Sondaı saýsaqpen sanarlyq aıaýly jandardyń ishinde qazaq munaıynyń bastaýynda turǵan, eliniń erteńi úshin aıanbaı eńbek etken halyq perzentteriniń biri de biregeıi – Halel Jaǵyparuly О́zbekqalıevtiń esimin erekshe atar edim. Halel Jaǵyparuly bıylǵy jyldyń 27 jeltoqsanynda 90 jasqa tolar edi. Ol kisi jaıly aıtylar syr, jazylar estelikter, sirá, taýsylmas. Enshisine buıyrǵan aýyr júkti Tolaǵaıdaı qaıyspaı kóterip, mań dalaǵa jan bitirgen, qazaq munaıynyń nesheme býyn maıtalman mamandaryn tárbıelep shyǵarǵan Halekeńniń ýaqyt ótken saıyn bıikteı túsetin adamgershilik alyp tulǵasy men bekzat bolmysyn bir-eki aýyz sózben sıpattap berý múmkin emes.
1966 jyly Tashkent polıtehnıkalyq ınstıtýtyn bitirgen soń, joldamamen eshqashan kórip-bilmegen Mańǵystaý túbegindegi munaı-gaz barlaý tresiniń qaramaǵyna jumysqa jibergende bir sózge kelmeı kete bardy.
Ol kezde trest ornalasqan qazirgi Aqtaý qalashyǵy halqy 20-25 myńnan aspaıtyn shaǵyn ǵana eldi meken bolatyn. Infraqurylymy damymaǵan, turǵyn úıleri jataǵan, turmystyq-mádenı oryndary biren-saran. Qalasynyń ózi sondaı bolǵanda, adam aıaǵy baspaǵan elsiz-jersiz jerlerde jumys istep jatqan barlaýshy-burǵylaýshylardyń jaǵdaıyn aıtýdyń ózi qorqynyshty. Jazdyń aptap ystyǵy men qystyń qaqaǵan aıazynda ishi qymtalmaǵan juqa temir vagondarda turyp, aýyr jaǵdaılarda eńbek etken munaıshylardyń jankeshtiligi meni áli kúnge tańǵaldyrady.
Munaı salasyndaǵy eńbek jolymdy osyndaı aýyr kezeńde bastaǵan men «Qaraqııamunaıgazbarlaý» ekspedısııasynyń «Dońǵa» ýchaskesinde jumysqa kiristim. Joǵary bilimdi maman bolsam da, barlaý-burǵylaý isinen tájirıbem az edi. Sondyqtan osy salanyń uńǵyl-shuńǵylyn bilý úshin óz ótinishimmen ýchaskedegi eń tómengi jumystan – tórtinshi razrıadty burǵylaýshynyń kómekshisi qyzmetinen bastadym.
Árıne ot demdi ońtústiktiń kógoraı shalǵynyna aýnap ósken maǵan adam aıaǵy baspaǵan Mańǵystaýdyń meńireý dalasy men dúleı tabıǵatyna úırený ońaı bola qoıǵan joq. Biraq bar qıyndyqty eńserip, bes jylda qarapaıym jumysshydan ýchaske bastyǵyna deıingi satylardyń bárinen júrip óttim. Osy bes jyl meni qatal syndarymen shyńdap, shıratqan úlken tájirıbe mektebi boldy.
«Dońǵa» ýchaskesi Aqtaýǵa jaqyndaý bolǵandyqtan, ondaǵy trestiń basshylyǵy jumys barysymen tanysý úshin ýchaskege jıi kelip-ketetin. Sondaı saparlarynda trestiń bastyǵy Halel О́zbekqalıevti syrtynan kórip turýshy edim. Suńǵaq boıly, mańdaıy keń, túsi sustylaý, asa baısaldy jigit aǵasyn kórgende, janyna baryp amandasýǵa da batylymyz bara bermeıtin. Sondyqtan tikeleı kezdesip, betpe-bet sóılesip kórmeppin. Oǵan sebep te bolǵan emes. Bildeı bir trestiń basshysy men sııaqty kishkentaı ýchaskeniń qarapaıym mamanyn qaıtsin?! Men osylaı oılaýshy edim. Biraq bul oıymnyń jańsaq ekenin keıin túsindim... Qarapaıym jumysshydan «Mańǵystaýmunaıgazbarlaý» tresiniń basshysyna deıingi satylardan ótýime, keıinnen el basqarý mektebine kelýime qamqor bolǵan Halel Jaǵyparulyn bas ustazym dep esepteımin.
