Jomarttyń jan túkpiri

Qalamger maqsaty degendi qalaı túsingenimiz jón? Kópirtip jazdy, gazet-jornal betin bermeıdi, arakidik radıodan sańqyldap sóılep, telearnalardan kelbetin kórsetip qoıady, kitaptary balalap, tizbektelip jatyr… Sonymen, esimi eline ájep­táýir belgili eken. Maqsat tııanaǵy osy ma?
Al Jomart Ábdihalyqtyń paıymy qalaı? «Jýrnalıstiń talǵamy men ar-ojdany, bıik parasaty men patrıottyq adal sezimi des alǵan jerde eshqandaı áperbaqandyq, aq­sha­qumar ashkózdik, ádildiktiń, aqı­qattyń ala jibin attaýǵa sebep bolmaıdy dep senemin», deıdi.

Qalamger maqsaty degendi qalaı túsingenimiz jón? Kópirtip jazdy, gazet-jornal betin bermeıdi, arakidik radıodan sańqyldap sóılep, telearnalardan kelbetin kórsetip qoıady, kitaptary balalap, tizbektelip jatyr… Sonymen, esimi eline ájep­táýir belgili eken. Maqsat tııanaǵy osy ma?
Al Jomart Ábdihalyqtyń paıymy qalaı? «Jýrnalıstiń talǵamy men ar-ojdany, bıik parasaty men patrıottyq adal sezimi des alǵan jerde eshqandaı áperbaqandyq, aq­sha­qumar ashkózdik, ádildiktiń, aqı­qattyń ala jibin attaýǵa sebep bolmaıdy dep senemin», deıdi. Buǵan halyqtyq, áleýmettik múddeni, adam­­gershilik dástúrlerdi bárinen de bıik qoıý arqyly dittegen maq­satqa jetýge bolatynyn jáne pysyqtaıdy.
Maqsatsyz janǵa nur quıylar ma? Máýeli jemis ǵaıyptan, aýzyna úzilip túser me? Maqsatyna jetpegen adam baqytqa kenele me? Taǵy Jomartqa suranalyq. «Baqytty kim?» degen saýal­ǵa danyshpan Fales: – Kimniń táni saý, rýhy sabyrly bolyp, boıyna bitken qabilet-darynyn jetildire tússe, sol adam baqytty, – dep jaýap beripti. Osy oıǵa júginip, tereń paıymdaǵan Jo­mart, óz bilimi men ilimine, fı­losofııalyq sarabyna súıenedi de: «osy úsh ólshemge, eń azy, qo­sym­sha úsh myń talap qosyla aı­tylǵandaı kórinedi maǵan», dep túıin­deıdi. Ba­qyt týraly álgi aıtylǵan úsh ólshemge Jomart úsh myń talap ilistire qoıady. Saralańyz. Baqyt tipti de ońaı jańǵaq bolmaı shy­ǵypty! Bir sát Jomart­tyń talaptaryna osy bolary kádik-aý dep, oı kózimen saralap kórińiz­shi… baqyt satyp ala qoıatyn boıtumar emes eken, ómirlik maqsatyńnyń maz­mu­ny­nan, istegen isińnen túzilgen te­ńiz túbindegi injý-marjanǵa uqsaı­dy-mys. Al teńiz túbinen asyl- jaqut terýge ekiniń biriniń shydamy, kúsh-jigeri, aıla-amaly jeter me eken?.. Biraq talpynys muraty – maqsatty ditteıtinin eskersek, baqyttyń aýyly sonsha alys emesteı kórinetini taǵy bar… Bul rette de Jomartqa júginbeı, sózdiń ári, oıymyzdyń máni kirmes. «Belgili bir maqsat qoıǵan adam sol jolǵa sáıkes is-qımyl jasap, talpyna berse, baǵyn jandyratyn nátıjege jetpeýi áste múmkin emes, – deıdi ol oı kórigin jalyndata qyzdyryp. – Al aldyńa aı­qyn maqsat qoıa bilý úshin qandaı aqyl kerek?! Muny, jeńil-jelpi talpynyspen esh ýaqytta attap kete almaısyń. Demek, aqylyńa saı maqsattar ǵana tirshilik dıdaryn áıgilemek!» Jeteli sóz! Demek, maqsat – talpynys birliginen baqyt basy qyltııatyndaı áserde qalasyz…
