Chehov jáne pesalarynyń taǵdyry (2-bólim)

(Sońy)

Qudaı adamdy azap­taǵysy kelse jaı júrgen jazý­shyny dra­­­ma­­týrgııaǵa qa­raı kúsh­tep aıdaı­­tyn bolýy kerek. Ne­mese «dra­­matýrgııa» degen janr­dyń narko­­­­tıkalyq áseri bar ma, «endi jeti júz jyl ómir súrsem de teatr­­ǵa arnap shyǵar­ma jazbaımyn» dep Ne­mı­rovıch-Danchenko men Alekseevke (Stanıs­lav­skıı­ge) ant-sý iship hat jazǵan Chehov, ómir­i­­niń sońynda «Shıeli baqty» jaz­yp, ol da sátsiz qoıylyp, aý­r­ý­­yn buryn­ǵy­dan beter as­qyn­dy­ryp aldy.

«Shaǵala­da» bir-birimen tike­leı baı­­­la­­­­­nysyp, shyǵar­ma jeli­­si­niń damýyna belsendi aralasa­tyn keıipkerler: Arka­­dına-Trı­gorın-Treplev, Treplev-Zarech­­­naıa-Trıgorın. Pesanyń basty oqı­­ǵa­sy osylardyń arasynda ótedi. Pesa­daǵy Treplev (Ak­t­rı­­sa Arka­dı­na­­nyń uly) oıda joqta atyp áke­le­tin sha­ǵala Che­hov shyǵarmasyna sımvo­lı­­ka­lyq ta, tikeleı de qatysy bar basty detal. Pesanyń sońynda Nına Za­rechnaıa Treplevke: «Esińizde me, siz kól jaǵasynda qydyryp júrip shaǵa­lany atyp ákelgenińiz. «Shaǵala osy kóldi jaqsy kóre­tin. Bir kúni bir jaq­tan bóten bir adam keldi de, erikkennen shaǵa­la­n­yń ómirin qurta saldy. ...Men sol Shaǵalamyn.»

Zarechnaıa, provınsııalyq jas aktrısa bel­­letrıst Trıgorınniń qur­bandyǵy boldy. Arkadına – ataq­ty aktrısa, áli ózin jas qyz­daı sezinetin 43-44-ter shama­syn­da­ǵy ózin asqaq ustaıtyn menmen de kórikti áıel. Shetel bankinde 70 myńdaı aqshasy jatsa da (ol kezde bul kóp aqsha. Pesadaǵy mu­ǵalim Medve­den­konyń aılyq jala­qysy 21 myń) bala­­syna kos­tıým satyp alýǵa aqsha ber­­meı­tin sarań áıel. Trıgorın Zarech­­naıa­­­ǵa ǵashyq bop qalady. Zarechnaıaǵa Trep­­lev te ólerdeı ǵashyq. Esiginiń aldy­­na bar­yp, tańǵa deıin turýǵa daıyn. Al Zarech­naıa Trıgorındi syrttaı jazý­shy retinde qatty syılaıdy. Ony tipti pir tutady. Aqyrynda Trıgorın jas qyzdy ýysyna túsi­rip, eki jyldan soń ony tas­­tap ketedi. «Syrttan kel­gen bóten adam Shaǵalanyń ómirin kók­­teı soldyrdy». Trıgorınge ǵashyq ekenin Nına Zarechnaıa oǵan medalon syı­lap, onyń syrtyna jumbaqtap Trı­gorın­niń shyǵarmalarynyń betterin jazyp kórsetedi. «121-bet, 11-12 qatar». Trıgorın kitabyn alyp, betterin ashyp qaraǵanda, óz shyǵarmasyndaǵy mynadaı sózderdi oqıdy. «Eslı tebe kogda-nıbýd ponadobıtsıa moıa jızn, to prıhodı ı vozmı ee».

Basqa avtorlardaı «Kúıdim-súıdim» dep alqynbaı, Chehov ke­ı­ip­­kerleri óz se­zim­­derin osylaısha «sybyr­lap» jetkizedi. Tipti ózin sahna shebe­ri­min dep emosııa­syn tejep ustaýǵa daǵdy­lan­ǵan Arka­­dınanyń ózi Trıgorınniń Zarech­­naıa­ǵa kóńili qulaǵanyn bi­lip, qyz­ǵa­nysh áserinen: «Ty pos­­led­nıaıa stranısa moeı jıznı!» dep Trıgorınniń aıa­ǵyna jy­ǵyl­ǵanyn ózi de ańǵarmaı qala­dy. Chehov Arkadınanyń asaý da menmen minezine sáıkes onyń aýzy­nan osyndaı lapyldaı tó­gilgen sezim otyn shyǵaryp otyr. Ár minezge sáı­kes ártúrli sóz aıt­qyzýdyń erekshe úlgi­si de osyn­da jatyr. Arkadına Zarech­naıa se­kildi sabyrly bola almaıdy, óıt­­ke­ni ol jas emes, sál keshikse Trı­­go­rın ýysynan shyǵyp ket­­keli tur. Bári­bir ol Trı­gorındi óz mahabbatynyń egoıs­tik qursaýynda ustap tura almady: Trı­go­rın «Shaǵalany» «atyp» tyndy.

