Zylıha

On toǵyzynshy ǵasyrdyń basynda (1825 j.) Peterbýrgtiń Senat alańynda bolǵan patshalyq rejimge qarsy al­ǵash­qy bas kóterýdiń qaıǵyly aıaqtalǵany tarıhtan belgili. Kóterilis aıaýsyz basyp-janshylyp, ony uıymdastyrýshy­lar ólim jazasyna kesildi, biraz adam ıtjekkenge aıdaldy. Biraq, bizdiń bú­gingi aıtpaǵymyz bul ǵana emes, jazaǵa kesilgen kúıeýlerin ıt ólgen jerge izdep baryp, Sibirdiń adam aıtqysyz azabyn bastan keshken, aıdaýdyń aýyrtpalyǵyn súıgenderimen birge bólis­ken dekabrıs­terdiń aqsúıek áıelderiniń mahabbatqa adaldyǵyna, erlikke bergisiz is-áreket­terine álem jurtshylyǵy kúni búginge deıin tánti ekenin eske sala otyryp, osyndaı bekzat qasıet qazaq qyzdary men áıelderiniń de boılarynan tabylyp jatatynyn jetkizý. Máselen, qa­zaqtyń uly aqyny Maǵjan Jumabaev­tyń jary Zylıha Qurmanbaıqyzy jazyqsyzdan-jazyqsyz túrmege qamal­ǵan kúıeýiniń joqtaýshysy, janashyry bola bildi, keıin ádebı murasynyń shyraqshysyna aınaldy.

On toǵyzynshy ǵasyrdyń basynda (1825 j.) Peterbýrgtiń Senat alańynda bolǵan patshalyq rejimge qarsy al­ǵash­qy bas kóterýdiń qaıǵyly aıaqtalǵany tarıhtan belgili. Kóterilis aıaýsyz basyp-janshylyp, ony uıymdastyrýshy­lar ólim jazasyna kesildi, biraz adam ıtjekkenge aıdaldy. Biraq, bizdiń bú­gingi aıtpaǵymyz bul ǵana emes, jazaǵa kesilgen kúıeýlerin ıt ólgen jerge izdep baryp, Sibirdiń adam aıtqysyz azabyn bastan keshken, aıdaýdyń aýyrtpalyǵyn súıgenderimen birge bólis­ken dekabrıs­terdiń aqsúıek áıelderiniń mahabbatqa adaldyǵyna, erlikke bergisiz is-áreket­terine álem jurtshylyǵy kúni búginge deıin tánti ekenin eske sala otyryp, osyndaı bekzat qasıet qazaq qyzdary men áıelderiniń de boılarynan tabylyp jatatynyn jetkizý. Máselen, qa­zaqtyń uly aqyny Maǵjan Jumabaev­tyń jary Zylıha Qurmanbaıqyzy jazyqsyzdan-jazyqsyz túrmege qamal­ǵan kúıeýiniń joqtaýshysy, janashyry bola bildi, keıin ádebı murasynyń shyraqshysyna aınaldy.

Shynymdy aıtsam, Maǵjannyń jary týraly jeke maqala jazý oıymda joq edi, kezinde biraz materıaldar jarııalandy, men de retti jerinde eńbegin elep, ekshep, nazardan tys qaldyrǵan joqpyn, oqyr­­man­­­ǵa aqyn ómirindegi ol kisiniń orny bó­lek bolǵanyn, araǵa jyl­dar salyp asyl uly­men qaıta qa­ýyshqan halqynyń Zylıha Qur­manbaı­qyzyna da qaryzdar ekenin jet­kizýge tyrysyp baqtym. Degenmen, oılap otyrsam, ol kisi jaıly áli aıtylmaǵan áń­gi­me kóp eken. Sońǵy kezderi esimi de aýyz­ǵa jıi alyna bermeıdi. Umytylyp bara jat­qan sııaqty ma, qalaı? Ol ol ma, «ózi joqtyń kózi joq» degendeı, Zylıha she­sheı­di qaralaýshylar da ár jerden boı kór­setip qalýda. Olarmen aıtysyp-tar­tys­qym joq. Bárine ýaqyt óz tóreligin aıta jatar.