Sonda, qalaı, Jomart ba­qyt­tylar sanatyna jata ma, ózi? Shú­kir, densaý­ly­ǵy­nan táni shaılyq­qan joq. Maý­sym­dyq allergııadan kózi jasaýrap, qy­za­ryp, jazyp jatqan qaǵazyna tónip tú­ze­lip, tónip túzelip, kók sııamen su­lý da órnekti jazýyn bıpazdap tú­sirip, ka­bınetine tosynnan kir­gen bizge: «Alań­damańyz, allergııasy tús­kir ǵoı, soqtyqpaly qınaıtyn, áıtpese, jalpy basy-qarynym din aman», dep qatar kelip qalǵan túshkirigi men kóz sorasyna qol oramalyn alma-kezek syrǵyta bastaǵan-dy. Tapsyrys – maqa­la­myz bar edi, sonyń jaıyn aıt­qyz­baı-aq, kináli keı­ip­pen ózi aqtap alyp jatyr. Jýyrda inde­tip qolǵa alyp bitirip, jetkizip bermekshi… Jetkize almady… Ýádege joq edi. Kenetten qıy­lyp ketti… О́mir jolynda, oı nó­pirinde, qalam sharýasynda úzildi. Kórkem Kókshetaýǵa tań eleńinde jetip alyp, oblystyq sessııaǵa ózi bas bop shyǵaryp júrgen «Arqa ajary» gazetin jaımalap kórsetip, alǵy kún­der­ge jospar qurý maq­saty­men alyp-ushyp kele jatqan. Kólik jyl­dam­dyǵynan shyr aınalǵan sulý Býra­baı­dyń ǵajap kóri­ni­sine kóz tikteı bere… arǵy ja­ǵy… jutylyp ketti!..
Baqytty bolmaqqa rýh sabyr­lyǵy kerektigin aıtqanbyz joǵa­ryda. Bir aqyl­ǵa jeterlik sa­byr­­ly edi-aý, saba­zyń. Oqyp-toqy­ǵan shaǵynda, otbasynda, joldas-jora arasynda, gazetti on jyl basqarǵan qyzmetinde, nebir saıasatpen sharpylǵan qo­ǵamdyq jumys qımyl-árketinde sabyrly sulý beı­ne­sin, bııazy minezin, alshań basqan adymyn ja­ǵymdy túrlendirip, ishki býyrqanǵan se­zimin syrtqy baı­salǵa jeń­di­rip, «jigittiń naǵyz tóresi eken» de­gi­zerlik qyzy­ǵý­shylyq pen qyz­ǵanyshty túrtip oıatatyn sabatty da nýly jerdeı alabóten jaratylys edi-aý! Áne, ór rýh, sırek márttik, salıqaly izettik tal boıynan tabylatyn Jomarttyń quıma-qalyby «ıá, ol baqytty bolýǵa jaratylǵan pende» degen tujyrym jasatatyn. …Zerendide Elbasymen saparlas bolyp, keıin ońa­sha qalǵanymyzda, Júkeń qoıý qara­ǵaıly ormannyń aıasyna salynǵan shaıhanada erkin jazylyp syr bó­lis­ken. Sharshap júrgenin, gazettiń ábden tıtyqtatqanyn, kesek dúnıesin jazýyna mursat joqtyǵyn, áne-mine, tóbesi kórinip turǵan alpys jasqa shyǵy­sy­men, joǵary oqý oryndarynyń birine oqytýshylyqqa aýysyp almaq oıy ber ekendigin qamshy saldyrmaı-aq sýdyrata jónelgen. Áńgime aýanynan, kó­zin­degi muńnan, júzindegi kireýkeden «kóp jazýym qalyp barady-aý» degen sy­ńaıly túńilis sezilgen-di… Sodan ózi de kóp uzamady ǵoı…