Bul qorlyqqa tóze almaǵan al­byrt jas Treplev pesa sońyn­da ózin-ózi atyp tastady. Bul tragedııalyq kórinis te taza Che­hov stılinde baıandalady.

Sahna syrtynan myl­tyq daý­­­­sy estil­­­­gen­de doktor Dorn: «Esh­teńe emes, meniń aptekamda bir nár­se ja­ryl­ǵan bolý kerek» dep jaı ǵana aıtady da, Trıgo­rın­di qol­tyǵynan jetektep, «Irına Nı­ko­­laevnany bir jaqqa aldandyra tury­ńyz. Másele mynada: Kon­stantın Gavrı­lovıch ózin-ózi atyp tastady», deıdi.

Bul – fınal. Fınaldaǵy eń sońǵy sóz.

Alapat tragedııany A.Chehov óz stı­lin­de baıaý ǵana baıandaı saldy.

Shekspır keıipkerleri sahna­da ólse, Che­hov keıipkerleri spek­takl bitken soń óledi: ne fızı­kalyq ólim, ne rýhanı ólim.

Osyndaı tragedııamen bi­te­tin «Shaǵa­­la» sııaqty pesasyn A.P.Chehovtyń komedııa dep ataǵysy keletini túsiniksiz-aq!

Trıgorınniń Nına Zarech­naıa­men ońa­sh­a sóı­les­ken kezindegi bir betten asatyn uzyn-sonar sózi bolmasa, «Shaǵa­la» zeıin­di oqyrman úshin aıtqa­nynan aı­­­ta­­ry mol, aısberg sııaqty te­­reń maǵy­­­­naly, máde­nıetti dra­­ma. So­­laı bola tursa da, Chehov pes­alaryndaǵy keı­ip­­­ker­­lerdiń kóp­shi­ligi birin-biri qaı­ta­­lap tur­­ǵandaı kórinedi. «Shıeli baq­ta­ǵy» Ranevskaıa men «Shaǵala­daǵy» Arka­­dına keıbir sátter­de bir pesadan ekin­shi pesaǵa «kóship» kelgen bir adam sııaq­ty bop elesteıdi. «Shıeli baqtaǵy» Ranev­­skaıa jumsaqtaý da, «Shaǵaladaǵy» Arka­dına odan sál ózgesheleý – adýyndy, ór minezdi, mahabbat sezimderi áli basylmaǵan jan bop kóringenine qara­­mas­tan, bolmys pen is-áreket turǵy­sy­nan qaraǵanda ylǵı da birin-biri eske túsirip otyrady. Tipti oqıǵanyń ótetin orny da eki pesada birine-biri meı­linshe uqsas. «Shıeli baqtaǵy» Fırs pen «Shaǵaladaǵy» Sorın de uqsas keıip­ker­ler. Tek kásipteri ár basqa.

Arkadına – ári ataqty, ári minezdi, ári kerbez, ári sarań aktrısa. Onyń balasy Treplev – ómirde joly bolmaǵan, óz ornyn tappaǵan, jas jazýshy-belletrıst bolýdy armandap júrgen qııalshyl, sezimge beril­gish jas jigit. Ol teatr ále­mine reforma jasaýdy arman­daı­dy. Shyǵar­malary da fılo­so­fııa­lyq rýhta, jerden bıiktep, aspan­dap turǵan oıǵa qurylǵan. Sondyqtan da týǵan anasy bola turyp, Arkadına onyń shyǵar­ma­laryn unatpaı, synap-minep, tip­ti kele­ke etip otyrady. Sorın­niń ımenıe­­sindegi kól jaǵa­sy­na ornatqan úı teatr­y­­nyń sahna­syn­daǵy óz balasynyń shyǵar­­ma­sy­nan Nına Zarechnaıa monolog oqyp jatqanda, kóńildesi Trı­gorınge: «О́zimiz úırengen qara­paıym pesany qoıý­­dyń ornyna, bizge qaıdaǵy bir dekadent­tik sandyraqty kórset­keni nesi? Bul jerde esh­qan­­daı da jańa formanyń ıisi de joq», dep balasynyń namysyna tıer keke­sindi syn aıtady. Jáne kim­ge aıtady? Ataq-dańqqa mas bop júr­gen kóńildesi, óz balasy ish­teı jek kóretin Trıgo­rınge aı­tady. Sol Trıgorınniń ke­si­ri­nen ári ómirden ornyn taba al­maı, aqyr aıaǵynda ózi ólerdeı súıe­tin Zarechnaıa Trıgorınniń qurbandyǵy bola turyp, ony bári­bir áli kúnge deıin súıetinin Nına­nyń óz aýzynan estigen Kon­stan­tın eń sońǵy úmitinen kúder úzip, ózin-ózi atyp óltirdi. Bul – tragedııa!