Irgesi 1957 jyly qalanǵan «Mańǵystaýmunaıgazbarlaý» tresiniń basshylyǵyna 1959 jyly kelgen H.О́zbekqalıev salystyrmaly túrde damyǵan iri qalalardan, temir jol men sý joldarynan qashyq ornalasqan shól aımaqqa alǵashqy burǵylaý jabdyqtaryn jetkizip, elsiz dala tósin dúbirge toltyrǵan naǵyz qazaq munaıynyń qaharmany boldy. Mundaı ushqan qustyń qanaty talatyn túkpirde jumys isteýge adam tartý, sonyń ishinde osy salanyń jergilikti bilgir mamandaryn tabý ońaı bolmady. Sondyqtan trest basshysy sheteldik mamandardy óndiris jumysyna tartty. Uzaq merzimdi jumystardy senip tapsyra alatyn jergilikti kadrlardy daıarlaý úshin H.О́zbekqalıev Almatydaǵy Polıtehnıkalyq ınstıtýtpen kelisip, qazaqstandyq munaıshy mamandardyń oqyp, bilim alýyna jaǵdaı jasady. О́ndiris basyndaǵy istiń kózin biletin talaı jas osy trestiń joldamasymen atalǵan oqý ornynda bilimin jetildirdi. Halel Jaǵyparuly munaıshynyń oqýyn bitirip kelgenderdi iriktep, saralap jatpastan, birden jumysqa alyp, is-tájirıbemen tárbıeledi. Budan bólek «Kezinde kásip izdep ketip, Túrikmenstannyń munaıynda jumys istep júrgen qazaq kóp eken» degendi estip, sonda arnaıy jol tartqan trest basshysy qanshama bilikti maman qazaqtardy otbasymen kóshirip ákelip, baspanamen qamtamasyz etip, turaqtandyrdy. Búginde ol kisiniń tárbıesin, qamqorlyǵyn kórgenderdiń kóbi munaı salasynyń maıtalman mamanyna aınalyp, Mańǵystaýda úlken óndiris oryndaryn basqaryp otyr. Buǵan qosa osy óndiristen ósip, túrli deńgeıdegi basshylyq qyzmetterde eńbek etken, tipti memleket qaıratkeri dárejesine deıin kóterilgenderi de az emes...
Túrikmenstan degennen shyǵady, kezinde KSRO-ny basqarǵan N.S.Hrýshev sholaq oılap, «Qazaqstannyń óz munaıyn ıgerýge shamasy jetpeıdi» degen syltaýmen Mańǵystaý túbegin shekaralas jatqan Túrikmenstanǵa berip jibermek bolǵan eken. Sol ýaqytta jergilikti kadrlardyń biliktiligin kúsheıtip, tájirıbesin shyńdaý arqyly qazaq munaıyn qazaqtan artyq eshkim basqara almaıtynyn dáleldep, kıeli Mańǵystaýdy jat qolyna berýden aman alyp qalǵandardyń biri osy Halekeń ekenin qazir ekiniń biri bile bermeıdi.
Iá, ol kisiniń Mańǵystaý halqy úshin jasaǵan eńbegi telegeı-teńiz ǵoı. «Sondaı úlken jaqsylyqtarynyń biri – «Mańǵystaýmunaıgazbarlaý» tresin Eraly aýylyna kóshirip ákelýi boldy desem, qatelespespin.