Grek fılosofynyń álgindegi ba­qyt­ty áspettegen úshinshi ólshemi qandaı-dy? «Boıyna bitken qabilet-darynyn jetildire tússe, sol adam baqytty», dep túıindelgenin taǵy eske sa­laıyq­shy. Jomarttyń qudaı bergen qabilet-darynynda shák joq. Ony oı álemimen, túıin-tııanaǵymen, parasat-paıymymen, tereń teorııalyq bilimimen, jan-júregi sorǵyshtaı qabyldaǵan baı ilimniń sala-salasynyń, atap aıtqanda, jýrnalıstik, fılosofııalyq ıi qanǵan talǵampazdyǵymen daralap, árli-boıaý­ly, ulttyq naqyshty oıý-órnek dále­limen ústemeleı túsip, dáleldep berer edik. Onyń kókirek kózi jiti edi. О́zge kórmeıtindi ilip-shalatyn. Astarly kó­ri­nisten aıqyn syr túıe qoıatyn. Ke­she­gini qoıasyn aqtaryp butarlap, búgingini indete parshalap, erteńniń boljamyn dáldikpen qolǵa ustatqandaı etetin, sóıtip qasterli de qasıetti bilim­paz­dy­ǵyn oıyna tekshelep jınap, qajetti jerinde sol laǵyldaryn jarq etkizip, tamsandyratyn.
Jomarttyń ómirlik yqylasymen ári ynty-shyntymen berilgeni: «oqyǵan– biledi, toqyǵan – tutady» degen tu­jy­rymmen sýarylǵan. О́ziniń sózimen beınelesek: «Tańdap, talǵap oqý, qur ermek úshin emes, tanymyńa demeý, tirshiligińe jebeý bolatyn dúnıelerdi indete júrip izdestire oqý – ǵajaptyń ǵajaby» – deń­geıine kóteriledi eken. Sondyqtan da bolar onyń «Jańa kitap – beti ashyl­ǵansha, jat jurtqa jańa kelip túsken jas kelin tárizdes pe, qalaı, jú­zine kóz toqtatyp, dıdaryn tanı bas­taǵansha, úmit-tilekterine toıat tappaı dal urasyń», dep kitapqa qushtar­lyq­tyń syryn beınelep, dóp basyp aıta bilýi.
Iá, ol kitapty anasyndaı syılady, ákesindeı ardaqtady. Dúken sórelerin saǵattap súzip turyp alatyn. Qol­ty­ǵyna qyzyqtap qysqan bir kitap ony jer-kókke sıǵyzbaı úıine dedek qaq­qyzatyn. Bas almaıdy. О́zin umytady. Basqa álemde, ózge tirshilikte saltanat qurǵandaı, qumyǵa túsedi. Ádette janyn sala oqıtyny – ǵylymı, fılo­so­fııalyq kitaptar. О́tken dáýir, ásirese, HH ǵasyr oıshyldarynyń zaman jaıyn, adam taǵdyryn táptishtegen eń­bek­teri. …Ǵalamdyq qurylymdy, qoǵam­dyq qubylystardy túsiný, ár zaman­daǵy adam tirshiliginiń ańysyn ańdap, olardyń tarıhı taǵdyryn, bolmys-jaıyn seziný – múlde ushy-qıyryn ustatpaıtyn álem. Sonyń kindik arqaýyn taýyp, kiltin ustaýdy ár qo­ǵam, ondaǵy ár alýan aqyl ıeleri ózin­she sharq uryp izdeýmen keledi. Bizdiń zamandastarymyz da dál búgin ondaı kúıden ada emes. Qanshama tarıh, qan­shama qoǵam ótken dúnıeden. Mine, myna zaman, búgingi adam – osylardyń hal-kúıi, keshken kúni qandaı? Bul adamdardyń tııanaq tabar, tynyshtyqqa keneler kúni bar ma? Ondaı meken qaı jerde?.. Dúdámal suraq kóp, ornyqty jaýap joq. Osynyń shıyrlanǵan qat­parlaryn kitap arqyly sheshýdi ol ǵumyrlyq ádet, áýestigine aınal­dyr­ǵa­ny, qashan?
