Bata ber, Ata!
Elin súıý, Jerin súıý, barlyq adamdarǵa tán qasıet sekildi.
Jeri men Eline degen súıispenshilik – bul Otanǵa degen mahabbat!
Otan degen ne?
Otandy qalaı súıedi?
Bul suraqtarǵa jaýap retinde biz óz túsinigimizdi baıandap kórelik.
Elin súıý, Jerin súıý, barlyq adamdarǵa tán qasıet sekildi.
Jeri men Eline degen súıispenshilik – bul Otanǵa degen mahabbat!
Otan degen ne?
Otandy qalaı súıedi?
Bul suraqtarǵa jaýap retinde biz óz túsinigimizdi baıandap kórelik.
Súıispenshilik atty uly patrıottyq sezim (eger boıynda bar bolsa) – óz shańyraǵyn, týǵan aýylyn, sosyn tutas Qazaq baıtaǵyn ystyq etpeı qoımaıdy. Aqyl-esin jııa kele ár azamat Otan degen sózge tutas Qazaq baıtaǵyn syıǵyzatyn bolady. Osyndaı sezim ústinde otyrǵanda: «Otandy súıe bilý keremet qasıet. Qazir sol Otanyń týraly oılan da, kóz aldyńa elestetshi! Otan degen ne? Ne kórip otyrsyń? Ol saǵan nesimen ystyq?» dep suraı qalsa, árıne, adamnyń birden sasyp ta qalýy múmkin. Al oılanyp alyp baryp jaýap qaıtarýǵa da bolady. Al maǵan osy suraqtarǵa jaýap izdeýge týra kelse, meniń kóz aldyma bala kezde jalańaıaq tabanymdy kúıdirgen Tereńshaǵyl men Itqaranyń qumdary, Aqmysh bulaǵy men Sherǵala taýy elester edi. Sodan keıin baryp «Meniń Qazaqstanym!» dep kókirek kere maqtanyshpen aıtqyzatyn Kókshetaýdyń Oqjetpesi, Baıanaýyl kólderi, Shyńǵystaýdyń Jıdebaıy, Almatynyń shyńdary, Betpaqdalanyń qumdary, Ústirt pen Saryarqa atty qazaqtyń en dalasy kóz aldymnan tizilip óte bastar edi. Men shynymdy aıtyp otyrmyn. Bular meniń Otanym, bular jer attary.
Otan degen túsinik tek qana jer ataýlaryna bola qalyptasady desek, qatelesken bolar edik. Otan uǵymyn boıyńa súıikti etetin nárseler kóp. Onyń maǵynasy uly.
Otan – ol tek qana búgingi Qazaqstan Respýblıkasynyń kórikti jerleri emes!
Otan – ol ǵasyrlar buryn sheıit bolyp ketken ólilerdiń rýhy men molasy da.
Ol – tirilerdiń azamattyq kelbeti men óneri de.
Otan – eliń men jerińniń barlyq jaqsysy men jamany da.
Men – Otanyn súıetinderdiń birimin!
Meniń Otanym – Mańǵystaýdan bastalatyn Qazaqstan!
Meniń Otandy súıý atty qalyptasqan qasıetimde Dospambet pen Aqtamberdi jyrlarynyń, Jırenshe men Asan Qaıǵy oılarynyń da úlesteri az bolmas. Olardyń asqaq rýhtary maǵan azamattyń qandaı bolý kerektigin, azattyqtyń qandaı qajet ekendigin jikteı túsindirip, bolmysymdy qalyptastyrdy dep oılaımyn.
Eldiń qasıet tutyp, táý etýge shubyryp jatatyn Túrkistan men Beket Ata meshitteri meniń Otanym atty keńistigimniń bıik shoqylary sekildi.
Áýlıe Domalaq Ana men Aısha Bıbi kúmbezderi, Baıan Sulý men Qyz Jibek jyrlary áıel zatyna degen qurmetińdi, súıispenshiligińdi arttyra túsedi.
Astana men Almaty, tipti jermen-jeksen bolyp jatqan Saraıshyq pen Syǵanaq, Otyrar men Saýran da kez kelgen qazaqtyń Otanǵa degen sezimin qalyptastyrýǵa eńbek etýde.
Almatynyń aporty men Shıeliniń qaýyny da Otanyńdy ystyq ete túsedi.
