Bizdiń el qońsy qonǵan О́zbekstan, Qyrǵyzstan, Tájikstan, Reseı azamattary úshin óte qolaıly-aq. Sondyqtan jyl saıyn zańdy túrde tirkelip te, tirkelmeı de Qazaqstanǵa jóńkilgen eńbek mıgranttary azaımaı keledi. Máselen, sońǵy 3 jylda 44 myń mıgrant medısınalyq tekseristen ótý barysynda 1600-ge jýyǵynyń osy qaýipti dertke shaldyqqany anyqtalypty. Bul árıne shekarany zańdy ótip, arnaıy tirkelip jumys isteıtin mıgranttar qatarynan tabylǵany.
Al derttiń taralýyn zertteıtin mamandardyń shamamen esepteýi boıynsha ishki jáne syrtqy kóshi-qon boıynsha túrli elderde týberkýlezben jańadan aýyrǵandardyń 5-ten 10%-na deıin quraıtyn kórinedi. Sondyqtan da 2015 jyly týberkýlezben kúres jónindegi keshendi jospar men Jahandyq qor jobasynyń sheńberinde Ortalyq Azııada týberkýlezdi transshekaralyq baqylaý jóninde joǵary deńgeıde birinshi ret óńirlik kezdesý ótti. Týberkýlezdi transshekaralyq baqylaý jónindegi elaralyq kelisimderdi ázirleý boıynsha sektoraralyq óńirlik jumys toby quryldy, sondaı-aq joǵary deńgeıdegi úsh kezdesý de ótti. Bul jıyndar barysynda Qazaqstan, Qyrǵyzstan jáne Tájikstan ekijaqty kelisimder jasasýǵa nıet bildirdi. Al bıyl ótken joǵary deńgeıdegi tórtinshi kezdesý máseleniń oń baǵytqa kósh túzegenin ańǵartty.
Mamandardyń baǵdarlaýynsha, týberkýlezge shaldyǵýshylar qatary 25 pen 50 jas aralyǵyn qamtıdy. Bul − adamnyń eń bir kemel, jemisti eńbek etetin jasy emes pe?
Eýropa/Eýrazııa boıynsha Project HOPE óńirlik dırektory Marıam Sıanozova «Ortalyq Azııanyń úkimettik jáne úkimettik emes uıymdary ókilderiniń, halyqaralyq uıymdar men sarapshylardyń qatysýymen týberkýlezdi transshekaralyq baqylaý boıynsha ózekti máselelerdi talqylaýǵa arnalǵan osy tıimdi platformanyń arqasynda óńirdegi memleketter arasynda júıeli yntymaqtastyq jolǵa qoıyldy.
Elimizde 10 jyl buryn týberkýlezden jyl saıyn 3 myń adam kóz jumsa, qazir bul kórsetkish 400-ge deıin tómendegen. Esepte turǵan naýqastardyń sany da 2 esege azaıyp, 16 myńǵa jetipti. Árıne kórsetkishterdiń jaqsarǵany súıindiredi. Degenmen týberkýlezdiń ońaılyqpen jeńilgisi joq. Pasıenttiń aýrýmen kúreste tabandylyq tanytyp, ony túpkilikti joıý jolynda dárigermen birizdilikten shyqpaýy da kóp rette týberkýlezdiń dárilerge tózimdi túrleriniń paıda bolýyna alyp kelgen. Elimizde ondaı naýqastar da bar. Qazaqstan Dúnıejúzilik Densaýlyq saqtaý uıymynyń Eýropalyq aımaǵyndaǵy kóptegen dárilerge tózimdilik deńgeıi joǵary 18 memlekettiń qatarynda bolyp keldi. Biraq qazirgi ýaqytta, ásirese sońǵy eki jyldyń ishinde qoldanyp jatqan em sondaı naýqastardyń ózin 95 paıyzǵa deıin emdep shyǵýǵa múmkinshilik berip otyr. Elimizde týberkýlezben aýyratyn shetel azamattarynyń da tegin em alýyna múmkindik jasalǵan. Jalpy týberkýlezben kúreske jyl saıyn bıýdjetten shamamen 42 mlrd teńge bólinse, sonyń belgili bir bóligi sheteldikterge de jumsalady, biraq bul aýrýdy taratý qaýpi óte joǵary naýqastarǵa baǵyttalǵan. Týberkýlezge shaldyqqan sheteldiktiń azamattarymyzǵa aýrýyn juqtyrmaýy úshin mıgrant jedel aýrýhanaǵa jatqyzylyp, qaýiptilik shegi azaıǵanǵa deıin tegin emdelip, ári qaraı óz elinde emin jalǵastyrýǵa jiberiledi. Memleketter arasynda jasalǵan kelisim boıynsha azamattyń naýqasy jónindegi qujat eline jóneltiledi. Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń ulttyq ftızopýlmonologııa ǵylymı ortalyǵynyń dırektory Málik Ádenov: «Biz jaǵdaıy jaqsarǵansha emdeımiz. Emdelýshiniń medısınalyq saqtandyrýy bolmasa, jahandyq qordyń qarajatynan tólep otyramyz. Mıgranttar basqalarǵa juqtyrmaýy úshin bizdiń qarajatqa da emdeledi. Ártúrli derekter boıynsha jyl saıyn 250 myńnan 1 mıllıon adamǵa deıin mıgranttardyń kelý múmkindigi bar ekeni aıtylyp júr. Resmı túrde kóshý-qoný bar da, resmı emes kóshý-qoný bar. Elimizge keletin mıgranttardyń kóbi Qyrǵyzstan, О́zbekstan, Tájikstan men Reseı azamattary. Byltyr osy memleketterden bizdiń elge tabany tıgenderdiń 229-nyń týberkýlez tasymaldap júrgeni belgili boldy. Al bıyl 165-inen osy dert anyqtaldy, ıaǵnı azaıyp otyr», deıdi. Degenmen olardan bizdegi qansha adamǵa qaýipti derttiń juqqanyn eshkim dóp basyp aıta almaıdy. Dárigerler bolsa pasıent dert anyqtalǵan bir jyldyń ishinde emdelmese, juqpaly aýrýdyń osy ýaqyt aralyǵynda 10-15 adamǵa juǵý múmkindigi baryn alǵa tartady.
«Bizdiń Qazaqstanmen medısınalyq seriktestigimiz 1993 jyly bastaldy. Sol ýaqyttan beri týberkýlezben kúresip kelemiz. Kezinde ishine rentgen apparaty ornatylǵan jáne mıkroskopııa jasaıtyn mamanmen qamtylǵan avtobýs Qazaqstandy aralap, týberkýlezben aýyratyn naýqastardy anyqtaıtyn. Al qazirgi kúni Qazaqstan bul aýrý túrimen kúrestiń tıimdiligi jóninen ózgege jaqsy mysal bolyp otyr», deıdi DDSU týberkýlez jónindegi baǵdarlamalar portfolıosy aǵa dırektory Aleksandr Trýsov. Rasynda, búginde eki saǵatta G-Xpert apparatynyń kómegimen aýrýdy anyqtaıtyn, qandaı preparattar tobyna tózimdilik baryn jiktep beretin ozyq tehnologııa iske qosylǵan. Buryn keseldiń juqqanyn bilý úshin 2,5 aıdan astam ýaqyt ketetin.
Dúnıejúzilik ekonomıkalyq forým týberkýlez aýrýyna qatysty 2 ındıkatordy baǵalady. Onyń biri – týberkýlezben syrqattanýshylyq bolsa, ekinshisi – bızneske týberkýlezdiń orta merzimdik áseri. Osy ındıkatorlar boıynsha kórsetkishterdi durystaýdaǵy eń basty maqsat – týberkýlez epıdemııasyn joıý. Naqty strategııaǵa súıengen memlekettik deńgeıde qarastyrylǵan jumystar nátıjesinde aýrýdyń eń aýyr túrin emdeý merzimin eki esege, ıaǵnı 24-33 aıdan 9-12 aıǵa deıin qysqartyp otyr dep aıta alamyz.
Project HOPE jobasynyń Qazaqstandaǵy ókili Bahtııar Babamýradov kezdesýde joǵary deńgeıdegi 4-shi kezdesýdiń týberkýlez aýrýynyń Ortalyq Azııa óńirinde taralýyna qarsy baǵyttalǵan birden-bir shara ekenin aıtyp, DDSU dereginshe, jalpy týberkýlez dertiniń álemde ólimge sebepshi negizgi 10 faktordyń qataryna jatatynyn qaperge saldy. О́tken jyly atalǵan aýrýǵa 10 mln adam shaldyǵyp, onyń 1 mln 600 myńy dúnıe salypty. Syrqattanǵan
1 mln balanyń 230 myńy shetinep ketipti. Alaıda jalpy jahan boıynsha týberkýlez dertine shaldyǵý kórsetkishi jylyna shamamen 2%-ǵa tómendeýmen keledi. 2020 jyly osy kórsetkishti jylyna 4-5%-ǵa jetkizý kózdelip otyr. Al JITS juqtyrǵan adamdardyń qurt aýrýynan ólip ketý qaýpi joǵary. 2000-2017 jyldar aralyǵynda dertti ýaqtyly anyqtap, tıisti em-sharalardy júrgizý arqyly 54 mln adam ólim aýzynan aman qaldy degen derek bar.
Anar TО́LEÝHANQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
