Byltyr eldiń negizgi kapıtalyna salynǵan ınvestısııa kólemi 22,7 trln teńgeni qurap, ótken jylǵa qaraǵanda 13% artqan. О́sim birneshe salada qatar baıqalǵan. Investısııa turǵysynan eń qarqyndy ósken sektor – qarjy jáne saqtandyrý qyzmeti. Byltyr oǵan 313,5 mlrd teńge ınvestısııa tartylyp, nátıjesinde, 88,4%-ǵa artqan. Sonymen qatar energetıka, aýyl sharýashylyǵy, óńdeý ónerkásibi, aqparat jáne baılanys, bilim berý, kólik pen qoıma salalarynda ilgerileý bar.
Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń málimetinshe, ınvestısııalyq belsendiliktiń ósýi sheteldik ınvestısııa aǵynynan da qoldaý tapqan. Byltyrǵy 9 aıda elge tikeleı sheteldik ınvestısııanyń jalpy aǵyny 14,9 mlrd dollarǵa jetti. Bul ótken jyldyń sáıkes kezeńimen (13,4 mlrd dollar) salystyrǵanda 10,9% artyq.
Alaıda ınvestısııanyń naqty ekonomıkalyq áseri árdaıym birkelki bola bermeıdi. Sarapshy Lına Egelqyzynyń pikirinshe, sheteldik kapıtal bıznes-ortany ózgertetini ras, biraq biz kútken tusta nátıje bermeýi múmkin. Jaqynda jarııalanǵan EYDU zertteýi áńgimege tuzdyq bolyp otyr. Zertteýshiler Germanııa, Italııa, Rýmynııa elderindegi 24 myńnan astam kompanııany zerdeleı kele, turaqty bir áserdi baıqaǵan. Nátıjesinde, olar «sheteldik kapıtaldyń kelýi shaǵyn jáne orta kompanııalardyń ónimdiligin kóterse de, jumys oryndaryn arttyrmaıdy» degen toqtamǵa kelipti. Zertteýshilerdiń dereginshe, atalǵan elderdegi ShOB bir qyzmetkerge shaqqanda kóbirek ónim shyǵara bastaǵan, sapa standarttaryn engizgen, basqarý júıesin qaıta qurǵan. Al qyzmetkerler sany burynǵydaı qala bergen. Lına Egelqyzy bul úrdistiń ınvestısııanyń qazir qalaı jumys isteıtinine baılanysty ekenin aıtady.
«Jańa fabrıkalar salý jaǵdaılary sırep keledi. Sheteldik kompanııalar kóbine jumys istep turǵan jetkizý tizbekterin qolaı kóredi, úderisterdi ońtaılandyryp, basqarý tájirıbelerin kiriktiredi. Bul bıznestiń jumysyna jyldamdyq beredi, biraq shtat sanyn kóbeıtýdi talap etpeıdi. Tıimdiliktiń ósýi jumys oryndarynyń kóbeıýimen qatar júrmeıdi», deıdi ol.
Investısııanyń eń eleýli áseri jergilikti kompanııalar transulttyq korporasııalardyń jetkizýshisine aınalǵan kezde baıqalady. Bul baılanys-ta sapa men merzimge degen talap óte joǵary ekeni túsinikti. Kompanııalar jabdyqqa, avtomattandyrýǵa, úderisterdi baqylaýǵa ınvestısııa salýǵa májbúr bolady. Sarapshynyń sózinshe, osyndaı kúrdeli qaıta qurý bıznestiń turaqtylyǵyn arttyrady, biraq jumys ornyn ulǵaıtpaıdy.
«Al sheteldik ınvestor qalyptasqan naryqqa kirgen kezde, jaǵdaı ózgeshe órbıdi. Onda básekelestik kúsh alady. Álsiz kompanııalar naryqtan ketip, kúshtiler tıimdiligin arttyrady. Mundaıda ónimdilik ortasha óskenmen, jumys orny sol kúıi saqtalady. Tipti keıde qysqarýy da múmkin, sebebi ońtaılandyrý jumys kúshine qajettilikti tómendetedi», deıdi sarapshy.
Al qyzmet kórsetý salasynda ınvestısııanyń áseri áldeqaıda tómen. Sebebi bul sektorda eksportqa baǵyttalǵan operasııalar az, turaqty baılanystar álsiz, al bilim men tájirıbe almasý deńgeıi tómen. Sáıkesinshe, óńdeý ónerkásibi ShOB-ty transformasııalaýdyń negizgi arnasy bolyp qalyp otyr.
Aımaqtyq aıyrmashylyqtar da mańyzdy. L.Egelqyzynyń pikirinshe, damýy álsiz óńirlerde bir sheteldik joba qýatty serpin berýi múmkin, óıtkeni tehnologııalyq alshaqtyq joǵary. Alaıda jergilikti jetkizýshiler daıyn bolmasa, mundaı ınvestısııalar oqshaýlanǵan «anklavtarǵa» aınalady. Iаǵnı kapıtal bar, biraq onyń aınalasyndaǵy ekonomıkaǵa yqpaly shekteýli bolady.
«Basty másele – jumyspen qamtý. Zamanaýı ınvestısııalar avtomattandyrý men sıfrlandyrýǵa baǵdarlanǵan. Olar eńbekti kapıtalmen almastyrady, kompanııalardyń turaqtylyǵyn kóterip, shyǵyndardy azaıtady. Bızneske bul utymdy, al eńbek naryǵyna beıtarap, keıde tipti teris áser etedi», deıdi sarapshy.
Onyń aıtýynsha, keı jaǵdaılarda eń kishkentaı fırmalarda nemese iri oıynshylarda jumys oryndary paıda bolady. Biraq turaqty emes ári turaqty úrdisti qalyptastyrmaıdy. Jalpy alǵanda, tikeleı sheteldik ınvestısııa jumyssyzdyqpen kúresýde álsiz qural bolyp qalady.
«Elderdi salystyrý osyny rastap otyr. Sheteldik kompanııalar jergilikti tizbekke tereńirek ıntegrasııalanǵan Italııada ShOB neǵurlym paıda ala alady. Naryǵy tolysqan Germanııaǵa munyń áseri aıtarlyqtaı joǵary emes. Al Rýmynııada bıznestiń ınvestorlarmen ıntegrasııasy shekteýli bolǵandyqtan, ınvestısııanyń áseri óte az deńgeıde bolady», deıdi L.Egelqyzy.
Osydan negizgi tujyrym shyǵady. Investısııanyń kólemi emes, onyń jergilikti ekonomıkamen baılanys deńgeıi sheshýshi mánge ıe. Seriktestersiz iri jobalar kóp áser bermeıdi. Tyǵyz jetkizý tizbekteri bıznesti ózgertedi, biraq jumys oryndary emes, ónimdilik arqyly.
Sarapshynyń paıymdaýyn-sha, sheteldik kapıtal áleýmettik máselelerdi tikeleı sheshpeıdi. Ol tıimdilikti kóteredi, jańarýdy jyldamdatady, básekelestikti kúsheıtedi. Nátıjesinde, ekonomıka nyǵaıa túsedi, biraq onyń jumys kúshine suranysy mindetti túrde arta bermeıdi. Sondyqtan da ShOB-qa jańa standarttarǵa beıimdelý mańyzdy, olaı bolmaǵan jaǵdaıda naryqtaǵy ornynan aıyrylýy ǵajap emes. Al tikeleı sheteldik ınvestısııalar bul úderisti basqarmaıdy, tek ony jedeldetedi.