Ol kezde trest ornalasqan Fort-Shevchenko qalasy teńiz jol qatynasynan da, munaı-gaz barlaý jumystarymen aınalysyp jatqan óndiris oryndarynan da tym qashyq ornalasqan bolatyn. Bul óndiriske, jumysshylarǵa qajetti jabdyqtarmen der kezinde qamtamasyz ete almaýy sebepti kóp jumystyń toqtap qalýyna sebep bolyp jatty. Sondyqtan Halel Jaǵyparuly tresti kóshirýge sheshim qabyldaıdy. Trest kóship ketken soń qalanyń turmystyq-áleýmettik jaǵdaıy álsireıtinin sezip, bul sheshimge áý basta qarsy bolady. Ári úlken bir tresti kóshirýdiń shyǵyny da az emes. Degenmen, bul sheshiminiń tıimdiligin dáleldegen H.О́zbekqalıevtiń tabandylyǵynyń arqasynda «MMGB» tresi munaıly alapqa qonys aýdarady. Osy trestiń aınalasyna jumysshy poselkeleri salynyp, el qonystana bastaıdy.
H.О́zbekqalıevtiń osyndaı óndiris múmkindikterin tıimdi paıdalanyp, munaıshylarǵa jaqsy jaǵdaı jasaı otyryp, munaı barlaý, burǵylaý jumystaryn sheber basqarýynyń nátıjesinde 1961 jyly Qazaqstanda birinshi ret Jetibaıdaǵy 6-uńǵymadan munaı burqaǵy atqylady. Onyń artynsha О́zen kenishteri ashyldy. Bul Mańǵystaý munaıshylarynyń iri jeńisi edi! Buǵan deıin Qazaqstanda mundaı úlken munaı kózi bolmaǵan. Álemge áıgili Dossor, Maqat kenishteri – sonaý Nıkolaı zamanyndaǵy barlaý jumystarynyń jemisi. Odan keıin tabylǵan iri ken oryndary – osy Jetibaı men О́zen. Keıinirek Bozashy túbeginde Qarajanbas, Qalamqas, Arman kenishteri ashyldy.
Joǵaryda aıtylǵan alǵashqy eki kenish ashylǵan soń trest ornalasqan Eraly poselkesine mol qarajat bólinip, ınfraqurylymy damydy, jol salynyp, aýyl halqynyń sany arta tústi. Otbasymen kelip, irge teýip, turaqtana bastaǵan jergilikti mamandarǵa arnap mektep, emhana, mádenıet úıi, tipti saz mektebine deıin boı kóterdi. О́ndiris damyǵan saıyn Eraly (qazirgi Quryq) aýyly da kórkeıip, irgeli eldi mekenge aınala bastady. Sol elsiz-jersiz jerden boı kótergen bul aýyl – búginde Mańǵystaýdaǵy sharýasy shalqyǵan Qaraqııa aýdanynyń ortalyǵy. Sondyqtan búgingi Quryq halqy osy aýyldyń irgetasyn qalaǵan Halekeńniń esimin umytpaýy tıis.
О́mirinde óz eńbegin eshkimge buldamaǵan, tipti sondaı úlken qyzmetterdi atqarsa da, shalqyp-tasyp tirlik kesher dúnıe jımaǵan, biraq sońynda búkil Qazaq eli ıgiligin kórer úlken tirlikterin qaldyrǵan, naǵyz «áýlıe» deýge laıyq asyl azamattyń eńbegin eshkim de joqqa shyǵara almaıdy. Ol tresti 20 jyl basqaryp, munaı tarıhynyń jańa paraqtaryn ashqan úlken ken kózderin ashty. Táýelsizdiktiń eleń-alań shaǵynda «ótpeli kezeńniń» daǵdarysynan elimizdiń qınalmaı shyǵýyna osy munaı qorynyń kóp septigi tıgenin de – eshkim joqqa shyǵara almas aqıqat. Odaqtyń shekpeninen shyqqan ózge elder jańa jaǵdaıǵa beıimdele almaı, kóp qınalǵanyn kózimiz de kórdi, tarıh ta rastaıdy. Sol jyldary Otanyn tastap, ózge memleketterge qonys aýdarǵandar qanshama! Sara saıasatker, Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń bolashaqty alystan boljap, munaı qoryn tıimdi paıdalana otyryp, el bıýdjetin rettep otyrýynyń arqasynda Qazaqstan qaryshtaı damyp, álem moıyndaǵan alpaýyt memleketke aınaldy.