Ol kisimen kózi tirisinde birneshe ret kezdesip, suhbat qurǵanymyz bar. О́tken ǵasyrdyń 80-jyldarynyń sońynda, otyzynshy jyldardaǵy qýǵyn-súrgin­niń qur­ba­ny bolǵan qazaqtyń aqıyq aqy­ny Maǵ­jan Jumabaev tolyq aqtalyp, esi­mi men shyǵarmalary halqyna qaıta oraldy. Me­niń Soltústik Qazaqstan oblys­tyq ra­dıo­synyń bas redaktory jáne Qazaq ra­dıosynyń aımaqtaǵy menshikti tilshisi qyz­metterin qosa atqaryp júr­­gen kezim. Budan buryn da jazǵa­nym­daı, uzaq jyldar boıy Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń muraǵa­tyn­da shań basyp jatqan Maǵjan Juma­baev­tyń ústinen qozǵalǵan qylmys­­tyq ispen tanysýǵa jol ashylyp, ol sol kezde Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń Sol­tústik Qazaq­stan oblystyq basqarmasy bastyǵynyń orynbasary bolyp istegen rýhanııat janashyry Edige Qaıyrbekov­tiń kómeginiń arqa­synda jurttan buryn meniń qolyma tıgen edi. Muraǵat mate­­rı­al­da­ry­nyń sherter syry az emes, árıne. Ýaqyt tabymen sarǵa­ıyp óshe bastaǵan ırek-ırek jazýlarǵa janarymdy sýara otyryp biraz jaıǵa qanyq­tym. Maǵjannnyń azapqa, qaıǵy-qasiretke toly ómiri kim­niń de bolsyn saı súıegin syrqyratqan­­daı. Degenmen, sol oqıǵa­lar­dyń tiri kýásimen áńgi­melesý bir basqa eken. Zylıha apaıdyń Maǵjan týraly aıtqan estelikterin bir aýyz sózin qalt jiber­meı, túgel jazyp al­dyq, ke­ıin birneshe habar jasadyq. Átteń, so­­lar­dyń bári naryqtyń alǵashqy jyldarynda – baıtal túgili bas qaıǵy bol­ǵan, qysqa jip kúrmeýge kelmeı jatqan zamanda joıylyp ketti. Sonda da biraz jyl gazette qyzmet istegenimniń paıdasy tıdi. Reporter degenge asa sene bermeı ózim áńgimelesken adamdardyń sóz­­­derin qoıyn kitapshama da túrtip otyrýshy edim, sol jazbalarym qajetime jarap, biraz jaı jadymda qaıta jańǵyrdy.

Maǵjan men Zylıha qalaı tanysyp, qaıda tabysyp júr? Jasyratyny joq, keıbireýlerdiń oıy olar eseıgen kezde kezdeısoq kezdesken adamdar degenge saıady. Joq, olaı emes. Olardyń tanyst­y­ǵy Maǵjan bilim qýyp Qyzyljarǵa kelgen, osyndaǵy Begishev degen tatardyń medre­se­sinde oqyp júrgen kezden bastalady. Tip­ti, ekeýiniń týystyǵy da bar ekenin, Zy­lıhanyń ákesi Qurmanbaı Maǵjannyń sheshesi Gúlsimniń ákesi Áshirbekpen bir týǵanyn, demek, Maǵjan jıen de, Zylıha naǵashy bolyp kele­tinin eskersek, olar­dyń birin-biri bala kezden biletinin de joqqa shyǵara almaımyz. Áý basta, bul ekeýiniń qosy­lýyna Maǵjannyń ata-ana­synyń qarsy bolýynyń basty sebebi, mi­ne, osynda bolsa kerek. Ataqty ánshi Ermek Ser­kebaevtyń anasy óziniń estelik­te­rinde Zylıhamen jastaı tanysyp aralas­qanyn, syrlas bolǵanyn Maǵjandy tuń­ǵysh ret sol úıde kórgenin jazady. Ol kisi Qyzyljardaǵy qazaq pedteh­nı­ký­my­nyń janynan ashylǵan eki jyldyq kýrsta oqyp júrgende, jas ustaz Maǵjan qazaq ádebıetinen sabaq beredi. «Maǵjan aǵanyń kelýin asyǵa kútetin edik. Ol synypqa kirip kelgende aldymyzdan má­de­nıetti­lik­tiń sholpany jar­­­qyrap turǵandaı áser paı­da bolatyn… Keıde qyz-kelinshekter Maǵ­jannyń sa­­­baǵynan keıin syrlasýshy edik. «Osyndaı azamattyń nazaryna ilik­ken Zylı­ha­nyń armany joq shyǵar» deıtinbiz.

1894 jyldyń 26 qańtarynda týǵan Zylıha Qurmanbaıqyzynyń Maǵjannan jarty jastaı ǵana kishiligi bar. Qyzyl­jar­lyq­tarǵa dáýletti jan retinde jaq­sy tanymal atasy Álibaı qajy tuńǵysh neme­resi ómirge kelgende qatty qýanyp, ulan-asyr toı jasaıdy, esimin Zylıha dep ózi qoıady. Aqyn aqtalǵannan keıin onyń jarymen óle-ólgenshe aralasyp turǵan, Zylıha shesheı týraly artyna biraz derekter qaldyrǵan Maǵjannyń Qaharman degen aǵasynyń balasy Ǵa­dilsha óziniń «Já­jeke» (Almaty, 2005 j.) degen kitabynda: «Zylıha bes jasynda mektepke oqýǵa barady. Qyzyl­­jarda qazaq mektebiniń bolmaýynan ony tatar mek­tebine beredi. Zylıha oqýdy yntamen oqıdy, tatar, orys, arab til­­­de­­rin jaqsy ıgerip, qurbyla­ry­nyń aldy bolady», dep jazady. Alaıda, erinen erte aıyrylyp qal­ǵan anasy Já­mıla qy­zy altynshy synypty aıaqtaǵan­nan ke­ıin ony «Hat bilgen qyz balaǵa zııan, kú­­ıeýge óz betimen erte ketip qalady», dep mektepten shyǵaryp alady da, bos ýa­qytynda úı sharýashylyǵyna – as pi­si­rýge, kıim tigýge, keste toqýǵa baýlıdy.