Kisiniń patrıottyq sezimderiniń nurlana túsýine olardyń zamandastarynyń parasaty men kisilik tulǵalarynyń, óneri men atqarǵan isteriniń de áser eteri sózsiz.
Elbasymyz Nursultan Ábishulymen bastasaq, bul tizimge meniń ózime áser etkenderdi: áke tutqan Nurpeıisov pen Nurshaıyqovtardy, aǵa tutqan Ábish penen Oljastardy, ini tutqan Imanǵalı men Qyrymbekter, Muhtar Qul-Muhammed pen Beıbit Saparaly sekildi ardagerler men azamattar attaryn tize bastar edim. Bular jáne myńdaǵan elim dep eńbek etip júrgender – Otan atty Aq Ordanyń shańyraǵyn kóterip turǵan adal baqandary. Men úshin dostarym, syrlastarym Qoıshyǵara men Aqseleýlerdiń orny tym erekshe… Mine, meniń Otanym osylar!
Meniń Qazaqstanymdy, Otanymdy súıýime osy sekildi jerler men maqsatty eńbek etken armany asqaq erlerdiń, rýhtar men arýaqtardyń áseri bolǵany aqıqat nárse.
Meniń Mańǵystaýdy sonshalyqty súıýime ónerli aýyldastarymnyń da: ánshiler Kúrish pen Izbasardyń, kúıshiler Serjan men Amannyń da áseri az bolmaǵan bolar.
Osylar – meniń Otanym!
Jaqyn arada, bir sátti kúni, Astanadan Aqtaýǵa ushatyn ushaqta Ázirbaıjan Qonarbaev pen Boranbaı Tilepov esimdi azamattarǵa kórshi otyryp qalǵan ekenmin. Qazaq zaǵıptar qoǵamynyń (Aqtaýdaǵy) oqý-óndiristik kásipornynyń dırektory Boranbaı inim Astanada ótken zaǵıptar jıynynan kele jatqan bolyp shyqty.
Ázirbaıjan tanystyryp jatyr. Bir-birimizge qoıylǵan bir-eki suraq-jaýaptan soń men Boranbaı bolmysyn baıqap ta qaldym. Qos janary joq bolsa da júreginde, sanasynda janǵan shyraǵy mańaıyna sáýle shashyp turǵandaı áser etti.
Zaǵıptar jıyny týraly áńgime etken ol bir kezde: «Saıyn aǵa, men sizdi jaqsy tanımyn» degeni. Solaı dep alyp ol meniń óleńderimnen úzindilerdi jatqa oqı bastady. Baıqap otyrmyn, oqyǵany tek qana týǵan jerge, el men ónerge arnalǵan patrıottyq, otansúıgishtik shýmaqtar eken.
Birinen keıin birin shubyrtyp oqyp otyr, aıtyp otyr. Ázirbaıjan ekeýmiz tańdana tyńdap qalyppyz.
Aq saǵym taýlar qalypty-aý keýip bulaqsyz,
Aq shaǵyl qumdar, ormansyz, nýsyz, quraqsyz.
Jol túsip eger Mańǵystaý jerin bassańyz,
Jatsynbaı jaqyn tartasyz ony, biraq, Siz…
Mine, Saıyn aǵa, sizdiń Mańǵystaýyńyz osyndaı dep qoıady…
Shuǵyla shashyp meıirin myńǵa tarata,
Alysty jaqyn etedi ǵajap bir Ata.
Jeleı gór Ata, jebeı gór Ata – bata ber,
Er Beket-Ata, Áýlıe-Ata, Pir-Ata!
Er Beket-Ata, Áýlıe-Ata, bata ber Ata,
Pir Beket-Ata!
Sizdiń qazir el aýzynda aıtylyp júrgen «Beket Ata» atty ánińizdi estigen saıyn óz basym kenetten qanattanyp ketkendeı, bir qamqorym bardaı sezinetin ádet taýyp alyppyn. Kóz kórmeıdi, biraq Atanyń basyna birneshe ret baryp qaıttym.
Otanyn súıgen, eli men jerin súıgen osy zaǵıp jigit meniń Otan týraly túsinigimniń shekarasyn keńeıte tústi. Sol keńistigimnen osy zaǵıp jigit te óz ornyn taýyp ornyǵyp edi.