Bul jerde keńes tusynda kózi ashylǵan munaı qorynyń jáne osy esepsiz en baılyqqa jol tapqan Halel О́zbekqalıevtiń eńbegi eshbir ólshemge syımastaı, óte joǵary.
Asyl azamattyń qadir-qasıetin, jasaǵan uly isterin kezinde el bildi, aýdan, oblys, respýblıka basshylyǵyna deıin jaqsy baǵalady. Biraq sol zamannyń soqyr saıasaty onyń eńbeginiń laıyqty marapattalýyna múmkindik bermedi. Ol eki ret Sosıalıstik Eńbek Eri ataǵyna usynyldy. Sol usynystyń birin trestiń partııa komıtetiniń hatshysy bolyp júrgenimde men óz qolymmen toltyrdym. Biraq Máskeýdegi Odaqtyq Geologııa mınıstriniń orynbasary A.Rıasnoı «Bul marapatqa onyń eńbegi áli sińgen joq» degen syltaýmen usynysymyzǵa qol qoımaı qaıtardy. Bul sol kezdegi jergilikti kadrlarǵa degen shovınıstik kózqarastyń salqyny ekeni belgili. Keıinirek Halel Jaǵyparuly mınıstrdiń orynbasary bolyp ketkennen keıin «MMGB» tresin aıaqtan turǵyzýǵa sińirgen eńbegi úshin Lenın ordenin aldy. Ol kisige odan úlken marapat tımedi. Árıne «aty múlde eleýsiz qaldy» deı almaımyz. Onyń munaı salasynyń mamandaryn daıarlaýdaǵy eńbegi eskerilgen bolýy kerek, Aqtaýdaǵy orta kásiptik bilim beretin oqý ornyna esimi berilipti. Turǵan úıine eskertkish taqta qoıyldy. Biraq búkil Qazaqstannyń baılyǵyn eselep, daǵdarystyń tyrnaǵynan alyp shyqqan munaı kózin tapqan adam úshin jasalǵan bul qurmet tym az.
Osynyń bárin eskere otyryp, men Halel Jaǵyparulynyń qyzmet jolyn jaqsy biletin, onyń elge qaldyrǵan mol murasyna kýá bolǵan jan retinde mynadaı usynys aıtqym keledi. Búginde Mańǵystaýda О́zen, Jetibaı, Qalamqas, Qarajanbas sekildi iri munaı kózderin qosqanda, alpysqa jýyq munaı-gaz kenishi bar. Mine, osy ken oryndarynyń bárin barlap, kózin tabýǵa Halekeńniń eńbegi ábden sińgen. Táýelsizdik jyldary munaı-gaz barlaý isine tıisti kóńil bólingen joq, tıisinshe jańa munaı kózderi ashylǵan kúnde onyń bári – H.О́zbekqalıev tresti basqaryp turǵan nemese ol Geologııa mınıstrliginde qyzmet istegen jyldary júrgizilgen geologııalyq barlaý jumystarynyń nátıjesinde ǵana múmkin bolǵan nárse. Sondyqtan úlken munaı kózderi bolmasa da, shaǵyn ken oryndarynyń birine Halel О́zbekqalıevtiń esimin berý ádilettik bolar edi. Budan bólek ózi kezinde «MMGB» tresin kóshirý arqyly eldi qonystandyryp, ósip-damýyna kómektesken Qaraqııa aýdanynyń ortalyǵy Quryq aýylynda da asyl azamattyń atynda alleıa ashyp, eskertkish ornatý da kóp kúshti qajet etpese kerek-ti. Bul H.О́zbekqalıevtiń 90 jyldyq mereıtoıyna laıyqty tartý bolar edi.
Pirimtaı ARYSTANOV,
munaı salasynyń ardageri, Qaraqııa aýdanynyń
qurmetti azamaty