Orta mektepti ana tilinde bitirgen Jomarttyń bilim jelkeni qanatyn keńge jaıdy. Orysshany jetik meń­gerdi. Baıandamalar jasap, kópshilik aldyna sýyryla sóıleıtin bop qalyp­tasty. Qınalǵan. Qıyndyq qaıtarymy – jeńildik eken, mereılendi. Búgingi Astananyń izasharlary – Aqmola, Selınograd qaýymyna ulttyq tini da­ralanǵan tulǵa bop qalyptasty, tanyldy, súısindirdi. Úsh balasy oryssha bi­tirip, ózderiniń ana tilindegi asyl qazynalardy oqýǵa, óz betterinshe túsi­nip, paıymdaýǵa shorqaq bolǵany janyna qanshalyqty batsa da tól tiliniń ús­temdigi úshin kúresin bir sát te bá­seńsitken joq edi…
Onyń oqý qabileti sırek qubylys­taı tańdaı qaqtyratyn. О́mirge oqý úshin kelgendeı, ózge dúnıeni tárik etetin. Danalyqtyń alýan túrli nus­qalaryn terip bilip, odan fılo­so­fııa­lyq qaǵıdalardy júıelep, taratýǵa kónterlikpen ysylǵan edi. Sokrat pen Dıogender… Býdda men Konfýsıı, Fales, Solondar… Ejelgi úndi, Túrik, Mysyr, arab-parsy álemi… Bári-bárin ataı kelip, kóz jeter tarıhtan óz to­pyraǵymyzǵa aıaq tiresek, Qorqyt baba, Maıqy bı, Balasaǵundyq Júsip, Ál-Farabı… Aqtanberdi, Qaztýǵan… Asan qaıǵy men Buqarlar… Jalpy qazaqtyń myń bir shesheni, júz bir bıi, handary men batyrlary qaldyrǵan ilki mura­lary – tirshiliktiń naǵyz Danalyq nus­qa­lary ekendigine sháksiz kóz jetkizer edi.
Gazetke basshylyq jasap otyryp, onyń yńyrshaq aınaldyratyn qat-qabat qareketinen tynys alǵan sátte oqýǵa osylaısha sarsylyp otyrýdan ne paıda tapty eken? Sydyrtyp oqı bermeı qalamyna da tynym bermepti ǵoı, jaryqtyq. Jazǵandary jáne qandaı! Esh ásiresiz aıtsaq, qynabynan sýy­ryl­ǵan almas kezdikteı jarq-jurq ete­di. Kez kelgen shyǵarmasyn tushy­nyp, rahat sezimmen oqısyz. Sapyrylǵan sóz tasqyny emes, sanany oımen sáýle­lendiretin paıymy kelisti, tereń mándi, asqaq pafosty, ómirsheń dúnıege sýsyn qandyrasyz. Máselenkı, bir kitap týraly resenzııa jazdy ma, ol týyndyny myń kitappen salystyra qaraǵandaı bolyp, jalqydan jalpy pikir týyndatyp, mol maǵlumatpen kóm­kerip tastaıdy. Maqalanyń bas-aıaǵy jup-jumyr, bir-eki bettik qana. Al odan kól-kósir bilim uryǵy shashylyp jatqandaı edi… Saraby qandaı, túıini qandaı? Tamsandyrady. Sóıtsek, bári mıǵa jınaǵan biliminiń ushqyny eken ǵoı… Jaz­ǵa­ny­nan bilimi kórinbese, bári beker eken-aý! Syldyr sýsha aǵady da ketedi.
