanystardy keńeıtý nıeti bar ekenin bildirdi. Ol boıynsha otan­dyq óńdeýshi sektor ókilderiniń salalyq saparlaryn uıymdastyrý, Qazaqstan taýar óndirýshileriniń Polshada ótetin halyqaralyq saý­da kórmelerine qatysýyn belsen­di­lendirý kózdelýde. Nátıjesinde atal­mysh is-qımyldar qazaqstan­dyq eksport qurylymyn keńeıtý boıynsha jasalǵan “Eýropaǵa jol” baǵdarlamasyn iske asyrýǵa múm­kindik týǵyzyp, taýarlarymyzdy syrtqy rynokqa shyǵarýǵa kómek­te­sedi. Osy oraıda ozyq tehno­lo­gııa­lardy engizý jáne birigip qol­daný, birlesken kásiporyndar ashý, jeke kapıtal salýda polıak fır­ma­larynyń qazaqstandyq seriktes­teri­men belsendi jumys isteýin qol­daý óte mańyzdy. Memleketterimiz kásipkerlerine munaı-gaz jáne farmasevtıka, jı­haz ben qurylys materıaldary ón­dirisi, aýylsharýashylyq ónimderin qaıta óńdeý, máshıne jasaý, kólik jáne jeńil ónerkásip salalaryna birge qatysýynyń áleýetin art­ty­rý­dy da usynamyz. Osy salalarda birlesken kásiporyndar ashý eki jaqqa da tıimdi bola alar edi. Polıak fırmalarynyń Qazaqstan rynogyna degen qyzyǵýshylyǵy joǵary jáne osyǵan oraı ózara se­riktestikti damytýdyń keleshegi men múkindikteri zor dep bilemiz. Jalpy aıtqanda, Qazaqstan men Polsha arasyndaǵy yntymaq­tas­tyqty jemisti dep esepteımiz jáne keleshegi úlken dep sanaımyz. Degenmen, sońǵy kezderi taýar aı­nalymynyń ósý úrdisi baı­qal­ǵa­nymen, qazaq-polıak ekonomıkalyq baılanystarynyń deńgeıi áli de bolsa eki jaqtyń áleýetine tolyq sáıkes kelmeıtinin atap aıtý kerek. Eýrazııa qurlyǵynda halyqara­lyq ekonomıkalyq baılanystar­dyń tereńdeýimen jáne Ońtústik-Shyǵys Azııa men Eýropa arasyn­daǵy júk tasqynynyń ósýimen baılanysty Uly Jibek jolyn qaıta órkendetip, kontınentaralyq kópir salý ıdeıasynyń ózektiligi arta tústi. Bul rette memleket­teri­mizdiń kólik-tranzıttik ınfraqu­ry­lymyn keńirek qoldanýymyz kerektigi de kún tártibine shyǵady. О́ıtkeni, Memleket basshysy Nur­sul­tan Nazarbaevtyń tapsyrmasy boıynsha ulttyq kólik júıesiniń eýropalyq jáne álemdik kólik júıesimen birigýine baǵyttalǵan elimizdiń 2015 jylǵa deıingi kólik strategııasy jemisti júzege asýda. Qazaq-polıak ekonomıkalyq qa­tynastary úshin jańa perspektı­va­lar 2010 jyldyń 1 qańtarynda Qazaqstan, Reseı jáne Belarýs ara­syndaǵy Keden odaǵynyń qu­rylýyna baılanysty da ashylatyn bolyp otyr. Qalyptastyrylý ús­tindegi birlesken rynok sheńberinde Qazaqstan rynogy birlesken ekonomıkalyq jobalardy júzege asyrý úshin polıak sharýashylyq sý­bek­tilerine qazirgiden tartym­dy­raq bolýy tıis. Sonda bul polıak kompanııalarynyń kapıtalyn Qazaqstan ekonomıkasynyń shıki­zat­ty emes sektoryna ornalas­ty­rýǵa yntalandyrady dep senemiz. Sonymen qatar, Polshanyń ekonomıka mekemelerimen, saýda-ónerkásip palatalary jáne isker toptarymen baılanystarda ınves­tı­sııalyq jobalardyń Qazaqstan­daǵy memleket jáne onyń joǵarǵy jetekshiligi tarapynan keń jáne uzaq merzimdi qoldaý qajet bolaty­ny da túsinikti. О́ıtkeni, Memleket basshysy N.Nazarbaev atap ót­kendeı: “Qazaqstandy ındýstrııa­lan­dyrý, sonyń ishinde ınfra­qu­rylymdy damytý baǵdarlamasyn bastadyq. Munaı men gaz saty­ly­mynan túsken qarajattyń bári ındýstrııalandyrýdy júzege asyrý úshin Ulttyq qorǵa aýdarylady. Salyqtardy tómendetip, shaǵyn bız­nesti damytý úshin jaǵdaı týǵy­za­myz. Qazaq­standa erkin keden aımaqtary bar, olarda is júrgizýge erekshe jaǵdaı jasalǵan”. Munyń barlyǵy eki memleket arasynda eko­nomıkalyq yntymaqtastyq qu­rý­ǵa barlyq alǵysharttar qalyp­tastyrady. Qazaqstan men Polsha bir-birinen alshaq jatqan elder. Alaı­da, ol shynaıy áriptestik qarym-qatynas ornatýǵa kedergi keltire almaıdy. Áriptesterdi ádette ortaq tabystar jaqyndastyrady. Qazaq­stannyń Polshadaǵy elshisi re­tinde eki el arasyndaǵy baılanys­tar­dyń jandana túsýi úshin bar kúsh-jigerimdi jumsap qyzmet at­qa­ra­tynymdy atap kórsetkim keledi. Alekseı VOLKOV, Qazaqstan Respýblıkasynyń Polsha Respýblıkasyndaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi.