Áıel álemi

Balýan Sholaq  urpaǵynyń uıytqysy

Búgingi áńgime Balýan Sholaqtyń kishi kelini Ǵazıza Mátkenqyzy jaıly. Ol Kóksheniń kórkem qoınaýyndaǵy Býrabaıdyń Kindikqaraǵaı aýylynda týyp-ósti. Ákesi Mátken oqyǵan-toqyǵany mol, ári molda, ári keń jaýyryn balýan bolǵanyn jazýshy Estaı Myrzahmetovtiń kitaptarynan bilemiz. Anasy Umsynaı 17 bala tárbıelep ósirgen ǵazız jan edi. Ǵazıza apamyzdyń biz kórgen inileri Qurban – kolhozda esepshi, Ǵanı – otyz jyldaı mektep dırektory, Qader – Jezqazǵannyń Qarsaqpaı zaýytynda dırektor qyzmetin atqardy. Sińlileri Násıpa aıtýly ustaz, Qazına Urymqaıdaǵy kirpish zaýytynyń brıgadıri retinde el esinde. Bul da dúnıe tutqasynan tálim tarqatar oıǵa jeteleıdi.

Balýan Sholaq  urpaǵynyń uıytqysy

Búgingi áńgime Balýan Sholaqtyń kishi kelini Ǵazıza Mátkenqyzy jaıly. Ol Kóksheniń kórkem qoınaýyndaǵy Býrabaıdyń Kindikqaraǵaı aýylynda týyp-ósti. Ákesi Mátken oqyǵan-toqyǵany mol, ári molda, ári keń jaýyryn balýan bolǵanyn jazýshy Estaı Myrzahmetovtiń kitaptarynan bilemiz. Anasy Umsynaı 17 bala tárbıelep ósirgen ǵazız jan edi. Ǵazıza apamyzdyń biz kórgen inileri Qurban – kolhozda esepshi, Ǵanı – otyz jyldaı mektep dırektory, Qader – Jezqazǵannyń Qarsaqpaı zaýytynda dırektor qyzmetin atqardy. Sińlileri Násıpa aıtýly ustaz, Qazına Urymqaıdaǵy kirpish zaýytynyń brıgadıri retinde el esinde. Bul da dúnıe tutqasynan tálim tarqatar oıǵa jeteleıdi.

Bul kúnderi 91 jastaǵy Ǵa­zıza apamyzdy 1986 jyly Bu­landy aýdanyndaǵy «Otradnyı» mem­le­kettik orman sharýashy­ly­ǵy meke­mesi aýmaǵyndaǵy Tasty­ózek aýylynda kórgentuǵynmyn. «Uly dala» qozǵalysy tóraǵa­synyń birin­shi orynbasary, belgili kásipker Marat Nábıevtiń bastamasymen Balýan Sholaq qorymyna eskert­kish tas qo­ıyl­ǵan. Sonda ǵazız ana táýbe sózin aıtyp, tebirene sóı­legen. Odan keıin Jambyl obly­sy­nyń ákimi bastap kelip, baba beıitine 16 metrlik memorıaldyq eskertkish ornatylǵanda Ǵazıza apaıymyz­dyń zyr júgire qyzmet etkenin kórgenim bar edi.

Mine, endi Ǵazıza apamyzdyń uldan úlkeni, Bulandy aýdany­nyń ortalyǵy Makın qalasynyń ákimi Shaıdolla Sholaqovtyń bastaýymen Tastyózekke  kele jatyrmyz. Janymda «Kazahstanskaıa pravda» gazetiniń tilshisi Shyńǵys Táshe­nov bar.  Aınala­nyń kórkem kóri­nisi bizdi eriksiz baýrap, Balýan baba zamanyna jetelep bara jat­qandaı sezindik. Alaıda bura­lań bir tusta kóligi­miz selk ete qaldy. Shaıdolla jymıyp otyr eken.

– Uqsastyqty qarańyzshy, – deıdi Shákeń sonaý bir ótken kún­derdiń sileminen sóılep turǵan­daı keıipte. – Salt atty ákem Qu­daıbergen «Kyzyl kardon­nyń» dál osy burmasyna kele bergende maı batpaqqa batqan  máshıneni kó­redi. Birsypyra adam jol tal­ǵa­­maıtyn «Ýazdyń» áýresimen qy­zyl terge túsipti. Sony ákem jaryqtyq ıyǵymen ıterip shyǵa­rypty. Sábıt Muqanov, Ahmet Jubanov, Jaıyq Bekturov, Es­taı Myrzahmetov eńbekterinde balýan atamyzǵa qatysty dál osyndaı kórinis bar. Ol qos at jegilgen úıme shópti arbany jal­ǵyz qoly­men tartyp shyǵarǵan. Orystyń rıza mujyǵy júgenin qolyna ustap, jaıaý kete barǵanda bástiń básiresin buzyp, arbasyn qos atymen qaıtyp bergen eken.

Shyndyǵynda, Qudaıbergendi «ákesiniń aýzynan túsip qalǵan­daı» degen sózdi jıi estıtinbiz. Balýan­dyǵyn bylaı qoıǵanda ánshi, kúıshi, aǵash sheberi bolǵan kórinedi. Onyń óz qolymen jasa­ǵan qara dombyrasy qazir de saqtaýly. Qarshadaıy­nan kolhoz, sovhozdyń qara jumy­syna aralasyp, Makın qalasyn­daǵy Lenın atyndaǵy zaýyttan zeınetker­lik­ke shyqqan. Ǵazızamen áı-sháısiz 36 jyl otasyp, 73 jasynda dúnıeden ozdy. Aýzynan Allasy, qolynan Qurany túsken emes.

Tórt kósheli Tastyózektiń eń­seli úıi boı kórsetkennen-aq Shaı­dolla mazasyzdana bastady. «Qap, jańa habarlasyp alýym kerek edi» deıdi.  Aıtqandaı, Ǵazı­za apamyz úıde joq bolyp shyq­ty. Keshe ǵana Astanadaǵy qyzy Asyl ózimen birge alyp ketipti. Shaıdolla qyzyq, anasyn qaryn­dasy urlap alyp ketkendeı kú­ıip-pisip júr. Men esh ókingen joq­pyn. Dám buıyrsa, kezdese jatarmyz. On eki qursaq kóter­gen keıýa­nanyń toqsannan asqan shaǵynda urpaǵyn aralap júrýi, al jigit aǵasynyń anasyn izdep qıǵylyq salýy kez-kelgenniń basyna jaz­baǵan baqyt.

Úlken úıden dám tatyp, Balýan babamyzdyń kesenesine táý ettik. Qaıtar jolda Shaıdollaǵa alystan oraǵytyp saýal qoıdym. «Kindiqqaraǵaı týmasy, jýrnalıst dosym Máýlı Álimovti bile­siń. Marqum mynadaı óleń aıtýshy edi: «Sholaqova shontıdy, Partaǵa kep qonjıdy…».  Bul kim?

– Bul meniń ápkem Áıbat qoı. Ekeýi synyptas, dep janary jar­qyraı áńgime bastady. – «Qonjı­dy» degen sózde mán bar. Úlken apamyz Manat ekeýiniń arasynda bala turaqtamaı, shetineı bergen­dik­ten kindigin Qystaýqaraǵaı aýy­­lynyń qııańqylaý bir ul balasyna baltamen kestirgen eken. Atamyzǵa tartqan alyp qyz boldy. Mazaq­tap, namysyna tıgen balalardy uryp jyǵyp, synyp bólmesiniń ortasyna úıip qoıady eken. Kókshe­taýǵa taıaý Kenesary aýylynda turady, kire ketse­ńizder bolady.

Mejeli jerge jetken soń ju­mysy kóp ákim Makınkada qalyp, Kenesaryǵa da kelip jettik. Jol jıegindegi kottedj úıde turady eken. Aldynda eki qyzyl buzaý arqandaýly tur. Osy sát ornymda qalshıyp turyp qaldym. Qudaı­dyń qudireti, álgi buzaýdyń  bireýi­niń mańdaıynda «7» árpi taıǵa tańba basqandaı kórinip tur. Ony uıaly telefonyma túsi­rip aldym.

Endi myna qyzyqty qarańyz, Áıbat apa 2006 jylǵy 31 jel­toqsanda, Qurban Aıttyń bi­rin­­­shi kúninde búıirinde «Alla» degen jazýy bar qozy týǵanyn aıtyp, uly, aýyl ımamy Murat Qa­bylbaevtyń qozyny ustap turǵan sýretin kór­set­ti. Dindar ana qa­jylyqqa baryp kelgen. Halyq emimen aınalysady. Endi bildik, Shaıdolla da, onyń kelinshegi Dá­meli de qajylyq paryzyn ótep qaıtypty. Munyń bar­lyǵyn Balýan Sholaq babala­rynyń arýaǵy jelep-jebegeni dep biledi.

– Sheshemiz shilde aıynyń so­ńyn­da bizdiń úıge keledi. Tipá-tipá áli shıraq, –deıdi Áıbat apa. – Áke­miz qaıtys bolǵanda Manat, men, Qaı­rolla, Shaıdolla es bilip qalǵa­nymyzben, Asyl, Hamıdolla, Esenbaılar áli kishken­taı edi. Úkimettiń bergen 4 rýbl járde­maqysymen bárimizdi jet­kizdi. Qoı baqty, sıyr qaıyrdy, bal­shyq ılep úı saldy, qara jumys­tyń bárinen qaıys­pady. Qoly sheber. Túbit sháli toqyp, tekemet, alasha basatyn. Mo­ıymaıtyn qa­jyrlylyǵynyń arqa­synda Shaı­dolla Almaty fızkýltýra ınstıtýtyn, Asyl Qa­ra­ǵan­dydaǵy ko­ope­ratıvtik ınstıtýtty, Esenbaı Selınograd mashına jasaý tehnı­kýmynyń kúndizgi bólimin bitirdi. Barshamyz el qatarly ju­mys is­tep, anamyzdy qýantqan­daımyz. Ol kisiniń 20 nemeresi, otyzǵa jýyq shóberesi bar. Marapattan da kende emes. Sonyń ishinde Shý qala­syna arnaıy shaqyrtylyp, Balýan baba­myzdyń eskertkishiniń ashylýyna qatysqanyn, arnaıy medal alǵa­nyn maqtan etedi. Baba urpaǵynyń uıtqysy bolyp júrgen anamyzdy árqashan ardaq tutamyz.