Men – mańǵystaýlyqpyn. Mańǵystaý – urpaqtar basyn birlikke shaqyryp, rýhanı tazalyqqa úndep jatatyn 360 áýlıesi bar ólke. Solardyń ishinde Beket Ata orny erekshe.
Ákelerimiz ár as qaıyrǵan saıyn batasyna Beket atyn qosyp: «Medınada Muhammed, Túrkistanda Qoja Ahmet, Mańǵystaýda Pir Beket» dep, batasyna qosyp otyratyn. Bala kúnnen qulaqqa da, júrekke de ornyqqan túsinik edi, bul.
Sheshelerimiz shoshynyp qalsa «Beket» dep ózin jubatyp jatatyn.
Adamdar «Beket atsyn» dep, óziniń aqtyǵyn dáleldeıtin.
Kópshilik áıelder Beket atyn atamaı jaı ǵana «Ata» deıdi.
Sol sóz bu kezde jurt aýzyna da jıi túsetin bolypty. «Ata basyna baryp qaıtamyn» – deı salady.
Qylmystylar men sýaıttar da Beket atyna jalynyp, bir keshirim eterine senedi… О́ziniń kinási men kúnásiniń salmaǵyn Beket Ataǵa jasaǵan qurmetimen jeńildetpekke tyrysyp qurbandyq shalyp, sadaqa berip jatady.
Uzaq jolǵa shyqqan jolaýshylar «Beket» dep jolǵa shyǵyp, onyń qamqor bolatynyna senimmen attanady…
Bizdiń ólkede Mańǵystaý men Beket atyna degen maqtanysh pen qurmet sezimi ár azamatynyń kókireginde desem, qatelese qoımaspyn.
Eliniń batyrlary men bılerin, aqyndary men áýlıelerin shattana jyrǵa qosý barlyq aqyndardyń mindeti sekildi. Biz de quralaqan emespiz.
Ústimizdegi jyly men de «Bul Mańǵystaý – Er Bekettiń Otany» (592 jol) jáne «Adaı degen jurtym bar» (350 jol) atty kólemdi shyǵarmalar jazyppyn. Úzindiler keltire keteıin…
Bul Mańǵystaý – Er Bekettiń Otany
Mańǵystaýym – ata-babam mekeni,
Ejelgi elmiz, tamyr tereń ketedi.
Shaqyrady meni búgin saparǵa,
Janǵa qymbat oılardyń bir jetegi – dep bastalatyn bul shyǵarmada:
Bul Mańǵystaý – Pir Bekettiń Otany,
Sýsyz dala, qummenen sor, jotaly.
Uly teńiz, uly oıpat osynda,
Baılyǵymen asqan dańqy, ataǵy.
Elim, jurtym eńiregen er edi,
Tarıhtyń saqtalypty deregi.
Bul Mańǵystaý – Er Bekettiń Otany,
Tazartylǵan qalmaq jaýdan jer edi.
Kıeli jer, áýlıeli mekenim,
Biz bilemiz qasıettiń ne ekenin.
Úsh júz alpys, endi taǵy Beket dep,
Maqtanamyn, arqalanyp ketemin – deıtindeı joldar da bar eken.
* * *
Baq daryǵan urpaq boldyq biz degen!
…O, áýlıem! Eliń mynaý, egemen!
Qazaǵyńnyń kúni týdy aqyry,
Bu kúnderi esh ýaıym jemegen.
* * *
Ýa, atashym! Sizdi aqyndar jyr ǵypty,
Deıdi Ata arman etken birlikti.
Ádiletti ańsap ótken áýlıe,
Ýaǵyzdap berekeli tirlikti.
Sodan baryp sezim-senim jetektep,
Bir shapaǵy tıedi dep eseptep,
Qysylǵanda, qınalǵanda urpaǵyń,
Jalbaryndy atyńdy atap, «Beket!» dep.
Beket dese jaý da, tipti, senedi,
Ne tentekter atyńdy aıtsa kónedi.
Áýlıe jan urpaqtaryń rıza,
Pir atanyń deıdi tıdi kómegi.
Batyrlyǵy – aty shyqty – Er Beket!
Ustazdyǵy – aty shyqty – Pir Beket!
Áýlıem dep jalynady adaılar,
Tabynǵany, súıiktisi – bir Beket!
Men jazǵan «Er Beket Ata, ózińsiń eldiń urany» atty óleńime shymkenttik sazger О́mirzaq Ospan án de shyǵarǵan.
