Adal aqynnyń umytylmas sátteri

Sol shaqtyń ózinde usta­zymyz akademık Zeı­nol­la Qabdolovtyń «Ozbaý úshin kóleńkem, Kúnge qaraı júremin» dep aıaqtalatyn bir óle­ńimen-aq jas aqynnyń bola­shaǵyn boljaı bilgeni este qa­lyp qoıypty. Bergide aýyr dert­tiń saldarynan biraz ýaqyt tilsiz qalǵan ustazymyzdyń radıodan sózin Shókeń jazǵan ándi estip qalyp, biraýyz tilge keletini ol keıingi áńgime. Soǵan oraı akademıktiń jary Sáýle apaı óziniń «Kórgen tústeı saǵymdaı» dep atalatyn kún­delik kitabynda bylaı dep jazypty: «11 qarasha. Beısenbi kúni túste bardym. Kózi ashyq, bárin bilip jatyr. Bas jaǵynda tran­zıstor turǵan. Bir kezde Zekeń­niń: «Shómishbaı» degeni. Jan-jaǵyma qarasam, eshkim joq. Sóıtip, Zekeńniń tili shyqty. Qýan­dym. Bárin túsinip jatyr... Reńi buzy­lyp, jasyp qaldy. Kóp nárseni oılap jatyr ǵoı».

Áke-sheshesi alǵashqy perzent­te­ri shetinep toqtamaǵan soń osy óńirde ertede ótken Shómish áýlıe­niń atyn qoıǵan eken. Biz bolsaq oǵan ózińe ómirge kelisimen bir kól, bir stansanyń aty berilgen qandaı baqytty jansyń dep ázildeıtinbiz. Dese de, onyń bolashaq jary Jumagúlmen Shalqar dep tanysatyny da, Shalqar Sarın degen esim soıdy ózine psevdonım etip alǵany da ras.

Sol buırabas Shómishbaı-Shalqarymyz bakenbard qoıyp alǵan soń orys ádebıetiniń danysh­pan aqyny Aleksandr Sergeı­uly Pýshkınnen aýmaı qal­ǵan. Kóshede qarsy kezdesken boı­jet­ken­derdiń oǵan qarap tańdana turyp qalatyny da shyndyq. Al Shókeńniń ózi bolsa qaı jataq­hanaǵa kósh­peıik, tóseginiń bas ja­ǵyna Aleksan­dr «aǵasynyń» sýretin ilip qoıa­tyn. Biraq solaı bolǵanmen de onyń bir óle­ńinde «Keıin­gi al­dyń­ǵydan ańsar meıi­rim,­ Ázildep, bildirgendeı káý­sar peıi­lin. Qoıady aǵalarym Pýsh­kın­­baı dep, Men endi Shómishbaı bo­­lyp qalsam deımin» dep oılanyp, tol­­ǵana otyryp jyr jazǵany da bar.

Iá, basynda bir topta birge oqy­ǵan jıyrma besimizdiń de aqyn bol­ǵanymyz, al oqý bitirip jatqan sha­ǵymyzda sodan uldan bir, qyz­dan bir ǵana aqyn qalǵany taǵy ras. Jáne de poezııaǵa adal­dy­ǵyn saqtap qalǵan ol oqý bitir­gen­she qalyń oqyrmanǵa oıly da sezimtal, uıqastary shymyr jyr shýmaqtarymen tanylyp úl­gergen. Osy oraıda, bir aıta ke­tetin jaıt sol, Shókeńniń tapqyr da utymdy sózge, oryndy ázil-qaljyńǵa beıimdiligi stýdent kezden baıqalyp jatty. Al oǵan dálel kerek bolsa aıtaıyq.

Sol tustaǵy stýdentterdiń bas­qa emes, sessııa bastalyp ketkende, sonsoń oqyp, toqýdan jalyqqan shaqta qolǵa karta alyp jıyrma bir degen oıyndy oınaıtynymyz bar edi. Al oǵan qosyla qoımaǵan Shókeń bolsa qashan oıyn bitkenshe áldeneni jazýmen bolǵan. Biz bolsaq aldaǵy emtıhanǵa daıyndalyp otyrǵan bolar dep oǵan mán bermegen edik. Endi oıyndy aıaqtap tura bastaǵanda kúlimsiregen Shókeń bárimizge: «Sabyr saqtap, endi mynany tyńdańdar», degeni. Biz bolsaq ol óleń oqıtyn shyǵar dep oılaǵanbyz. Joq óleń emes, sa­tıralyq sketch eken. Sonda ár­qaı­symyz oıyn barysynda aıtqan oǵash sózderimizden ózimizdi tanyp máz bolǵanbyz.