О́zi belgili adamnyń balasy bolsa, ózi sulý bolsa, qyz-qyzǵaldaq kózge tús­peı tu­ra ma, on altyǵa aıaq basqan Zylı­haǵa da qyzyǵýshylar az bolmaıdy. Maǵ­­­jannyń da júregine shoq túskeni naq osy kez. Sodan Ýfadaǵy «Ǵalııa» med­­­re­sesine júrer aldynda ol óziniń júrekti órtegen balaýsa sezimin Zylıhaǵa hatpen jetkizedi. Meı­­linshe qysqa jazylǵan hatta bylaı de­lingen: «Qaryndas, Zylıha! Osy hatty alǵandyǵyńyzdy bildirip hat jolda­ýy­ńyz­dy kútem. Men bıyl oqýǵa ketem, egerde kóńil qosyp, maqul kórseńiz, meni kú­tý­ge qalaı qaraısyz? Maǵjan. 1910 j. ııýl». Zylıha hatty alǵanmen jaýapty keshiktiredi, sol eki ortada Maǵjan oqýy­na júrip ketedi de, bul ekeýi kópke deıin bir-birimen habarlasa almaı qalady, onyń arty kútpegen oqıǵalarǵa ulasady. 1913 jyldyń qań­tarynda Zylıhany sheshesi Hasan Muha­medıarov degen saýdagerge uzatyp jibe­redi. Bul jańalyqty Maǵjan kelesi jyly jazǵy demalysqa kelgende bir-aq es­­­tıdi. Zylıhany izdep, turyp jatqan úıi­­­ne keledi, biraq áńgimeleri jarasa qoı­­­maıdy. Tek kelesi jyly Ombyda kez­­­­­­­­deskende, Maǵjan: «Meniń hatyma nege jaýap bermediń?» dep suraǵanda janaryna muń uıalaǵan Zylıha: «Anam­­nyń aıtqa­nynan shyǵa almadym», dep aǵy­­nan jarylyp, keshirim suraǵandaı bolady.

Osydan keıin olar tórt-bes jyldaı kezdese almaıdy. Oǵan Maǵjannyń Omby­daǵy oqýy, Zylıhanyń otbasymen Aqmo­la­ǵa kóship ketýi sebep bolady. Maǵjan 1917 jyly Ombydaǵy muǵalimder semınarııasyn támamdap elge oralǵannan keıin áke-sheshesi ony úılendirý qamyna kiri­se­di. She­­­shesi Gúlsim balasyna Qyzyl­jar óńi­­ri­ne esimi áıgili Danııar degen baıdyń Shoqan degen balasynan týǵan, qazaqtyń birtýar uly, ataqty ǵalym Shoqan Ýálı­ha­novqa jı­e­n bolyp kele­­­tin (Sheshesi Qa­dı­sha Sho­qannyń inisi Jaqyptyń qyzy) Zeı­nepti la­ıyq sanaıdy. Maǵjan bul tańdaý­ǵa qarsy bolmaıdy. О́ıtkeni, ol Zeınepti jaqsy bi­le­tin. Oǵan arnap kóptegen óleńder shy­­ǵar­ǵan. Maǵjannyń Zeınepke burynnan ketári bolmaǵanyn myna joldar da dáleldeıdi:

Ketýshi ek qol ustasyp týra kólge,

Dýyldap janǵan betti ustap jelge.

«Janym!» – dep alma

betten súıgenim­­­de,

Qyzaryp, qaraýshy ediń tómen, jerge.

Maǵjan aqtalǵannan keıin 1989 jyly «Jazýshy» baspasynan «Maǵjan Juma­­baev shyǵarmalary» (Al­ǵysózin jazǵan Áb­dilda Tájibaev), 2002 jyly osy baspadan úsh tom­dyq shyǵar­malar jınaǵy (Alǵy­só­zin jaz­ǵan professor, fılologııa ǵyly­mdary­nyń doktory Sherııazdan Eleýkenov) jaryq kórdi. Basqa da eńbekter bar. So­lar­dyń bá­rinde mynadaı derek kelti­ri­le­di: «Maǵ­­jan Zeınepke revolıýsııa jyldarynda úı­len­gen» («Maǵ­jan Jumabaev shy­­­ǵarma­la­ry», Almaty, «Jazýshy» baspasy, 1989 j. 435 bet). Revolıýsııa jyldary dep biz qaı ke­zeń­di aıtamyz, 1916-1918 jyldar desek, qa­teles­pes­piz. Ǵa­dilsha Qahar­man­uly da «Maǵ­­jan Zeınepke 1918 jyly úılen­di» dep jazady. («Jul­dyz» jýrnaly, 1991 jyl, №2). О́ki­nish­ke oraı, eki jas­­tyń otba­sylyq ǵumyry uzaq­qa so­zyl­ǵan joq. Maǵ­jan Ombyda qa­zaq muǵa­limderin daıarlaıtyn kýrs ashyp, onyń dırektory bolyp júr­gen kezde, Zeınep 1919 jyldyń aqpa­nynda baladan qaıtys bolady.