Baqbergen AMALBEK,

«Egemen Qazaqstan».

Aqmola oblysy,

Bulandy aýdany.

Qarlag qurbandaryn túgendeý búginde jýrnalıst Ekaterına Kýznesovanyń

basty maqsaty bolyp otyr

Qaraǵandylyq Ekaterına Kýz­nesova kezinde Keńes Odaǵy ha­lyqtarynyń shetsiz-sheksiz da­la­lyq túrmesine aınalǵan atyshýly Qarlag týraly 30 jyl boıy tir­nektep jınaqtaı kelip, talaı ma­qala jazǵan edi. Ol eń­bekteri oqyr­man qaýym nazaryna ilikpeı qalmady. Solardy qurastyryp, byltyr jaryqqa shyǵarǵan «Qar­lag OGPÝ-NKVD: Stolypınnen Gýlagqa deıin» týyndysy  tipti, shet­el­dik tarıhshylar tarapynan da qyzyǵýshylyq týdyrdy. Jalpy alǵanda bul onyń shyǵar­ma­shylyq jolyndaǵy alǵashqy sú­beli  eńbegi emes. Olaı deıtini­miz,  «Qandy 37. Qýǵyn-súr­gin­degi Qa­zaq­stan», «Temir tordaǵy Qar­lag» atty jáne atý jazasyna ke­sil­gen­derdiń tizimi jarııalan­ǵan jınaq­tary tozaq otynyń buryn-sońdy málimsiz syrlaryn  búge-shigesiz  alǵash alǵa jaıǵan bolatyn.

Ekaterına Borısovnanyń atal­­ǵan taqyrypty qalamǵa qazyq qylýy jaıdan-jaı emes-ti. Qy­taı­dyń Dalıan qalasynda dúnıege kelgen ol osyndaǵy ortadan ke­ńes­ter elindegi saıası zorlyq-zom­bylyqtardy estip ósti. Aǵylshyn, qytaı tilderine jetik ákesi ashylyp syr shashpasa da ómirine, balalarynyń bo­lashaǵyna alań­daý­shylyq kóńil-kúıi jaǵdaı­la­rynyń buldyrly­ǵyn ańǵartatyn. Únemi úreı ústinde tirlik keshken  Kolokolovtar otbasy Stalın ól­gennen keıin ǵana Hrýshevtiń jy­ly­myq kezin paıdalanyp, tarıhı otanǵa oralýǵa  bet alypty. So­nyń ózin­de eldiń iri qalalarynyń birine qonystanýǵa ruqsat etil­meı, tyń ıgerýge tilek bildirý­shiler retinde Qazaqstanda qal­dy­rylady. Aqmolanyń irgesin­degi Kıevka selosyna tap bolǵan bu­lar es jınaǵan soń Qaraǵan­dyǵa taban tireıdi.

Taǵdyrdyń jazýyn qarańyz­shy, jas qyzdyń munda  Qarlag­tyń  qyl kópirinen ótken, biraq el­derine qaıtýǵa joly kesilgen jandarmen aralas-quralas bola­tyn­dyǵy qaperinde joq-tyn. Olar qalada kóp eken. О́zi bilim jal­ǵastyrǵan mektepte aǵyl­shyn tili­nen, fızıka páninen sabaq berýshi ustazdarynyń Qa­raǵandynyń aı­na­lasyndaǵy ti­kenek symdy qor­shaýlarda 10 jyldan astam ja­zyqsyz zardap shekkenderin keıin­nen bildi.

Jastaıynan armandaǵan ma­man­dyǵyna qoly jetip, oblys­tyq «Indýstrıalnaıa Karaganda» ga­zetine jumysqa ornalas­qanda  zo­ba­lań jyldar zulma­tyn kórip, taqsyretin tartqan­dar áli az bolmaıtyn.  Redak­sııaǵa jıi soǵatyn aǵa áriptesi Jaıyq Bekturovtyń stalındik zulymdyqtyń kýágeri ekenin zaıyby arqyly bilip, syr tartýǵa talaı talaptanǵan. Adam tózgisiz azapty bastan keshirgen osy bir aıaýly jannyń keıde ońa­sha sátterde aıtyp qalatyn áńgi­meleri qoıyn dápterine túrtile beretin. Kópten kókeıin maza­laǵan taqyrypqa osylaısha súr­leý salynyp, ótkendegi ala­pat-kesapat­tardyń  sebep-saldaryn ashyp kór­setýge qulshynys kú­sheıgen. Zertteýlik izdenis­terdi toqtat­paýy aqyrynda jemisi men je­ńisin ákeldi. Qoǵamda  kúrt ózgeris týyp, talaı jylǵy qupııalar ashyla bastaǵanda saıası tut­qyn­dar toǵytylǵan ke­ńestik lager­ler­diń alyby Qarlag jaıly al­ǵashqy derekti materıaldar bul ýaqytta qalam tájirıbesi tolys­qan Kýzne­sovanyń  qolynan birinen soń biri shyǵyp jatty.