Jazǵanynyń salymy bar ma Jo­mart­tyń? Bar bolǵanda qandaı! Átteń, átteń… jazylmaı qalǵany qanshama! Kózi tirisinde bir ǵana kitaby shy­ǵypty. О́kinishti-aq! «Sharbolat senim» – fılosofııalyq-pýblısıstıkalyq pro­za. «Bul kitaptyń ataýyn osylaı atadym,– dep túsinik beripti avtor. – Senim nege «sharbolat» uǵymymen órim­des bolýy kerek? Men oǵan nelik­ten mán berdim?.. Senimińdi sharbolattaı shymyr, serpindi etý – uzaq jol, úzdiksiz eńbek, tynymsyz izdenis pen talpynystyń jemisi…Adamnyń qaı kezde nege, qalaı sengeniniń izi onyń ómir jolynyń ón boıynda saırap ja­tý­ǵa tıis. Onyń tirshiligi qalaı ótken­digine jáne qalaı ótetindigine basqasha dáıek joq. Senimiń – kúshiń. Senimiń – isiń. Senimiń qandaı bolsa – ómiriń sondaı. Qate, jańsaq, jemisti-jeńisti iste­rińniń bári tanymmen, senimmen sabaq­tas. Basqasha bolýy múmkin de emes». Buǵan ne alyp-qosarsyń?
Sonymen, «Sharbolat senim» qandaı kitap? Oǵan elimiz táýelsizdik alǵan­nan keıingi kezeńde baspasózde jaryq kórgen tańdaýly pýblısıstıkalyq týyndylary jáne estetıkalyq-fıloso­fııalyq proza janrynda jazylǵan ja­ńa eńbekteri jınaqtalypty. Avtor búgingi qoǵam men Adam problemalaryn tarıhı jańa múmkindikter men naqty ómir aıasynda qarastyrady. Myna óris ala bastaǵan demokratııalyq úrdis, ór­ke­nıetter bettesýi, búkil álemdi qam­tyǵan jahandaný nyshandary ómiri­mizge taǵy qandaı tosyn ózgerister ákelmek? Biz qandaı baǵytty senimmen qalap, qandaı qundylyqtarǵa taban tireýimiz kerek?
Qoǵamdyq óristerde jeke adamdar berik tańdaý jasap, tegeýrindi áre­ket­ter arqyly nyq senimmen ómir súrýi úshin olar tııanaqty tanymǵa, ómirdiń órkendi kúshterine arqa súıeýge tıis eken. Jomart kitabynyń temirqazyq ıdeıasy da, avtordyń eń negizgi leıtmotıv kredosy da osy suraqtarǵa jaýap izdeý. Mine, bul kitap osynysymen de qundy.
