– Rınat Rıfhatuly, áńgimemizdiń basyn bıylǵy Jańa Konstıtýsııanyń jańalyqtarynan bastasaq...
– Konstıtýsııalyq reformalar – ýaqyttyń synynan týyndaǵan qadam. Negizgi zań da, ózge quqyqtyq normalar da qoǵamnyń damý úrdisine qaraı únemi beıimdelip, jańǵyryp otyrady. Memleket basshysy el damýynyń jańa kezeńine aıqyn ári aýqymdy mindetter belgilep berdi. Búginde jahandyq geosaıası ahýal shıelenisip, aınalamyzdaǵy elderdiń qurylymy kúrt qubylyp jatqan almaǵaıyp zamanda Prezıdentke strategııalyq sheshimder qabyldaýǵa tolyq múmkindik berýge tıispiz. Sebebi ol – osy jasampaz baǵyttyń bastaýynda turǵan, bul joldyń qaıda apararyn biletin tulǵa.
Jaqynda Túrkııa Prezıdenti elimizdegi negizgi zańnyń ózgerýine qarap, Anadoly túrikteri de konstıtýsııasyn jańǵyrtý qajet ekenin ańǵartty. Alda túrki halyqtary mekendegen elderdiń bárinde osyndaı ózgerister bolýy múmkin.
Al qazirgi konstıtýsııalyq ózgeristerdegi kóńilime qonatyn basty másele – tarıhı ornymyzdyń aıqyndalýy. Negizgi zańnyń preambýlasynda Altyn Orda memleketi men Túrki qaǵanatynyń zańdy murageri ekenimiz belgilendi. Munyń ózi – oń ózgeris deýge turarlyq dúnıe. Jańa Konstıtýsııada Memleket basshysy bir-aq merzimge, 7 jylǵa saılanady. Sonymen qatar Prezıdenttiń jaqyn týystarynyń memlekettik laýazym ıelenýine tyıym salyndy. Bile bilgen adamǵa bul – úlken ózgeris, demokratııalyq qundylyqtardy qurmetteýdiń kórinisi.
Sondaı-aq jerasty baılyqtarynyń 51 paıyzy memleket menshiginde qalýy da kóńilden shyqty. Bul zańdy Májiliste ázirlep, keıin Ata zańda bekittik. Munyń ıgiligin erteńgi urpaq kóredi.
– Bıyl Májilistiń qurylǵanyna 30 jyl tolyp otyr. Osy ýaqyt aralyǵynda bul ınstıtýt qandaı belesten ótti? «Kúshti Prezıdent – yqpaldy Parlament – esep beretin Úkimet» qaǵıdasy qanshalyqty iske asyp jatyr?
– Otyz jyldyń ishinde biraz tarıhı kezeńdi bastan ótkerdik. Qazir segizinshi shaqyrylym jumys istep jatyr. Ár shaqyrylymnyń ózine tán qyzmeti boldy. Ásirese alǵashqy shaqyrylymnyń kótergen júgi erekshe. Burynǵy zańdardyń bárin jańa zamanǵa beıimdeý úlken jaýapkershilikti talap etedi. Qalaı bolǵanda da, osy 30 jyl ishinde parlamentarızm ınstıtýty úlken belesterden ótti. Onyń nátıjesin keıingi urpaq baǵalaı jatar.
Búginde Parlament tarapynan Úkimet múshelerin baqylaý jáne zań jobalaryn qadaǵalaý tetikteri kúsheıdi. «Yqpaldy Parlament» qaǵıdaty múmkindiginshe óz qyzmetin tıimdi atqaryp keledi. Al «Esep beretin Úkimetke» kelsek, Úkimet pen halyq arasyndaǵy tikeleı baılanysta belgili bir olqylyqtyń bary ras.
Májiliske keletin azamattarǵa árdaıym esik ashyq. Arnaıy qabyldaý bólmesi de, qabyldaý kestesi de bar. Tipti odan tys ýaqytta da depýtattardyń kabınetinde kezdesýge múmkindik jasalǵan. Kelgen adamdar «mınıstrge jete almaı júrmiz», «ákimniń qabyldaýyna kire almaı júrmiz» dep jatady. Qazir Parlament Úkimet pen halyqtyń arasyndaǵy dáneker rólin atqaryp otyr. Al osy eki tetik birdeı tıimdi jumys istegende ǵana «Kúshti Prezıdent» qaǵıdaty tolyq júzege asady. Memleket basshysynyń bul bastamasynda osyndaı tereń mán jatyr.