– Olar  árqıly qabyldandy. Ásirese, osynaý lagerdiń Spas­skidegi, Dolınkadaǵy, Dýbovka­da­ǵy, Aqtastaǵy bólimsheleriniń bu­rynǵy kózi tiri laýazymdy qyz­met­kerleri men kúzetshileri arasynda qatty ashý-yza tý­ǵyzdy. Maqa­lalardy jarııalaýdy toqta­tý­dy talap etkender de boldy. Alaıda, bultartpas dá­lelder, za­mannyń jyly lebi órekpýshiler jeligin sý sepkendeı tez basty. Sodan beri 200-den astam materıal jarııa­la­nyp, tańdaýlylary ki­tap­­taryma engizildi.

Rasyn aıtqanda, bul aýyr ta­qyryp. Jazý barysynda jan syzdatyp, ózek órtep  otyrady. Biraq aqıqat úlken sabaq. Son­dyqtan Qarlag qasiretin barynsha ashyp kórsetýdi jalǵastyrý  qalamger­lik paryzym dep bi­lemin, deıdi Ekaterına Borısovna.

Ádiletin aıtqan jón, onyń ma­qalalary arqyly  sońǵy ýaqytqa deıin taǵdyry belgisiz bolyp kelgen biraz adamdardyń  esimderi qaıta tirildi. Máselen, Káriboz Shektibaev atty aza­mattyń Qara­ǵandy qalasynyń tuńǵysh basshysy mindetin atqarǵany byltyrdan beri ǵana málim boldy. Oǵan  qyzmeti joǵarylaý kezinde jal­ǵan jala taǵylyp, atý jazasyna kesilgeni týraly derekti jarııa etken de osy keıipkerimiz. Sol úshin Kýznesovaǵa Shektibaev ur­paq­tarynyń alǵysy sheksiz. Okrýg­tik prokýror Hamza Dáýi­tov­tiń zańdylyqty qorǵap, ádil­dikti talap etýge tyrysýy  baskeserlerge unamaýy saldarynan ózi qurban bolýy jańadan ashylǵan maǵlumattardyń biri. Qarlag qur­saýynda kámeletke tolmaǵan ja­sós­pirimderdiń de az bolma­ǵan­dy­ǵyn, atap aıtqanda soǵys jyldarynda 16 jasqa deıingi 40 bala­nyń, al 18 jasqa tolmaǵan 180 jetkinshektiń eresektermen  birge azap shekkenin anyqtaǵan da  sol. Bir aıta ketetin jaıt, sol jetkin­shekterdiń ishinde Lenın týraly derekti fılmder túsirgen Borıs Gıberdiń, Ko­mınternniń múshesi Aleksandr Pıatnıskııdiń balalary bol­ǵany da aıǵaqtaldy.

Bul kúnde qalamynyń basty taqyrybyn zerttep, tyń maqa­la­­­lardy jazýdy jalǵastyrýshy, qıyn­nan qııa qazǵan   áriptesimiz Ekaterına Kýznesova  shyǵarma­shy­lyq maqsatyna berik.

Aıqyn NESIPBAI,

 «Egemen Qazaqstan».

QARAǴANDY.

Sýrette: E.Kýznesova men  J.Bekturov.

Altyn basty  analar kóp qazaqta

Árbir qazaq áıeli – danalyq mektebi, sulýlyq sımvoly. Mysal úshin ákemIamuhammedtiń Úráıla, Shoqan degen eki anasy jaıly aıtqym keledi.Atam Ádilbek bel qudalyqpen alǵan alǵashqy áıeliniń densaýlyǵy syrbergen soń, ózi unatqan jas jesir Úráıla anamyzǵa úılenedi. Atamyzdyńanasy alǵashqy kelinimmen birge bolamyn dep, enshisin alyp bólek ketedi.Úráıla anamyz eki ul tabady. Attaryn Iamuhammed, Jarmuhammed dep óziqoıady. О́zi arabsha erkin bilgen, Quran oqyp, duǵa jasap, halyqtyemdeýmen aınalysqan adam. Abysyndarynyń «Jákemiz qyzdaı almady»degen sózi áser etti me, qyryqqa kelgende Úráıla anamyz 20 jasarnemere sińlisi Shoqan anamyzdy atamyzǵa ózi qosady. Onyń óz atyIzbaıda bolǵan, atamyz erkeletip Shoqan atap ketipti.

Ájeler atamyzdyń úsh kún boıy jas qalyńdyǵynyń janyna jolamaǵanyn aıtatyn. Tór­tinshi kúni de eki qulynyn ıiskegen bolyp janyna jantaıa bergen atamyzdy Úráıla anamyz «Bar janyna!» dep qam­shymen salyp qalǵan deıdi. О́z tósegine budan keıin atamyzdy jolatpapty. Sińlisine mal-jan­­dy tabystaǵan Úráıla anamyz sol ketkennen el aralap, halyqty emdegen. 30-shy jyl­dardaǵy asharshylyqta Áýlıe Ata aımaǵyndaǵy Qumbel, Qa­ra­qum, Qumjota belderinen túr­li shóp tamyrlaryn tasyp, bir rýly eldi aman alyp qal­ǵanyn biletinder tamsana aıtatyn. О́zi de sol jyldary qaı­tys bolypty. Qudaıdyń qudy­reti ǵoı, Shoqan anamyz qursaq kótermepti. Ápkesinen qalǵan eki uldy óz balasyndaı etip ósirgen.