Kórnekti qalamgerdiń artynda qal­ǵan murasy – úsh kitap! Bul ázirge shy­ǵyp úlgergeni. Basqa qoljaz­bala­rynyń taǵdyry beımálim. Retimen aıtsaq, ekinshisi – «Álem oıshyldary mura­sy­nan» serııasymen shyqqan «Oı-qazyna antologııasy. HH ǵasyr» jınaǵy. Jo­ba­nyń avtory J. Ábdihalyq bul jı­naqqa álem oıshyldarynyń úlken le­giniń týyndylarynan úzindilerdi top­tastyryp beripti. Sóıtip, qazaq oqyr­mandary tuńǵysh ret HH ǵasyrdyń qoǵamdyq, saıası-áleýmettik, fıloso­fııa­lyq oı-qazynasyna ábden den qoıa alady. Sondaı-aq Shákárim Qudaı­ber­diuly men Ahmet Baıtursynulynyń aqyl-oı murasymen de keńirek ta­ny­sýǵa múmkindik mol. Jáne de mádenı-rýhanı ómirimizdegi alǵashqy qadam bolýymen de mańyzy zor eńbek. Ǵasyr qazynasy jańa myńjyldyq bastaýynda Táýelsiz Qazaqstannyń ilgeri tart­qan kóshin túzesýge, sóz joq, septigin tıgizedi degen oıdamyz. Kókirekti kúıinish kerneıdi, antologııanyń jobasyn qurastyryp, baspaǵa ázirlep, oǵan redaktorlyq etken aıaýly qalamger kóz maıyn taýysqan bul eńbegin kóre almaı ketti… Ǵapyl – dúnıe deseńshi…
Kelesi kesek týyndysy – «101 tol­ǵam, 1001 túıin». Fılosofııalyq baıyp. Orasan oıshyl azamattyń artynda qalǵan teńdessiz murasy. О́zi kórmese de qalyń eli qazaǵynyń kóz qýanyshyna aınalyp, oı-órisin baıytqan ómirsheń shyǵarma. Avtor onda adam, qoǵam, zaman syrlaryna talǵammen zer salyp, ómir qubylystaryna syndarly kóz­qa­rasyn bildiredi. Kitaptyń aıryqsha bir ereksheligi: qazirgi qoǵamdyq-áleý­met­tik ahýal, mádenı-rýhanı úrdis, adamı bolmys syry búkil adamzattyq da­mý­dyń aıasynda jáne táýelsiz qazaq eliniń búgingi, bolashaqtaǵy órkenıet, demokratııa, jahandaný jaǵdaıyna baılanysty oı tezine salynyp órimdelýinde.
Endi sol telegeı talǵamdy, tereń tamyrly túısik pen túıinderdiń bir­sydyrǵysyna kóńil aýdaryp kórińiz: «Mólshersiz talǵam, ólsheýsiz tilek – ómirdiń quty emes, qııanatyna, tipti qasiretine alyp keledi»; «О́kinishke qaraı, kóptegen qandastarymyz, qaı­sy­bir otandastarymyz, shyntýaıtqa kelgende, izgilikti, asyl, asqaq sezim, sharbolattaı berik senimmen órilgen mu­rat­tardan maqurym»; «Árıne, shegi­ne jetken qaıshylyqtardan áıteýir bir apat bolmaı qoımaıtyny oılantady…»; «О́ziniń jeke múddesin kóksegender ultyna ádil bolady dep sený – qotanǵa qasqyrdy «panalatqanmen» birdeı»; «Folklorlyq deńgeıden ózin joǵary sanaıtyn qazaqtar óziniń ulttyq te­gi­nen áldeqashan qol úzgender dese bol­ǵandaı…»; «Qazaqta, uıat ta bolsa aıtaıyn, ózinde bardy uqsatpaý bylaı, ony elemeıtinin maqtan kóretin de mi­nez bar»; «Bireýge kiná artyp, min ta­ǵý­dyń sebebi kóp, al ony uǵyp, túsinýdiń joly – jalǵyz: tek ózińniń kisige degen talabyń men ólshemińdi sál ózgertseń boldy. Demek, onyń tur­ǵysyn da elep, onymen sanasýyń kerek»; «О́mir – kúres» degen anyqtaýysh shyndyqtyń bir ǵana qyry, al ómirdi kóp jaǵdaıdyń birligi, úılesimi, tutastyǵy turǵy­sy­nan alyp kórińiz, ol eshqandaı da kúres emes. Sondyqtan jarasýǵa, tabysýǵa, birlikke umtylýǵa bálendeı shek, shekara qoıylmaýy kerek. … «О́mir – kúres» degen formýlany asa absolıýt­ten­dir­megen durys. Syńarjaqtyq báribir opa bermeıdi»; «Adamnyń neǵurlym oń isterge qulshynýy qyrýar kedergi-qaı­shylyqtardy jeńýdiń eń tegeýrindi kepili»; «Paryzyńdy óteý – esti ómir súrýdiń eń úlken máni. Onyń sheksizdigi jáne mindetti ekendigi qandaı aýqymdy bolsa, onyń shartsyz, erikti oryndalýy – sondaı Baqyt!»; «Nysappen júrip, qarapaıym da qajyrly eńbek jolyna túsip, izgilikti is tyndyra alatynyńa ózgelerdiń kózin jetkize alsań, – sonda ǵana Adamsyń. Synshy kóz buǵan deıingińdi de, budan keıingińdi de aına-qatesiz ólshep beredi, biraq «Naǵyz Adamsyń!» degen baǵa osy talap oryndalsa ǵana aıtylady»; «Qalaı degenmen de, jaratylys áleminde jan ıe­si­niń jaı tabar, jan ushyryp sharq ur­maı, alańsyz júrer kúni joq. Eshqashan bolmapty degen nárseler bolady. Endeshe…»; «Ashyq anyqtyq, batyl adal­dyq tanylmaǵan jerden qandaı izgilik tabylýy múmkin?!»… Sóz uǵatynǵa daıar as, mine, osylaı meldekteı túsedi. Tejelgisiz tilekke – ázirge osy tustary qanaǵat bolsyn dep, doǵara turalyq.