– Bir sózińizde «Parlament tóraǵasy Erlan Qoshanov bolmasa, men de partııaǵa barmas edim» depsiz. Osyny tarqatyp aıtyp berseńiz.
– Bizde adamı faktor degen bar. Bir adammen mineziń jaraspasa, ortaq paıym qalyptaspasa, ol kisimen jaqyn qarym-qatynas ornatý qıyn. Burynǵy bıliktiń úlken synshylarynyń biri boldym. Qazirgi bılikte burynǵy quramnan aýysqan adamdar az bolǵandyqtan, keıbirimen belgili bir deńgeıde túsinise alamyn dep sanaımyn.
Al Erlan Jaqanulymen, qatelespesem, 2021 jyly «Alataý» dástúrli teatryna basshylyq etip júrgen kezimde birge saparǵa shyqtyq. Sol kezde áńgimelesip, jaqyn tanystyq. Ortaq qyzyǵýshylyqtarymyz bar eken. «Amanat» partııasyna kelgende de onyń tyń ózgerister jasaı alatynyna sendim.
Osydan bes jyl buryn dombyra ustap aıtysyp júrgen adamǵa Májilis minberine kelý – kúrt ári kúrdeli ózgeris. Eger adam qazaqy bolmysyn qadirlemese, dástúrin, tilin, óneri men mádenıetin shyn súımese, meniń onymen til tabysýym qıyn. Erlan Jaqanuly – aýylda ata-ájesiniń tárbıesin kórip, qazaqqa tán qundylyqtardy boıyna sińirip ósken azamat. Osyndaı memleket qaıratkeriniń janynda júrip, qazaqqa tıtteı de bolsa paıdamdy tıgizsem, sony jetistik dep sanaımyn.
– Siz Májilis minberine kelgeli qandaı zańdardyń qabyldanýyna tikeleı yqpal ete aldyńyz?
– Qabyldanǵan zańdar az emes. Mysaly, muǵalimderdiń mártebesin kóterý maqsatynda olarǵa qoqan-loqy kórsetý, fızıkalyq nemese moraldyq qysym jasaýǵa qatysty jaýapkershilikti kúsheıttik. Ustaz ulyqtalmaı, ulttyń ósýi qıyn.
Sol sekildi dárigerlerdiń mártebesin arttyrý baǵytynda da jumys atqaryldy. Tipti jedel járdem júrgizýshileriniń ómirine qaýip tóndirý nemese olardyń jumysyna kedergi keltirýdiń ózi aýyr saldarǵa ákeletinin bári túsinýi kerek.
Budan bólek, bilim sapasyn arttyrý maqsatynda kolledjderdiń mártebesin kóterý, ýnıversıtetterdi reıtıngileý sekildi zańnamalyq ózgerister engizdik. UBT-ny zań júzinde memleket qaramaǵyna qaıtardyq. Halyqaralyq olımpıadalarda júlde alǵan jas ǵalymdar men oqýshylarǵa memleket tarapynan 5 mıllıon teńgege deıin bir rettik syıaqy beriletin boldy. Olardy daıyndaǵan ustazdarǵa da 500 myń teńge kóleminde tólem qarastyryldy.
Májiliske kelgeli múgedektigi bar jandardyń qoǵamda ózin erkin sezinýine jaǵdaı jasaıtyn birneshe normany rettedik. Sonymen qatar jastardyń densaýlyǵyna zııan keltiretin energetıkalyq sýsyndardy 21 jasqa deıingi azamattarǵa satýǵa tyıym salatyn norma engizdik. Osyndaı maqtanyshpen aıtatyn tustarymyz da, kemshiligimizdi moıyndaıtyn sátterimiz de bar. Ásirese Salyq kodeksine kelgende, keı jerde tabandylyq jetispedi.
– Qańtar qurbandaryn aqtaý máselesin de kóterdińizder. Budan qandaı nátıje boldy?
– Qoǵamdyq qabyldaýǵa 60-tan astam adam ótinishpen keldi. Qazir Qańtar oqıǵasyna qatysty 63 adamnyń ekeýi aqtaldy. Basqa ótinishter de qaralyp jatyr. Minberden sot sheshimderine qatysty máseleler aıtyldy. Parlament Májilisiniń reglamentine sáıkes sot isterine aralasýǵa quqyǵymyz joq. Biraq halyqtyń ótinishine ún qatyp, máseleni kóterýge tıistimiz.
– 2023 jyly «eń tómengi jalaqy 300 myń teńge bolýy kerek» degen másele kóterip, qoǵamda úlken rezonans týdyrdyńyz. Bul bastama qanshalyqty nátıjesin berdi?