Ákemiz Iamuhammed anasy Úráıla qaıtys bolǵan soń Taraz qalasyna baryp, sol jer­degi balalar úıine ornalasypty. Kóp uzamaı soǵys bastalyp ketip, ákemiz bes jyl boıy maıdanda bolǵan. 1947 jyly keý­desi ordenge tolyp eline oral­ǵan. Shoqan anamyz qaıratty adam bolǵan eken. Soǵys jyldary kartop, qyzylsha jınaýdan dúnıejúzilik rekord jasap, So­sıalıstik Eńbek Eri ataǵyn alady. Kalının qol qoıǵan qaǵazdy Altyn juldyzymen birge Kú­lásh Baıseıitova ózi ákelip, keý­desine taǵyp ketedi. Qazir Baı­zaq aýdanynda Shoqan anamyz­dyń bıýsti tur. Jarmuhammed aǵamyz soǵysqa qatysady, so­ńynan áskerı qyzmette qalyp, elge 1949 jyly densaýlyǵyna baılanysty oralady da, bir aı ishinde qaıtys bolady. Biz Úráı­la-Shoqan analarymyzǵa bas ıip óstik. Olardy bólmeı-jarmaı jaqsy kórdik. Ákemiz Iamuhammedten úsh ul, úsh qyz taradyq. О́sip-ónip otyrmyz. Áke­­miz de, anamyz da búginde o dúnıelik. Shoqan anamyz 1969 jyly qaıtys bolǵan. О́z anamyz Arzan da enesi Shoqan anamyzdy aıalap ótti. Ár qazaq otbasynda altynnan eskertkish qoıar­lyq analar bar ekenine senimdimin.

Lázzat

IAMUHAMMEDQYZY,

Qazaq qyzdar

pedagogıkalyq

ýnıversıtetiniń dosenti.

Nege qashtyń, qalqam?

Ata-anasyna aıtpaı ózge bosaǵany attap jatatyn qyzdarǵa qulaqqaǵys

Aýyldan kelgen jıenim qolyma bir japyraq qaǵaz ustatty. Apaıymnyń jazǵan haty eken. Asyǵys jazǵan hattan uqqanym –seni bir jigit alyp qashyp ketip, aǵaıyndary úıge keshirim surap kelipti. «Balalardyń ýádeleri bar eken. Qyzdaryńyz bizdiń úıge kelin bolyp tústi». Kesheli beri ózińdi joǵaltyp, del-sal bolyp otyrǵan aǵaıyn dúrlige kóterilgende, olar seniń qolyńmen ja­zyl­ǵan hatty kese-kóldeneń tartady: « Mama, papa, keshirińizder. Men óz erkimmen keldim». Bir japyraq qaǵaz ashýly ata-anańnyń aýzyn býyp, bosaǵamyzdy búgin attap otyrǵan bóten jandardyń aldynda beıshara kúı keshtirdi. Qyz qashyp ketken úıde osylaı        bolaryn sen oılamaǵan shyǵarsyń, qalqam…

«Qashyp ketti» degen sóz qandaı aýyr edi…

Nege qashtyń?

Appaq armanyna baratyn jolǵa adam urlanyp, qashyp shy­ǵatyn zaman ba qazir? Qashyp ketý degen – teńsizdikten, qorlyq­tan bas saýǵalaǵandardyń amaly quryǵannan baratyn joly ǵoı. Al sen qashyp ketetindeı ata-anańnyń úıinde, oń bosa­ǵańda qandaı qıyndyq kórip ediń, qalqam?

Sen bir úıdiń otynyń aldy, sýynyń tunyǵy ediń Aıjanym. Bul kúnde marqum bolyp ketken ájeńnen bastap búkil áýlet, odan qaldy naǵashy jurtyń seni erkeletip, betińe jel bop tımeı ósirdi. Ár qadamyńa qýanyp ár isińe súısinip, keleshegińe úlken úmit artyp otyr edik. Mynaý isińmen ata-anańnyń kókte sharyq­taǵan kóńilin jerge bir-aq urdyń ǵoı.

Iá, artyńnan ergen eki uldyń jóni bir bólek, ózińniń jóniń bir bólek ekenin bilip ósken bala ediń. Boıjetkenińdi bilip, «Qyzymdy sán-saltanatymen uzatar kez de alys emes» dep, anań byltyrdan beri jasaý jınaı bastaǵan. Ata-anańnyń aldynan ótip, batasyn surasań jolyńdy kim kes-kester edi? Aǵaıyn-tý­ǵannyń basyn qosyp, aq tilekterin aıtyp, qutty ornyńa úlpil­detip aparyp qondyrmas pa edik? Aldy-artyńa qaratpaı, tún jamylyp qasha jóneletindeı ne kúı túsken eken bastaryńa?

«Qashyp ketti» degen sóz qandaı aýyr edi… Biraq qansha aýyr bolsa da, ata-ana balasy úshin ne nársege tózbeıdi? Biz de tózdik.