Aýyr da bolsa, bir aýnatyp aıta beretin boldyq qoı, «ózi kórmeı ketken kitaby» dep. Iá, sondaı murasynyń biri – «Aqseleýge jazdym hat» dep atalatyn epıstolıarlyq esse. Jan aıamas dostardyń – Aqseleý Seıdimbekov pen Jomart Ábdihalyqtyń 1966-1998 jyldar aralyǵynda jazysqan hattary bú­ginde halqymyzdyń mol rýhanı qazy­nasy retinde tarıhta qalary kámil. Bul kitapqa tek Jomarttyń Aq­seleýge jaz­ǵan hattary ǵana beril­gen. О́kinishke qaraı, Aqseleýdiń jaýap hattary quras­tyrý­shylar­dyń qolyna túse qoımaǵan syńaı­ly. Bul olqylyqtyń da orny tolar. Qos ádebıetshiniń jaýap­tas­qan hattary da juptasqan kúıi oqyrmandar ıgiligine aınalar… Al myna kitaptaǵy tereń paıymdy, tolǵaqty pikirler ár hattyń mazmunyn baıytyp, óne­gelik tujyrymymen qoǵam, adam­zat múddesin tuzdyqtaı tú­sýi­men de qundy.
Qaı hatta da shyndyqtan, ádil­­dikten aınymaıtyn Jomart­tyń jazǵany kóńildi dóptigimen jaılandyryp, oıǵa batyryp, beıne bir kórkem shyǵarma oqyp otyr­ǵandaı, sanany san-saqqa júgir­tip, ómir atty asaý teńizben alparystyryp qoıatynyn qaıter­siń. Qys­qasy, beı-jaı qal­dyr­maıdy. Qur otba­synyń aman­dy­ǵyn su­ras­qan qarabaıyr «saý-sálemet­tik» ústirt jazbalar emes. Mysaly: «Aqseleý! Ha­tyń­dy alysymen ile áńgimeni de oqyp shyq­tym. Jaı qońyr sal­qyn ǵana áser berdi. Eki shalyńda da dara­lyq minez órilip shy­ǵatyn ózek bar, biraq áńgimede kózdegen ıdeıa­ǵa jyǵa almapsyń jáne negizgi ıdeıa kómeski qalǵan», deýinde qan­sha­lyqty dos shyǵar­mashylyǵyna degen jan yqylasy jatyr deseńizshi. Kóńil jyq­pas­tyq emes, batyryp aıtyp otyr. Mine, dostyqtyń qadir-qasıeti osyndaı ótkirlikten de bilinse kerek-ti. Aqse­leýdiń jaýaby qa­laı eken? Týlamaǵan shyǵar…
Aqseleýdiń izdenisine «maı quıatyn» myna bir aqyl-keńesiniń de sıpaty bólek: «…seniń kúı ańyzyn keshiktirmeı qolǵa alýyń qajet. Halyqtyń ózin-ózine, odan soń ózge elge tanylýy úshin ondaı eńbektiń quny máńgilik ól­sheýsiz. Bul taqyryp – ári kórkem ańyzdaý áńgimege de, ári ǵylymı-saraptaý eń­bek­ke de ıe bermeıtin ken qazyna. Kiris tezirek. О́ziń aıtqan osy maqsattyń qadir-quny ólsheýsiz ári ómirsheń».