Maǵjannyń Sálimjan degen inisiniń áıeli Bıbizáıip shesheıdiń «Maǵjan men Zylıhany taǵdyr qosqan» degeni bar edi. Aıtsa aıtqandaı, naq osy kezde Zy­­lıha­nyń kúıeýi Hasan súzekten qaıtys bolady da, jesir qalǵan jas kelinshek marqumnyń jylyn ótkizgennen keıin Qyzyljarǵa oralady. Ony estigen Maǵjan Zylıhanyń qurbysy Rabıǵany ertip kóńil aıtýǵa barady. Osydan keıin Maǵjan men Zylıha arasyndaǵy mahabbat oty qaıta tutanyp, eki jas birin-biri kórmese tura almaıtyn bolady. «Súıem seni sulý. Júregim janyp, Súıdim anyq, Kýá bolsyn kóp jul­dyz!..» Zylıhaǵa degen óziniń júrek syryn osylaı aqtarǵan Maǵjan Qyzyl­jar­da jas ónerpazdar klýbyn uıymdasty­ra­dy. Oǵan Zylıha da baryp júredi. Keıin Maǵjan Ombyda qyzmet istep júrgende, Zylıha osy «Kırklýbtyń» atynan Sibir-Qazaqstan halyqtarynyń sezine delegat bolyp qatysady. Osylaı másele sheshilip qal­ǵandaı bolǵanmen, Zylıhanyń sheshesi qyzynyń basqa janǵa qosylǵanyn qa­laı­dy. Alǵashynda oǵan renjip, súıme­se de О́serbaıdyń Dáýlıiniń qyzy Já­mı­laǵa úılenbek bolǵan, ákesine quda túse ber dep habar bergen Maǵjan bári­bir Zylıhany umyta almaıdy. Alda ózin ne kútip turǵanyn Qudaı sezdirdi me eken, Zylı­haǵa «qyzdar kóp rasynda, biraq maǵan ashtyǵyma shydaıtyn, on­daı-mundaı kún týsa, artymnan izdep keletin kisi kerek», deıdi. Aqyry ne kerek, Maǵjan men Zylıha Chelıabige ketip, sol jaqta qosylýǵa uıǵarady. «1922 jyly Maǵjan Ombydan oralǵannan keıin dám-tuzymyz jarasyp, qosyldyq. Sol kezderi bizden baqytty jan joq edi. Biraq, baqytymyz baıandy bolmady. Maǵjan 1926 jyly ustalyp, on jylǵa bas bostandyǵynan aıyryldy, jazasyn qııandaǵy Karelııa ormandarynda óteı­tin boldy», degen Zylıha shesheı alǵash­qy suhbattarynyń birinde.

Bul Jumabaevtar otbasyna kelgen qa­sirettiń basy ǵana eken. Keshikpeı Maǵ­­­­­­­jan­nyń eki aǵasy – Ábámmúsilim men Qaharman tutqyndalady. 1937 jyl­dyń ortasynda arnaıy qyzmettiń jandaıshaptary inisi Muhamedjandy da túr­mege toǵytady. Sálimjan da bostan­­dyqta kóp júr­meıdi. Maǵjannyń hal-jaǵdaıyn bile­min dep Lenıngradqa baryp kelgen ony da bir túnde ustap áke­tedi. Bir kezderi bolys bolyp dúrkirep turǵan Beken qajynyń mal-múlki túgeldeı tárkilenip, taqyr kedeı bolyp shyǵa keledi. Osylaı árkim óz basynyń qaıǵysymen bolyp, bet-betimen ketedi. Maǵjandy izdemek bolǵan inisi S­á­limjannyń kúni álgindeı bolǵandyqtan, basqalary onyń atyn ataýǵa da qorqady. Mine, osyndaı qaraly kúnder týǵanda, Maǵjandy izdegen, «Sýsyn berip, jas­­­tyq qoıyp basyna. Mańdaıynan sıpaı súıip jubatqan» jalǵyz adam – Zylıha.

Zylıha Maǵjandy izdep Lenıng­rad­qa bir emes, birneshe ret barady. «Zylıha baıǵus teńizden ótip, neler batpaq, toń jerdi belshesinen keship, Maǵ­janǵa talaı ret barypty. Tamaq aparyp turǵan. Saıasatty, erteńgi taǵdyrdy kóp oılamaı, kóz­jumbaımen asqan erlikke, janyn shúbe­rek­ke túıip, ózin qurban etýden tar­tyn­ba­ǵan, eshteńeden qoryqpaǵan, jasqanbaǵan, jary jolynda janyn pıda qylǵan áıel­derdiń biri Zylıha apaı bolǵan. Bul aıdaý­daǵy Maǵjanǵa kúsh, kóńiline kóp demeý bolǵan» (J. Bektu­rov, «Bes arys», «Jazýshy» baspasy, Almaty, 1992 j. 331-332 better). «Maǵ­jannyń áıeli Zylıha-hanym kúıeýi­ne talaı ret barǵan. Ár barǵan saıyn ol Lenıngradqa jer aýdarylǵan pro­fes­sor­dyń, medısına ǵylymdarynyń doktory áıeliniń úıine toqtaıdy eken». Kezinde Ýfadaǵy «Ǵa­lııa» medre­se­sinde Maǵjan­men qatar oqy­ǵan bashqurt­tyń ataqty jazýshysy Sáıfı Qu­dash 1969 jyly Qa­zaq­stan kompartııasy ortalyq komıtetiniń bi­rinshi hatshysy D.A.Qo­naevtyń atyna jaz­ǵan hatynda osyndaı derekter keltiredi.