Tek barǵan jeriń baǵyńdy ashsyn, qalqam!

Kamal ÁLPEIISQYZY.

Eń jas batyr ana

Bu qazaqta balaǵynan bala saýlaǵan analar az bolmaǵan. Alashtyń aıbaryna aınalǵan, qazaqtyń qaımaǵyna balanǵan, ulttyń uıatty uldary men qylyqty qyzdaryn dúnıege ákelgen altyn qursaqty analar talaı qıyn-qystaý kúnde de urpaq jalǵastyrýdy toqtatpaǵanyna tarıh kýá. Náýbet qyrǵynda, surapyl soǵysta, ashtyq alqymnan alǵanda da qarǵa tamyrly qazaqtyń kindiginen bala órbip jatqan. Zaman tynysh, beıbit ómirde bir balamen shektelip jatqan adamdardy kórgende ata-babalarymyzdyń ultty saqtaýdaǵy jankeshtiligi eriksiz osylaı eske túse beredi eken.

«Bir balasy bardyń shyǵar-shyqpas jany bar». Biz aıtqan sóz emes. Babalardan qalǵan ataly áf­sana. Búginde qansha qazaqtyń «shy­ǵar-shyqpas jany bar» ekenin bil­meımiz. Biraq az emestigin ishi­miz seze­di. Daǵdarysty syltaý etip, qym­batshylyqty tilge tıek qylyp, baspana máselesin alǵa tartyp talaı otbasy bala sanyna sanaly túrde shekteý qoıyp otyr. «Aldymen osy kózge kóringendi jetil­dirip alaıyqshy». Kóp aý­zyn­daǵy aqtalý sózdiń biri osy.

Degenmen, bulaı qaıǵynyń qa­mytyn kıip alýǵa da bolmaıdy. Bir­di ekige jalǵaı almaı jatsa da, baspanaly bolý baqyty buıyr­maı tursa da, turmystyq jaǵdaıy tym tómen bolsa da ómirge bala­nyń birinen keıin birin  ákelip jatqan otbasylar bar. Sondaı otbasynyń biri Qyzylorda qala­synda turady. О́mirge jeti birdeı jetkinshekti ákelgen ana týraly aıta bastasaq, sizdiń kóz aldy­ńyzǵa kekse kelin­shektiń elesteýi múmkin. Biraq, qatelesesiz. Ol – bar-joǵy 26 jasqa jańa tolǵan, qylyqty qyz kúni keshe ǵana ót­ken Názıra Sarbalıeva. Myna zamanda jap-jas bolyp jeti bala tapqan anany kezdestirý ońaı emes. Biz batyr anany qala ákimi Marhabat Ja­ıym­­­betovtiń qabyl­daýynda kezdes­tirdik. Shahar basshysy qaladaǵy batyr analardyń basyn qosyp, «Altyn alqa» men «Kúmis alqany» tabystaýǵa arnaıy jınaǵan eken. Sol ana­lardyń ortasynda Názıra da boldy. Ol – Qy­zylorda ob­lysyndaǵy ǵana emes, búkil respýblıka sheńberindegi eń jas ana. Názıra sol joly qala ákiminiń qolynan «Kúmis alqa» alyp shyqty. Zań boıynsha ol «Altyn alqa» ıegeri bolýǵa tıis-tin. Sóıt­sek, osydan bes aı buryn ómir­ge kelgen Nurmuhammed bir jasqa tolǵanda «Altyn alqany» taǵy alady eken.

Názıranyń jubaıy Samat Aıazbaı degen azamat. Aǵyl-tegil aqsha­sy joq. Kúnkórisin jeke kó­ligimen adam tasyp taýyp júrgen jigit. Sóıte tura Qudaıdyń bergen qara­qulaqtaryn qabyl alyp, shıetteı bala-shaǵasyn shamasy kel­genshe asyrap, taryqtyrmaı júrgen adam. Jeke baspanalary da joq. Qo­lyn­da anasy bar. Páter jaldap tura­dy. 7 balany jaýtań­datpaı asy­raýdyń ózi ońaı emes ekenin bile­siz. Samat pen Názıra sonyń bárin qyńq etpeı kóterip, aldaryna as­qaq arman qoıǵan jas otbasy. Endi osyǵan rıza bolmaı kórińiz.

Jas otbasynyń alǵash kórgen qyzyǵy – Nurbıbi. Búginde es jıyp, artyndaǵy ini-sińlilerine qa­raıtyn­daı dárejege jetken. 6-synypta oqyp júr. Odan keıin ómirge kelgen Arýna 5-synyptyń oqýshysy. Eki qyzdan keıin Ja­ratqan jas otbasyǵa egiz syılady. Sol egizder qazir 4-synypty aıaqtady. Attary da ásem – Nur­sultan jáne Nursara. Egizderden soń jaryq dúnıe kórgen Nur­dáýlet 5 jasta. Altynshy bala­nyń aty – Nurıslam. Ol eki jasqa keldi qa­zir. Ázirge kenjeleri – Nur­muham­medtiń 5 aılyq ekenin joǵaryda aıttyq. Solaısha, bir otbasynda órimdeı úsh qyz ben tulymdy tórt ul ósip jatyr.