Sóıtken Shókeń endi birde feleton kýrsynan dáris oqıtyn temirdeı qatty Temirbek Qojakeev degen ustazymyzdyń ózin de, bizdi de «Muǵalim qaı jerin ustady» degen shaǵyn satıralyq áńimesimen kúlkige qaryq qylǵan. Sol áńgime­niń qysqasha uzynyrǵasy mynadaı: aýdandyq bilim bóliminen kelgen tekserýshiler mekteptiń bıologııa páni muǵalimi ótkizetin sabaqqa qatyspaq bolady. Sasqalaqtaǵan muǵalim oqýshylarǵa adam or­ga­nızmi degen taqyrypqa oraı «men qaı je­rimdi ustaımyn, soǵan den qoıyńdar» deıdi ǵoı baıaǵy. Sonyń aqyry «muǵalim qaı jerin ustady» degen jappaı suraqqa ulasyp, klastyń ishi abyr-sabyr bolyp ketkende ne bolǵanyn uqpaǵan tek­serý­shiniń kózi atyzdaı bolǵan kó­rinedi. Satırık aqyn retinde qabiletin ushtaı túsken Shókeńniń ezý jıdyrmaıtyn sketchteri odan keıinde «Tamashanyń» tarlandary arqyly qalyń kórermenderge jetkeni de este. Halyqtyń ystyq yqylasyna bólengen atalǵan qoıylymǵa ol baqandaı onshaqty jyl atsalysty. Aqyr sońynda 30 myń danamen qalyń oqyrmanǵa jol tartqan «Tamasha. Tamasha. Tamasha» dep atalatyn satıralyq jınaǵyn shyǵarǵan-dy. Muny da qalamgerdiń bir qyry dep esepte­genimiz jón bolar.

Shómishbaı, Baqqoja úsheýmiz bir topta birge oqyǵanymyz óz aldyna, oqý bitirgenshe bir bólmede birge turdyq. Birde erteńgisin uı­qy­myzdan oıanyp, ornymyzdan turý­ǵa erinińkirep jatsaq, bizden erte turyp alǵan Shókeń birdeńeni súıkek­tetip jazyp otyr eken. Bir ýaqytta óz-ózimen kúlip máz boldy. «Bizge aıtsańshy, biz de kúleıik» deımiz. «Jumagúlge hat jazyp, aıaǵyn óleńge ulastyrdym, – dedi ol, – sońynda sálemmen Shómishbaıyń deppin ǵoı». Uıqymyzdy áli tolyq asha almaı otyrǵan biz: «Onyń nesi kúlkili?», deımiz. Ol bolsa: «Men áli Jumagúldiń baıy emespin ǵoı. Qoı, hatty da, óleńdi de qaıta jazaıyn. Bolmasa Jumagúl ókpelep qalar», deıdi. Mine, bizdiń Shókeń ańǵal da, aqkóńil jan edi ǵoı. Aqyndyq jaratylysyna saı qalyptasady degen osy bolar tegi!

Joǵaryda Shókeńmen bir topta birge oqydyq, bir bólmede birge turdyq dedim ǵoı. Munyń syrtyn­da besinshi kýrstyń sońyna qaraı bir mezgilde shańyraq kóter­gen edik. Aldymen biz aeroport ja­ǵyndaǵy Baımaǵambetov kóshesinen páter jaldap turyp jattyq. Ile biz tur­ǵan kósheniń dál qarsy jaǵy­nan qolaıly bir úı tabyla ketkeni. Shókeńder tezdetip sol úıge kóship aldy. Sonsoń keshkisin kúnde derlik bir-birimizge qydyryp baramyz. Endi birde joldasym Káden ekeýmiz «Shókeńderdikinde keshe ǵana boldyq, taǵy shaqyra kelse barmaıyq, uıat bolady» dep ózara shúń­kildesip otyrǵanbyz. Sóıtsek, ashyq tur­ǵan terezeden bizge qarap turǵan Shó­keń: «Áı, uıalshaqtar, esep­tes­peıik, júriń­der, shaı ­daıyn», deıdi kúlip. Búginde Jumagúl jeńgemiz: «Osy úı bizge qut boldy. О́zi tynysh jer, kóktemgi gúldiń ısi qandaı deseńshi! Shókeńniń óleńdi ón­dirtip jazǵan bir kezi boldy», dep sol shaqty saǵynyshpen eske alady.

Budan soń men ofıser retinde ásker qataryna shaqyrylyp, Semeıi­me ketkenmin. Odan keıin oblys­tyq gazetke qyzmetke ornalastym. Al Almatyǵa kelsem boldy, aldymen, keshegi birge oqyǵan Shómishbaılardy izdeımin. Bul shaqta Shókeń «Qazaqstan» baspasynda qyzmet istep jatqan-dy. Telefon shalyp «Esik» dep atalatyn qonaqúıine shaqyrsam, qazaqy jolymen bizdiń úıge kettik deıdi. Qasymda jezdem bar, osynda áńgimelesip otyra bermeımiz be desem, kónbeıdi. Endeshe, aldymen astydaǵy meıramhanaǵa baryp shól ba­syp alaıyq deımin men de bol­maı. Soǵan kelisip tómenge tús­sek, onda bir ústelde ataqty aqyn Mu­qaǵalı aǵamyz jalǵyz ózi otyr eken. Shókeń bolsa ol kisige myna azamat birge oqyǵan jol­da­sym dep meni tanystyra­ bas­tady. Al ol kisimen budan biraz­ jyl buryn jerles inisi Baq­qoja dáp osyndaı jaǵdaıda ta­nys­­tyr­ǵan bolatyn. Biraq sodan­ beri biraz jyl ótip ketken soń Mu­hańa solaı bolyp edi dep aıtyp jat­qan­dy artyq kórgen edim. Al osy oraıda Muqaǵalı syndy alyp aqyn­men tanystyrǵan Shómishbaı men Baq­qoja sekildi kýrstas joldas­ta­ry­ma rızashylyq bildire oty­ryp, men birdi-ekili kórgen Muqaǵalı aqyn kóz aldymda óz baǵa­­syn biletin syrtqy mol jara­tyl­ǵan tul­ǵasyna oraı, ishki jansaraıy da keń kisi retinde máńgi esimde qalypty.