Lenıngradtyq professordyń aqy­ly­­men Zylıha sol kezde ataǵy dúrkirep tur­ǵan jazýshy Maksım Gorkııdiń qabyl­da­ýyna barady. Aqyry 1935 jyly M.Gor­kııdiń kómegimen M.Ju­ma­baev bostan­dyq­qa shyǵady. Aqyn Qy­zyl­jarǵa qaıtyp keledi, tehnıkýmǵa oqy­týshy bolyp ornalasady… «1936 jy­ly Qyzyljarda pedtehnıkýmda muǵ­a­lim­derdiń mamandyǵyn arttyrý kýrsynda sabaq berip júrgen kezinde Já­jekemdi ekinshi ret kórý sáti tústi. Bul ki­­siler Zylıha jeńgeı ekeýi Dzerjınskıı kóshesindegi eki qabatty aǵash úıdiń ústińgi qabatynda bir bólmeli páterde turdy. Senbi, jeksenbi kúnderi nemere týysym Mútásh ekeýmiz Jájekem úıine baryp qo­naǵa jatyp qaıtatynbyz, dep jazdy óziniń esteliginde Ǵadilsha Qa­harmanuly. Keıbir demalys kúnderi Já­jekem, Zylıha jeńgeı úsheýimiz qaladan 10 kılometr jerdegi «Meshan» aǵashyna atpen arba jegip baryp qaı­­tatynbyz. Aǵashtyń kóleńkesinde biz­den bu­ryn baryp, attaryn doǵaryp, alqa-qotan bolyp otyratyn kóp azamattar. Olardyń ortasynda qa­tar túzep otyratyn Jáje­­­kem men Zylıha jeń­geı qos aqqý sııaqty áser qaldy­rý­shy edi». Keıin bul kúnder de kózden bulbul ushady. Sáken Seı­fýllınniń shaqy­rýy­men Almatyǵa kelgen Maǵjan kóp uza­maı taǵy ustalady.

Almaǵaıyp zamanda halqy asyl per­zen­tinen aıyrylyp qaldy. Artynda Zylıhasy jylap qala berdi. Biraq Maǵjan úshin otqa da túsýge daıyn Zylıha taǵ­dyrǵa moıynsunyp, qol qýsyryp qarap otyrmaıdy. Qýynady, Maǵjan­nyń ja­zyqsyz ustalyp ketkenin aıtyp, Más­keýge deıin hat jazady. Sondaı hattyń bi­ri sol kezde KSRO úkimetin basqaryp tur­ǵan N.S.Hrýshevke joldanady. Osy ara­da aıta ketetin bir jaı, ony jazýǵa, jalpy, Maǵjandy aqtaý áreketine jazýshy Jaıyq Bekturov qozǵaý salady. Ústimizdegi jyly týǵanyna júz jyl tolatyn qaraǵandylyq qalamger Jaıyq Bekturovty bireý bilse, bireý bilmes. Ol kim edi? Maǵjandy joq­tap basyn taýǵa da, tasqa da urǵan Zy­lı­ha­ǵa qolushyn bergen, súıeý bolǵan belgili jazýshy Jaıyq Bekturov ózi de qýǵyn-súrgindi kóp kórgen adam. Sh.Ýálı­hanov, Y.Altynsarın, Á.Bókeıhanov, A.Baı­tur­sy­nov, Á.Marǵulan syndy qazaq­tyń asyl uldarynyń ádebı portretterin oqyr­­­manǵa tartý etken J.Bekturov Qazaqstan Ja­­­zýshylar oda­­ǵynyń Qara­­ǵan­­dy ob­­lys­­­­­ara­lyq bólimshesin basqarǵan jyldary Soltústik Qazaqstan oblysyna san márte kelip, Maǵjannyń jary Zylıhamen kez­desip, qolynan kelgen kómegin aıamaǵan.

Jákeń 1959 jyldyń jazynda Sol­tús­tik Qazaqstan oblysynda derbes bólimshe qurý maqsatymen Qyzyljarda bolady. Osy saparynda ol Qaraqoǵa deıtin jerde turyp jatqan Maǵjannyń jesiri Zylıhany arnaıy izdep baryp jolyǵady, áńgime arasynda «Maǵjandy izdestirdińiz be? Joǵarǵy jaqqa aryz jazdyńyz ba?», dep suraıdy. Zylıha: «Oıbaı, jazdyq qoı. Jazbaǵan jerimiz joq. Eshteme shyqpady», dep muńyn sha­­­ǵady. Osy arada jazýshy: «Siz N.S.Hrý­shevke jazyńyz. Kúıeýim aqyn edi, jurt ultshyl des-ti. Biraq ol eshqandaı basshy jumysta bolǵan joq edi. Keńes ókimetine qarsy eshbir teris áreket istegen adam emes. 1930 jyly ultshyl­syń dep bir sottady. Odan lagerde jazasyn ótep kelip, bolmashy qyzmet istep júr­gen­­de qaıta qamaldy, joq bolyp ketti», dep jazyńyz deıdi. Keshikpeı hat jazylady. Osy hatqa baılanysty Más­keý­den naqty nusqaý alǵan Qazaq KSR Mınıstrler Ke­ńesi janyndaǵy Memle­ket­tik qaýipsizdik komıteti Maǵjan isin qaıta qaraýǵa máj­búr bolady. Zylıha shesheı osy komı­tet­tiń tergeý bóliminiń bastyǵy N.P. Lo­vıa­tın­ge de hat jazyp (bul hat ta Maǵjanǵa taǵylǵan aıypty qaıta qaraýǵa baılanysty qozǵal­ǵan iste tigilgen), Maǵjannyń alǵash ret túrmeden shyqqannan keıin qo­ǵamǵa kózqarasy ózgerge­ni­ne ılandyr­maq bolady. Sonyń aıǵaǵy retinde aqyn­nyń túrmeden bosap kelgennen keıin jazǵan óleńiniń bir shýmaǵyn keltiredi.

«Osy betim – aq nıetim, keldim bastap,

Janymnan bar jarany sylyp tastap.