Jas otbasy Qyzylorda qala­synda jańa ǵasyrdyń basynan beri turady. Názıra osyndaǵy «О́rke­nıet» pedagogıkalyq kol­led­jine túsken. Mamandyǵy – bastaýysh synyp muǵalimi. Biraq birinen soń biri jaryq dúnıege kelip jatqan balalarynyń jaǵ­daıymen oqýyn tolyq támamdaı almaı júr. Degenmen, jeti balany ómirge ákelgen jap-jas anadan jap-jaqsy maman shyǵatynyn ishimiz sezedi.

– Qudaıǵa shúkir, Samat ulym­nan jeti nemere súıgenime ózimdi baqytty sanaımyn. Ulym men kelinim bir-birine adal, meıi­rimdi. Kúnkórisimiz de jaman emes. Bi­reýden ilgeri, bireýden keıin degendeı, turmys keship jatqan jaı­ymyz bar. Basty armanym, ulym men kelinim balapan­dary­nyń qy­zy­ǵyna bólenip, turmysta tarshy­lyq kórmesin.

Jas otbasynyń kóp jyldan beri kóksegen armany da joq emes. Ol – baspana. О́zderiniń kúshimen baspana alýǵa ne salýǵa shamalary jetpeıdi. Sondyqtan memleket tarapynan bir qamqor­lyqtyń bolǵa­nyn qalaıdy.

– Qazirgi baspanamyz – Samat­tyń naǵashylarynyń úıi. Bala­lary­myz­­dyń aldy altynshy synypta oqı­tyndyqtan, basybaıly óz páterimiz bolsa dep armandaımyz. Qala ákiminiń qabyldaýynda bol­ǵanymda, kishi balamyz 1 jasqa tolǵanda «Altyn alqa» taǵatynyn jetkizdi. Endigi kezekte memleket tarapynan bir úı berilse qýany­­shymyz sheksiz bolar edi ,– deıdi batyr ana.

Jeti sábıdi ómirge ákelip, jı­yrmanyń bel ortasynda batyr ana atanǵan Názıranyń jaǵdaıy elge tez tarap ketti. Kóptegen bas­pasóz quraldary jas otbasynyń baspana máselesine alańdap, sol turǵyda qalam terbep jatty. Osy oraıda biz Qyzylorda qalasynyń ákimi Marhabat Jaıymbetovten jas ot­ba­synyń baspana máselesin qalaı ońtaıly sheshýge bolatynyn suraǵan edik.

– О́zińiz bilesiz, ótkende Názıra Sarbalıevaǵa «Kúmis alqa» taqtyq. Endi «Altyn alqa» alatyny da kúmánsiz. Elimizdegi eń jas batyr ana bizdiń aımaqta, onyń ishinde Qyzylorda qalasynda turatynyna shyn qýanyshtymyz. Jas bolsa da ómirge jeti bala ákelgen batyr ananyń baspana jaǵdaıynan oblys ákimi tolyqtaı habardar. Aldaǵy ýaqytta aımaq basshysynyń qol­daýymen Názıra Sarbalıevanyń baspana jaǵdaıyn sheshemiz dep otyrmyz.

Erjan BAITILES,

«Egemen Qazaqstan».

QYZYLORDA.

Kádege asar keńester

Lımondy 5-6 mınýt ystyq sýǵa salyp qoısa, shyryny jaqsy bólinedi.

Lımon qabyǵyn tastamańyz. Ydys jýǵanda sýǵa salsańyz, ásirese shyny ydystar jarqyrap shyǵa keledi.

Súttiń túbi kúıip ketse, ony dereý basqa ydysqa quıyp, betin tórt qabattalǵan sýly shúberekpen jaýyp, taǵy da bir qaınatyp alsańyz kúıik dámi qalmaıdy.

Eger shynydan jasalǵan buıymdy qapelimde syndyryp alsańyz, onyń synyǵyn qolmen jınamańyz. Ol úshin maqtany sýlap jınańyz, maıda synyqtardyń bári soǵan jabysady.

Pııazdy, sarymsaqty arshyǵan soń qoldy ylǵaldy tuzben nemese pomıdormen súrtip baryp jýsańyz, ıis qalmaıdy.

Tuz qurǵaq ári sýsyp tursyn deseńiz, tuz salǵyshqa 2-3 túıir kúrish salsańyz, kúrish dymqyldy soryp alady.

Kartopty jáne basqa da kókónisterdi arshyp tazartqanda saýsaqta daq qalady. Al qolyńyzdy bir qasyq sirke sýy qosylǵan ystyq sýǵa bes mınýttaı ýaqyt batyryp otyrsańyz, qolyńyz daqtan da tazarady ári terini de jaqsartady. Bolmasa tis pastasymen saýsaǵyńyzdy súrtseńiz de daq ońaı ketedi.

Qamyr ılegende qolyńyzǵa ósimdik maıyn jaǵyp alsańyz, qamyr jabyspaıdy.