Men Almatyǵa taǵy bir kel­genim­de Shókeń M.Áýezov atyn­da­ǵy ádebıet jáne óner ınstıtýtynda qyzmet etip jatty. Mun­da kezinde eki jerde mınıstr bol­ǵan, onyń syrtynda belgili áde­bıetshi ǵalym Músilim Bazar­baev qazirgi ­poezııa tarıhyn, qazirgi aqyn­dardyń janyn aqyn biledi dep arnaıy shaqyrtyp alǵan eken. Shókeń bolsa osynda qajyrlylyqpen eń­bek ete júrip, kandıdattyq dısser­tasııasyn oıdaǵydaı dáreje­de qorǵap shyqty. Osylaı­sha, ol bizdiń kýrstastar ortasynan shyqqan jalǵyz ǵalym atanǵany da bar.

Bul kezde Shákárim qajy­nyń 150 jyldyǵy búkil el kóle­min­de atalyp ótilgen bolatyn. Me­niń babamyz jónindegi derekti kitabym sonyń aldynda Asta­na men Almaty baspalary­nan jaryq kórgen-di. Endi sonyń Almatydaǵy tusaýkeserin Áýezov ıns­tıtýtynda qyzmet etip jatqan Serikqazy, Shómishbaı syn­dy tilektes azamattardyń sep bo­lýymen Áýezov mýzeıinde ótkiz­gen edim. Osy jıyn sońynda Shókeń­niń tórt-bes azamatty endi bir jerge baryp durystap sháı isheıik dep jol bastaǵanyn qaı­tip umytaıyn! Onyń tek adamı qasıetterine toqtalyp jatqanym da sondyqtan. Bolmasa Shókeńniń bıylǵy seksen jyldyǵyna oraı onyń «qos qanatty aqyndyǵyna» (Ǵafý Qaıyrbekov) baılanysty laıyqty baǵasyn berip jatqandar barshylyq. Shyndyǵynda bes júzdeı án mátinin jazý árkimniń qolynan kele bermeıtin úlken sharýa! Abaıtanýshy, alashtanýshy Tursyn Jurtbaı aıtqandaı, 1986 jylǵy Jeltoqsan kóterilisinen keıin jabyrqaǵan kóńildi sózin Shókeń jazǵan Otan, el týraly án barshamyzdyń eńsemizdi tiktep ketkeni ras.

Aqyn Shómishbaı Sarıevtiń shyǵarmashylyǵy úkimet tarapynan da laıyqty baǵasyn aldy. Sonyń aıǵaǵyndaı, ol I dárejeli «Barys», «Parasat» ordenderiniń ıegeri, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri. Munyń syrtynda halyqaralyq Frans Kafka altyn medaliniń de ıegeri, «Altyn adam – Jyl adamy», «Platınaly Tarlan» jáne «Halyqtyń súıiktisi» ulttyq syılyqtarynyń laýreaty.

Joǵaryda uly Muhańnyń atyn aıtyp jatyrmyz ǵoı. Birde Sol Muhańnyń uly Murat Áýezovtiń joly qandaı sebeppen ekenin bilmedik, Shómish kóline túsipti desedi. Almatydan kelgen qonaqtyń tegin kisi emes ekenin ańǵaryp, túısingen jergilikti jetkinshekter ony qorshap alyp sóz sýyrtpaqtaı kele odan «bizdiń Shómishbaı aǵany biletin bolarsyz» depti. Sonda olardy sóıletkisi kelgen Murekeń «ondaı aqyndy estip kórmeppin» degen eken. Onyń bul sózine álgi jetkinshekter kádimgideı shamdanyp, renjip qalǵanyn birden ańǵarǵan ulynyń uly áńgime taqyrybyn jaqsy maǵynaǵa qaraı aýdarǵanda, olardyń júzi balbul janyp nurlanyp sala beripti. «Men de jas jetkinshekterdiń ózim jaqsy tanıtyn talantty aqyn ­baýyrymdy maqtanysh tutatynyn aıqyn sezinip bir jasap qaldym», deıdi Murat Muhtaruly.

Iá, búginde ádebıet pen ónersúıer qaýym Shómishbaı esimin qadir tutady. Onyń ataq-abyroıy Shómish kólinen, Aral aıdynynan, Qyzylorda sheginen asyp, búkil el kólemine jaıylyp ketkeli qashan.

Dáýlet SEISENULY,

jýrnalıst-jazýshy

Almaty