Eńbekshi el ashýy ushan, meıirimi mol,

Janymdy tarttym saǵan jalańashtap».

Aqyry, Maǵjan kelesi 1960 jyly aqtalady. Maǵjannyń aqtalǵany týraly habar jetisimen Zylıha jolǵa jınalady. Bul jóninde Jumabaevtar áýle­tine qudan­daly bolyp keletin aqyn Ham­za Abdýllın 1960 jyldyń 5 qaza­nyn­da qazaqtyń kór­nek­ti memleket jáne qoǵam qaıratkeri Ilııas Omarovqa jolda­ǵan hatynda da jazady. Zylıha alyp-ushyp Almatyǵa jetkenmen, qýanyshy kópke sozylmaıdy. Mem­lekettik qaýip­siz­dik komıteti 1938 jyl­ǵy aıyptaýdy joqqa shyǵarǵanmen, aqyn bul joly da tolyq aqtalmaıdy. Qazaq KSR Mınıstrler Keńesi janyndaǵy memlekettik qaýipsizdik komıtetiniń su­ra­ýy boıynsha Maǵjan Jumabaevtyń Qazan revolıýsııasyna deıin jáne keıin jaryq kórgen shyǵarmalarynyń, jyrlarynyń, roman­darynyń, maqalalarynyń, ocherkte­riniń jáne aýdarma shyǵarmalarynyń ıdeıa­lyq baǵyty týraly qorytyndy jasaý maqsatynda Qazaq KSR Ǵylym akade­mııa­synyń til jáne ádebıet ınstıtýty men Qazaqstan Jazýshylar odaǵy ǵa­lymdar men jazýshylar esebinen qurǵan top (tóraǵasy Ábdilda Tájibaev) 1960 jylǵy mamyrdyń 19-ynda «óte qupııa» túrde memlekettik qaýipsizdik komıte­tine bylaı dep habarlaǵan: «Sizderdiń ótinishterińiz boıynsha jazýshylar men ádebıetshi­ler­diń bir toby 1938 jyly sottalǵan Maǵjan Jumabaevtyń ádebı murasymen ústirt tanysyp shyqty… Artynda qalǵan jyrlaryna keletin bolsaq, tutas alǵanda óziniń ıdeıalyq negizinde býrjýazııalyq-ulttyq, demek, kontrrevolıýsııalyq sıpatta bol­ǵan». Osylaı arnaıy qurylǵan top 1938 jyly NKVD qyzmetkerleri oılap tapqan aıypty jartylaı dáleldep tastaǵan. Tek bul arada basyn ashyp aıta ketetin bir másele, joǵarydaǵy top ázirlegen qory­tyn­dy qujatqa qazaqtyń belgili aqyny Syrbaı Máýlenov qol qoımapty. Aqyn­­nyń zerttelgen máselege jeke kózqarasy bolǵan-aý dep qaldym. Áıt­­­­pese, ol kezde memlekettik qaýipsizdik komıtetiniń tapsyrmasyn oryndamaýǵa kimniń dáti shydap, batyly barǵan. Uly Otan soǵysy jyldarynda ot pen oqtyń arasynda bolyp, talaı ret ólimmen betpe-bet kelgen aqyn arynan asa alma­ǵan-aý, sirá. Bizdiń­she, onyń basqa sebebi bolýy múmkin emes.

Degenmen, az da bolsa, kóńili ornyq­­qan­daı bolǵan Zylıha apaı endi Maǵ­jan­­nyń ár kezdegi baspasóz betterin kór­gen ádebı murasyn izdestirýdi, jınastyrýdy qolǵa alady. Osy maqsatpen ol Almaty, Tashkent, Qyzylorda, Orynbor, Moskva, Lenıngrad, Omby, Petropavl qalalaryna baryp, muraǵattardy aqtarady, kóz maıyn taýysyp, biraz dúnıe jınaıdy.

Jaıyq aǵamyzdyń Maǵjanǵa, Maǵ­jan­nyń artynda qalǵan jesiri Zylıhaǵa ja­saǵan basqa da jaqsylyqtary az emes. Maǵjan aqtalǵannan keıin Zylıhany shet­qaqpaı qyla bastaǵan aqynnyń týystary­nyń orynsyz áreketterin aı­yp­­taǵany taǵy bar. Ol: «О́mirde ádilet­sizdik kóp qoı. Bári de qarańǵylyqtyń, ishtarlyq­tyń belgisi. Buryn esterinen shyǵyp ketken Zylıha, endi, Maǵjan jurttyń aýzyna qaıta ilige bastaǵannan keıin, bul baı­ǵus­tardyń da tiline, kóńi­line orala bastapty. Bulardyń da áke­leri, týystary sottalyp, eseńgirep qal­ǵan adamdar. Jalǵan qyz­ǵan­shaqtyq se­­­­zim de bar. Jaqsy muraǵa ıe bol­ǵysy ke­­­­letin nıet te bar. Balasy, ur­paǵy joq, jalǵyzbasty sorly kempirdiń Maǵjan­nyń iz-tússiz ketken eńbekterin ıne­men qudyq qazǵandaı jınaǵannan ózge, so­nyń kóp azap-beınetin kórgennen basqa esh­­­kimge eshbir jazyǵy joq», dep jazdy ol.