Suraq sizden, jaýap bizden

Qys kezinde sýyq tıip aýyrmaıtyn adam az shyǵar. Sol kezde ýys-ýys dáriishetinimiz de ótirik emes. Al qaısy­bireýler sol dárilerdi múldemqoldanbaımyz deıdi. О́zde­riniń aıtýynsha, olar dárilik shópterdipaıdalanady eken. Eń qyzyǵy, olar bul shópterdi dárihanalardan dasatyp almaıtyn kórinedi. Olardy jaz kezinde ózimiz jınap, keptiripalamyz deıdi. Mundaı tásil qaýipti emes pe, sony bilgimiz keledi.

Qorabaevtar otbasy.

Astana.

Dárilik shópterdi qaı kezde qalaı jınaýdy bilmeıtinder bul ispen árıne, áýestenbegeni jón. О́ıtkeni, dárilik shópterdiń shıpasy bolýy dál osyǵanqatys­ty. Túıip aıtqanda, dárilik shóp­terdi qaı kezde, qalaı jınaýdy bilýmenqatar, onyń nendeı syr­qatqa paıdalaný qajettigin bi­lý shart. Bul sózimizdińbir dá­le­li retinde biz búgin emdik qa­sıeti de, túri de jurtqa keńi­nen tanys árielimizdiń bar aıma­ǵynda derlik kezdesetin birer dárilik shópti jınaý jaıynaıta ketpekpiz.

Shaıqýraı. Bul shópti endi búr­­shiktep gúldeı bastaǵanda jı­­­­­naıdy. Sabaǵynyńjoǵary ja­­ǵyn qyrqyp alǵan shópti sha­tyrdyń astynda ne jaqsyjel­­de­netin úıde aýyq-aýyq aýdarystyryp turyp keptiredi. Eger ony duryskeptirmese, onda shóp qyzyp, qaraıyp ketedi.

Bul shóp emge tunba retinde qoldanylady. Iаǵnı 20 gram shóp­ti bir kese ystyqsýǵa salyp býlaıdy da, ábden sýyǵan soń súzip, bir as qasyqtan kúninen úshmez­gil ishedi. Tunbasy as­qa­zan-ishek, baýyr aýrýlaryna jáne irińde­gen jaranyjýýǵa paıdalanady. Árı­­­ne, budan basqa da jaǵdaıda qoldanýǵa bolady. Alaıdaony dá­­­rigerdiń aıtqany durys bol­maq.

Joljelken. Bul shópti jol jıekterinen, baqshalardan, sha­byn­dyqtardan jıikezdestirýge bolady. Ony gúldegennen bas­tap», qýraǵansha jınaýǵa bolady.Iаǵ­nı, túbinde tuqym qal­dyryp ja­pyraqty zaqymdamaı qyr­qyp alady. Bulshópti ha­lyqtyń medısınada sólin alyp ta, tun­ba jasap ta jıi paıdalanǵan.

Súıiktimniń súıgen asy

Qarynnan jasalǵan orama

Ádette jas kelinshekter qaryndy tazalaýdan erinedi. Kóbine qoqysqa tastaısalady. Onyń bári qarynnan óte dámdi as daıarlaýǵa bolatynyn bilmegendiktenǵoı. Endeshe, biz búgin qarynnan jasalatyn taǵamdardyń biri jaıly áńgimelepbereıik.

Qarynnyń búrin qyryp, tazalap jýyp, ústeldiń ústine jan-jaǵynan tartypjaıady da tórt buryshty formaǵa keltirip, quryshyn kesip alady. Quryshymen qarynnyń qalyńdaý kesindilerin qazanǵa salyp, tuzy tatymdy sýda ábdenjumsarǵansha pisiredi. Pisken soń sorǵytyp alyp kespeshe jińishkelep týraıdy.Buǵan pisirilgen til, et pen sábizdi de kes­pe tárizdi týrap, al pııazdy maıǵa sálǵana qýyryp alyp qosady. Osylardyń ústine shıki jumyrtqa qosyp, ony jaqsylap aralastyrady.

Endi qaryndy taqtaıdyń ústine jaıyp (búrin syrtyna qaratyp), ústine juqalap tilingen quıryq maı tilimderin, onyń ústine manaǵy daıyndalǵan qosyndyny jaımalap salady. Odan keıin qarynnan orama jasap, onyń syrtynan dákemen orap, jippen aınaldyra baılap tastaıdy. Odan keıin qazanǵa sý quıyp, shamaly tuz salyp oramany baıaý otta 4-5 saǵat qaınatady. Daıyn oramany súzip alyp, ábden salqyndaǵan soń jip pen dákeni eppen sheshedi. Qaryndy dóńgelektep týrap (4 mm qalyńdyqta) jaıpaq tárelkege salady. Oramanyń jan- jaǵyn záıtún jemisimen, kókjelken japyraqtarymen, qııar tilimderimen sándeıdi. Dastarqanǵa salqyn kúıinde beriledi. Bul taǵamdy ázirleý úshin shamamen 2 000 gramm qarynǵa 150 gramm til, 200 gramm pisken et, 4-5 pııaz, 1 as qasyq margarın, 1 as qasyq un, 2 jumyrtqa, 120 gramm quıryq maı, 2 túıir qara burysh, 2 túıir hosh ıisti burysh, 50 gramm sábiz, 2-3 tal kókjelken (petrýshka) japyraǵy, 1 qııar, záıtún jemisi qajet ekenin de este ustaǵanyńyz jón.