Parasat-paıymy tańdaı qaq­ty­ratyn Jomarttyń hattarda kó­tergen máse­le­leri shetinen shymyr, shyńdalǵan, shynaıy… Mine, oqyp kórińiz: «О́z múd­desin durys túsinýge kóterilmegen halyq (adam) tarıhı júıeli ister (áre­ket-qımyl) jolyna shyǵyp, mándi ómir súre almaıdy. Baıqaısyń ba, búkil adamzat tarıhy prak­tıka­lyq is-qımyl turǵysynan alǵanda da, aqyl-oı, shyn­dyq syryna kemel zerde-dúnıe­tanym turǵy­sy­nan alǵanda da júıelilikke qaraı bet túzep keledi.»
О́zin únemi qamshylaı túsip oty­ratyn Jomart qol jetkizgenin áste mise tutpaıdy. Shyǵar­mashy­lyqtaǵy ilge­ri­leý, tolysý, qana­ǵat­syzdyq… Basyn ıdirtetin «osal» tustary osy: «Aqseleý dos, arman kóp, alǵan kóp, bergenimiz joq bul ǵumyr tynshý berip, tynysh uıyq­tatar emes. Mazasyz halde úndeser bir ózińsiń dep aıtamyn da bárin. Áıtpese, jalpy álsizdigime qara­maı, mende dáti beriktiń de jobasy baryn sen jaqsy ańǵarǵan bolýǵa tıissiń», degendi beker meńzep otyr­maǵan bolar. О́mirde tyndyr­ǵany kól-kósir bolsa da, aýzyn qur shóppen súrtip otyr. Budan onyń maqsat aıqyndyǵy men murat bıik­tigi de sezilip turǵandaı.
Já, Jomart hattarynan ajy­ra­ǵyń kelmes. О́mir aınasy ispetti. Kóńilge bárin syıǵyzǵan. Álemge kózdi ashyp qaraǵyń keledi. Jaı bir tirlikti emes, adamzattyq aýyr júkti, keleli mindetti, erteńniń boljamyn dáıektegen bilim salmaǵyn ózińshe ekshegenge ne jetýshi edi. Oqyp-toqyǵany kóp eken ǵoı. Ásem kelbetinen, oıly kózinen, mirdiń oǵyn­daı sózinen, tipti, kelisti jú­ris-tury­synan bilimdarlyǵy baı­qa­lyp turatyn tegeýrindi tulǵa eken, saǵyndyrǵan Jomart!
Túısik túıini mynadaı: «Sharbolat senim», «101 tolǵam, 1001 túıin», «Aq­seleýge jazdym hat» – osy úsh taǵan eńbekteriniń basyn qosyp, kereqarys tom etip halyq kádesine jaratsa… Sebebi, Jomart Ábdihalyqtyń maǵy­naly súrgen ómiri: zaman beınesi, qoǵam bederi, adam jasampazdyǵy, bári-bári so­lar­dyń betterinde óshpesteı tań­ba­lanǵan ǵoı!
Demek, qaıran Jomart bizben birge ómir súrip jatqandaı eken-aý! Jan túpkirine laǵyl-marjan qatta­lypty. Sonyń shaqpaǵynan shashy­raǵan altyn sáýle ushqyny eshbir báseń­simeı­tin­deı… Ár júrekti araılandyryp tur!
Qaısar ÁLIM,
«Egemen Qazaqstan».
ASTANA.