Qazaqtyń belgili jazýshysy, qazaq ádebıeti aqsaqaldarynyń biri Ǵabbas Qa­byshuly da óziniń estelikterinde Zylıhamen kezdesken sátterin eske alyp, ol kisiniń Maǵjan murasyn saqtaýdaǵy jan­se­bil eńbegine rızashylyǵyn bildi­redi. «Maǵańnyń óleń-dastandary, áde­bı aýdarmalary jarııalanǵan gazet-jýrnaldardy izdep tabý, kóshirme jasatyp alý, árıne, apaıǵa qıyn bolǵan. Aqy-pulyn tóleý bylaı turypty, kesiri je­terlik kezderde ashyq izdeýdiń ózi qandaı táýekeldi qajet etti deseńshi?! Kúıeýine jaǵylǵan kúıeni ketirý úshin jan ty­­nysh­tyǵyn umytqan, alǵash tutqyndal­ǵa­nynda izdenip Máskeý­ge, Maksım Gorkııge deıin barǵan, Ma­ǵań­nyń ol joly aqtalýyna birden-bir se­bepshi bola bil­­gen, al eri ekinshi ret tut­qyndalǵanda so­­ńynan Sibirge barǵannan ózge sharasy qalmaǵan Zúlkeń, kim ne dese de, búgingi bizge de, keler urpaqqa da asa qa­jet qy­­rýar is tyndyrdy» (Ǵabbas Qa­bysh­uly. «Qazaq ádebıeti», 2003 j. 30 mamyr).

Osy arada Ǵabańnyń ózi de Maǵjan shyǵarmalaryn saqtaýǵa aıtarlyqtaı úles qosqanyn aıta ketsek artyq bolmas. Ol kisi Zylıha shesheıge aqynnyń kitap­­tar­da, gazetterde jarııalanǵan, má­shiń­kede bas­tyrylǵan, qolmen kóshiril­gen óleńde­rin jınaqtap, rettep, tórt dana etip túptep beredi. «Eki tomǵa bólip túptettim. Birin­shisine «Batyr Baıan», «Qorqyt» dastandary men 221 óleńin, ekinshisine Maksım Gorkııdiń «Ana týraly» áńgime­leri­niń, Mamın-Sıbırıaktan, t.b. aýdarǵan­da­ryn, maqalalaryn, jazbalaryn toptadym. Ol jumysqa tóler aqy ózime aýyrlaý bolǵan soń, syralǵy inimiz Murat Áýezov­pen aqyl­dasyp edim, ol sózge kelmesten kó­mek­testi», dep jazady ózi.

Sóıtip, Maǵjan jyrlary taǵy otyz jyldaı tunshyǵyp jatty. Tek 1989 jyly ǵana Maǵjannyń shyǵarmalaryn jınaq etip shyǵarý qolǵa alynady. «Sol jyldyń 20 naýryzynda Almatydan jedelhat aldym, onda «Sizdiń rı­za­lyǵy­ńyz kerek. Maǵjannyń kitabynyń shy­ǵýyna kirispe sózdi Ábdilda Tájibaev­tyń jazýyna Zylıha jeńgemiz qarsy» delingen», degen Ǵa­dil­sha Qaharmanuly radıoǵa arnaıy kelip bergen bir suh­batynda. Ǵadilsha Qahar­man­uly Alma­ty­ǵa kelip, Ortalyq komıtettiń jaýapty qyzmetkerine jolyǵyp, mán-jaı­ǵa qanyqqannan keıin: «Bul máseleni men jeke sheshe almaımyn, Zylıhamen aqyl­da­sýym kerek» dep jeńgesine barady. «Endi biz Jájekemdi tiriltip ala almaımyz. Zı­ra­tynyń qaıda ekenin de bilmeımiz… Ke­lesi urpaqqa Jájekem osy jaryq kórmek­shi shyǵarmalarymen máńgi eskertkish bolsa, onyń esimin biz ǵana bilmeı, búkil ha­lyq tanysa, mine, osynda qýanyshy urpaq­tyń», deıdi. Zylıha áńgimeni kóp sozbaı: «Ony óziń bil, men qolymnan jazyp rı­za­lyq bere almaımyn», dep qysqa qaıyrady.