– Birinshiden, bul – meniń jeke paıymym. Onyń zań júzinde birden bekitilmeıtinin bildim. Maqsatym – eń tómengi jalaqy Úkimettiń óz qaýlylaryna sáıkes medıanalyq jalaqynyń jartysyna teń bolýy kerek ekenin jetkizý edi. Ol kezde medıanalyq jalaqy shamamen 300 myń teńgeniń aınalasynda boldy. Demek, onyń jartysy 150 myń teńge bolýy kerek, 80 myń emes.
Shyn máninde, osydan úsh jyl buryn bir otbasynyń eń tómengi kúnkórisine keminde 300 myń teńge qajet edi. Qazir shyǵyn odan da artty. Biz ony naqty eseptep te kórdik. 2025 jyly bul másele taǵy kóterildi. Serik Maqashuly «Úkimettiń esebimen kelińizder» dedi. Eseptep bardyq. «Barlyǵy qymbattap jatyr, eń tómengi jalaqy qashan ósedi?» degen saýal qoıǵanymyzda, «aldaǵy ýaqytta ósedi, ázirge dabyra qylmaı tura turyńyzdar» degen jaýap aldyq. Qazir kútip otyrmyz. Alda nátıjesi bolady dep senemin.
– Siz Abaı oblysynyń týmasysyz. Jańa qurylǵan oblysqa Úkimettiń nazary jetkilikti dep oılaısyz ba?
– Muny bólingen bıýdjet kólemi men atqarylyp jatqan jumystan-aq baıqaýǵa bolady. Mysaly, «Qalbataý – Maıqapshaǵaı» jolynyń salynyp bitýi – sonyń dáleli. Jańadan qurylǵan oblystardyń ishinde Abaı oblysynyń áleýeti áldeqaıda joǵary dep aıtýǵa bolady. Bul – óńirdiń kóp jyldan beri jete almaı júrgen nesibesiniń ózine qaıtýy dep qabyldaý kerek.
Májilis depýtattarynan bastap oblys ákimine deıingi memlekettik qyzmetkerlerdiń basty maqsaty – Úkimet bólgen qarajatty halyq ıgiligine jumsap, óńirdegi ómir sapasyn jaqsartý bolýǵa tıis. Bizde bir jyldyń ishinde oblystan 20 myń adamnyń kóship ketkeni týraly málimet bar. Bul – alańdatarlyq jaǵdaı.
– Abaı oblysyndaǵy jaǵymdy ózgeristerdi aıttyńyz. Endi «osylaı bolsa eken» deıtin qandaı usynystaryńyz bar?
– Oblysta densaýlyq saqtaý salasyn tolyq reformalaý qajet. Qazir úsh aýrýhananyń qurylysyna ǵana qarajat bólinip, jumys bastaldy. О́kinishke qaraı óńirdegi ana men bala ólimine qatysty statıstıka óte nashar.
Qazir Májiliste Semeı polıgony aýmaǵynda turatyn turǵyndarǵa ekologııalyq ótemaqy tóleý máselesin kóterip júrmiz. Mundaı tájirıbe álemde bar. Nurtaı Sabılıanov bul máseleni 20 jyldan beri aıtyp keledi.
Mádenıet salasynda da ózgerister baıqalady. Teatr basshysy aýysty, fılarmonııaǵa Seken Turysbek keldi. Rýhanııatta jańǵyrý bar, biraq áttegen-aı deıtin tustar da az emes.
Abaı oblysy – Alashtyń astanasy, tuńǵyshtar mekeni. Bul óńirdiń basty brendine aınalýy kerek. Alash qaıratkerleriniń eskertkishterin ornatý, kóshe ataýlaryn júıeleý máselesi mańyzdy. Mysaly, Shákárim qajydan qalǵan eki ǵana tarıhı mura bar. Biri – onyń súıegin Qurqudyqtan alyp kelgen chemodan, qazir Abaı mýzeıinde saqtaýly. Ekinshisi – Saıat qora. Ol ashyq aspan astynda tur, jańbyr men jeldiń áserinen tozyp barady. Muny qorǵaýǵa alý qajet. Sondaı-aq Ábilpeıiz han, Er Jánibek, Dýlat, Aqtamberdi jyraý, Alashtyń alǵashqy qurbandarynyń biri Ǵazı Nurmaǵanbetov sekildi tarıhı tulǵalardyń esimderin ulyqtaý máselesi de mańyzdy. Jalpy, mádenıet pen ıdeologııa salasynda atqarylatyn jumys kóp.
– Ýaqyt bólip, suhbat bergenińizge rahmet.
Áńgimelesken –
Baqytbek QADYR,
«Egemen Qazaqstan»