Bul dastanymyzdyń sońǵy shýmaqtary Mańǵystaý maqtanyshy Kaspıı teńiziniń tolqyndarymen syrlasý túrinde aıaqtalady.
Pana tuttyq, eı Kaspııim, saıańdy,
Oılama tek saqtandy dep, aıandy.
Seniń árbir tamshyń meniń kóz jasym,
Endi, mine, qoshtasar kún taıandy.
Sóz de, is te kele jatyr tartylyp,
Kúsh-qýat ta bara jatyr sarqylyp.
Esesine oılar qamap, jamalar,
Asyp-tasyp, kúnnen kúnge artylyp.
Bul saparǵa shaqyr endi jastardy,
Armandylar baǵyndyrar asqardy.
Jastar ǵana tirshiliktiń qojasy,
Qamqorlamaq jerdi, teńiz, aspandy.
Arman jolda jastar endi alqynsyn,
Jiger janyp, jeńis izdep talpynsyn.
Ana súttiń, ata qannyń qýaty,
Elim degen uran jolda sarqylsyn…
Jaqyn arada Qoıshyǵara Salǵarauly Beket Ataǵa zııarat etýge Mańǵystaýǵa keldi.
Tań aldynda Aqtaýdan shyǵyp, túske jaqyn Atanyń basyna jetip, sol kúni Ata basyna túnep qaldyq. Zııaratshylarmen tanysyp, surasyp jatyrmyz. Bir top adam Qaraǵandydan bolyp shyqty. Atyraý men Aqtaýdyń adamdary kóbirek, biraq Qazaq baıtaǵynyń ár qıyrynan, Qaraqalpaqstan men Túrkimen jerinen de biraz kisiler boldy. Reseıden kelgen ózge ult adamdary da júr.
Aıta keterlik bir ǵajap nárse – Ata basynda zııaratshylarǵa quran oqyp beretin kisiden basqa kelgen myńdaǵan halyqty kútip jatqan eshkim joq. Zııaratqa kelgen áıelder men qyzdar, jas jigitter halyqqa qyzmet etý úshin arnaıy daıyndyqtan ótip kelgen mamandar sekildi. Kún saıyn buryn kelgenderden sońǵy kelgender úırenip alyp, myńdaǵan kisige kúnine bes mezgil dastarqan jaıyp, qýyrdaǵy men shaıyn berse, keshke qonaq asy beriledi eken.
Biz qonatyn kúni keshte 100 tabaq jasaldy. Ár tabaqqa 7 kisiden. Dalada júrgenderi qanshama. Kúni boıy qaıtyp ketkenderdi eseptemegende, qonýǵa qalǵandary 1000 kisi shamasynda dep jobaladyq. Barlyǵyna tap-taza tósek, jastyǵy daıyn.
Beket Atanyń Oǵlandydaǵy meshiti Jańaózennen 150, Aqtaýdan 300 shaqyrymǵa jýyq qashyqta. Alǵash kelgenderdiń kóbi áýlıe basyna túnep ketýdi josparlap keledi. Tań aldynda túnep qalǵan zııaratshylar keıin qaıtady.
Ár tańda Beket Atanyń Oǵlandydaǵy meshitinen ózderin rýhanı jańa deńgeıge kóterip alǵan, bul tirlikte bir sharýa bitirgendeı, úmit atty kerýenniń jolaýshysy atanyp, kókirek kirinen tazarǵan jańa sherýshiler attanyp jatady…
Tań atpaı qaıtyp bara jatqandardy aýystyrýǵa, máńgilik rýhanııat kerýeniniń bir núktesine aınalǵysy kelgender, solarǵa qarsy baǵytta, Atasyn ańsap kele jatqandar kerýeni shubyryp qarsy ótip jatady.
Bári de qasıetti atasyna baryp arylyp qaıtpaq. Bári de bir rýhanı izdenis ústinde. Báriniń oıynda kisilik pen ımandylyq…
Joldaryń bolsyn, kisilik jolǵa shyqqan, rýhanııat jolynan nár alyp qaıtpaq bolǵan jolaýshylar!
Bárimiz de jolaýshymyz. Bir kúni bárimiz de jetetin jerimizge jetip tynamyz. Tazalyqpen jeteıik sol mejege…
Saıyn NAZARBEKULY,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri.