2006 jyldyń jazynda Qyzyljarda ki­tap­hana qyzmetkerleriniń respýblıka­lyq ke­ńesi ótti. Osy alqaly jıynǵa sol kezde Almatydaǵy ortalyq kitaphana­nyń dırektory bolǵan Murat Áýezov te qatys­ty. Qonaqúıge arnaıy izdep baryp Maǵ­jan jaıly syr sýyrtpaqtaǵanym esimde. Sonda Mu­rat Muhtaruly: «Me­niń jas ke­zimde Maǵ­jannyń óleńderin bylaı qoı­ǵan­da, onyń kim ekenin bile­tinder shamaly bolatyn. Bári meniń anam Fatıma men Zylıha shesheıdiń tanystyǵynan bastaldy. Meniń anam – Fatıma qazaqtyń belgili aqyny Ilııas Jan­sú­girovtiń jary bolǵan. Bertin Maǵ­jannyń jesiri Zylıha ekeýi jıi aralasyp turdy. Keıin Jazýshylar odaǵynda qyzmet istep júrgenimde Zylıha apaımen birneshe ret kezdestik. Oljas bar, bárimiz aqsha jınap, Zylıha apaıǵa Maǵjannyń óleńderin máshińkege bastyryp, túpteýge kómekte­s­tik», degen bolatyn. Sosyn ol oılanyp otyryp: «Maǵ­jan jyrlary jarty ǵasyr boıy jabýly jatpaǵanda bizde Qadyr Myrzalıev, Tumanbaı Moldaǵalıev syndy myqty aqyndar áldeqaıda kóp bolar edi», dedi. «Nege Qadyr Myrzalıev, nege Tumanbaı Moldaǵalıev?..». «Bulardy atap otyr­ǵanym, ekeýi de Maǵjan óleńderinen erte sýsyndady, óıtkeni, Zylıha quras­tyr­ǵan jınaqtar olardyń qoldaryna jurt­tan bu­ryn tıdi. Iranbektiń de jaqsy aqyn ekenine eshkimniń daýy joq. Ǵabbas Qabyshevtan bir kitapty ol da alǵan». «Al Ábdilda Táji­baev­tyń Maǵ­janǵa sonsha­lyq­ty shúıligýine ne sebep boldy eken?». «Búginde aramyzda joq adam týraly aıtý da qıyn. Meniń bi­­­­le­­tinim, Ábekeń óziniń qateligin túsindi. «Bul meniń de, meni tárbıelep, sóılet­­ken aǵalarymnyń da keshiril­­meıtin kúnási», dep jazýy osy­nyń dáleli. Ábdilda Tájibaevtyń Maǵjan­nyń 1989 jyly shyqqan jınaǵyna alǵy­sóz jaz­ǵanyn bilesiz. Mine, osy alǵy­sóz­diń tó­ńireginde qanshama áńgime kóterildi. Bile-bil­seńiz, bul da Ábekeń úshin kúná­­sin jýý­dyń bir joly edi. Áıtpese, Ábdilda Táji­baev Maǵjandy túsinbedi, baǵalaı almady dep aıtýǵa bolmaıdy. Bertin ońasha­da Maǵ­jandy oqyp, oqy­ǵan saıyn egilip jyla­ǵa­nyn aıtyp júrgender bar ǵoı. Biz osylaı topshylaımyz. Ábekeńniń ózi esh­kimge tis jaryp, syryn ashqan emes. Bárin ózimen birge ala ketti».

Maǵjannyń árýaǵy Zylıhaǵa rıza bo­lýǵa tıis. Ǵashyq júrek taǵdyr taýqy­metin qaıyspaı kóterdi. Maǵjan da oǵan óleń­nen eskertkish soǵyp ketti. Qıyn-qystaý kezeńde ózine kimniń súıeý bol­ǵa­nyn aqyn bylaısha jyrlaıdy:

Jas ómirimniń kógin bulttar basqan kún,

Qaıǵy-qasiret tasyp, bastan asqan kún.

Jan-jaǵymnan jyly júzdi jan tappaı,

Jaqyn jandar qastyq ýyn shashqan kún.

Jaýyz taǵdyr sozǵan qoldy qaqqan kún,

Jan-tánimdi jylan, shaıan shaqqan kún.

Japan túzde qara túnde jalǵyz qap,

Qan darııa bop kózdiń jasy aqqan kún.

Sen kórdiń de, keldiń týra qasyma,

Sýsyn berip, jastyq qoıdyń basyma.

Mańdaıymnan sıpap, súıip, jubattyń:

«Janym qurban, jasyńdy tyı, jasyma!

Máńgilikke, mine, qolym beremin,

Taǵdyr oǵyn kótermekke kónemin.

Qaıǵylanba, atsa, atar altyn tań,

Jan joldasym, ólseń, birge ólemin!» –

Dediń de sen kúlip, jolym bastadyń,

Jaýyn, daýyl, ottan, sýdan qashpadyń.

Qasıetti, sıqyrly sóz kúshimen

Mine, azyraq esim jııa bastadym…

Altyn sáýlem, aq perishtem jan salǵan,

Kim biledi, aıyrsa eger sum jalǵan,

Júrgenimde jer júzinde tiri bop,

Baǵynatyn, tabynatyn sen – Allam!

Bul Maǵjannyń Zylıhaǵa arnaǵan kóp óleńderiniń biri.

Iá, Zylıhanyń kórmegeni joq. Ol ózi­niń búkil ǵumyryn Maǵjannyń adal atyn halqyna qaıtarýǵa arnady. Zor­­lyq-zomby­lyqty, azapty súıgenimen bir­­­ge shekti. Alla taǵala sol úshin oǵan uzaq ǵumyr berdi. «Maǵjannyń aqtal­­­ǵanyn estisem, armanym joq», deýshi edi, sol armany da oryndaldy. Nebir qıyn kezeńderde qaýipke basyn tige júrip saqtap qalǵan Maǵjannyń jyrlaryn halqyna jetkizsem dep edi, Qudaı bul ti­le­gin de hosh kórdi, 1989 jyly Maǵ­jan Ju­ma­baevtyń shyǵarmalary Alma­tydaǵy «Ja­zýshy» baspasynan jaryq kórdi. Ol sol kitapty kókiregine basyp, aǵyl-tegil jylady. Beıne-bir Maǵjany qaıtyp kelgendeı kúı keshti. Osydan keıin ol Maǵjanymen máńgilik ǵumyrda kezdesýge asyqty. Alla taǵala beıkúná jannyń bul tilegin de oryn­dady. Sóı­tip, Zylıha Qurmanbaıqyzy 97 ja­synda eli Maǵjannyń júz jyldyǵyn atap ótý­ge daıyndalyp jatqanda ómirden ozdy.

Jarasbaı SÚLEIMENOV,

«Egemen Qazaqstan».

ASTANA.