A.Chehovtyń bul pesany nege «komedııa» ataǵysy kelgeniniń ózi kúlkili-aq! Ony avtordyń ózi de túsindire almaı ketti.

* * *

XIX-ǵasyrdyń sońǵy on jyl­dy­ǵy men XX-ǵasyrdyń al­ǵash­­qy on jyldyǵy orystyń uly rejısseri ári dramatýrgy Vl.I.Nemırovıch-Danchenkonyń este­­ligi boıynsha «teatr kóktemi» bol­dy. Máskeýde kórkem teatry (MHT) ashylyp, oǵan jańa rýh­ta­ǵy dramatýrgter kele bastady. Ostrovskıı, Chehov, Gorkıı dra­matýrgııa deńgeıin joǵary deń­geı­ge kóterse, Stanıslavskıı, Nej­danova, Ermolova t.b. orys ónerin álemdik tal­ǵam dárejesine bıiktetip ketti. Sol kezeń týraly estelikterdi oqyp otyryp, shyn máninde «teatr kóktemin» bas­tan keshirip otyrǵandaı sezi­ne­siń. Jańalyqqa, jańa pesaǵa umtylyp, avtor­­lardyń teatrǵa kelýin áýlıe Lýka kelgendeı erek­she qýanyshpen qarsy alyp, olar­dyń árbir sózin «Jańa ósıet­tiń» («Novyı zavet») sózindeı tyna tyń­dap, kelesi kelgende qandaı shyǵar­ma­men keletinin, eger avtor «mynadaı shyǵarma jazyp jatyrmyn» dese bári aspan­nan «injil» túsetindeı qýanyp, kez­desýdiń sońy qımastyqpen qoshtasýǵa ula­satyn kezder jıi bolyp turady eken. Osyn­daı kez­de­sýler, árıne dramatýrgke zor áser, zor qýanysh syılap, ony jańa shyǵarmalar jazýǵa min­detteıtinderi aıtpasa da túsinikti. Árıne teatr kez kelgen avtorǵa mundaı qurmet kór­se­te bermeıdi. Erekshe talantty ǵana qu­sha­ǵyn jaıa qarsy alady.

Dramatýrg.
Rejısser. Teatr

Bul úsheýiniń birligin Máskeý kórkem teatry­nyń shyǵar­ma­shy­­lyq atmosfera­synan aıqyn kórýge bolady. Ol kezde teatr dra­ma­týrgti izdeıdi eken. Iz­de­gende jeke rejısser ne akter bop emes, bú­­tin­deı teatr bop kezdesýge barady eken!

Densaýlyǵyna baılanysty, Chehov­­tyń óz sózimen aıtqanda, «Iаl­ta­da qama­lyp jatqan» oǵan 1901 jyldyń kók­te­minde Kór­kem teatr (MHT) qonaqqa keledi. Árıne sonaý Máskeýden neshe túrli jol azabyn kórip Qy­­rym­ǵa kelgen soń teatr Iаlta kó­r­er­men­derine eki-úsh spektakl kór­set­ýi tıis edi. Olar solaı etti de. Biraq bul jolǵy áńgime – Qyrym jurtshylyǵynyń ań­sap kútken teatryn qandaı qo­she­metpen qarsy alyp, qalaı qı­mas­tyqpen qoshtasqany týraly emes, olardyń eki uly jazý­shy­men qalaı kezdesip, qalaı syrlasqandarynda. Sol ekeýdiń biri – Chehov, ekinshisi Gorkıı edi.

Ataqty teatrdyń «gastrol» degendi syl­taý etip Qyrym tú­be­gine kóterile kósh­ip kelýiniń ar jaǵynda eshkimge jar­ııa ǵyp aıt­paǵan jasyryn syr jat­qan bola­tyn. Ol – osydan tórt-bes aı buryn MHT sahnasynda «Iva­nov» pesa­synyń sátsiz qoıy­lymynan soń qat­ty syn esitip, sol kezdegi «dýaly aýyz» bop sana­latyn teatr synshysy Petr Kıcheevtiń meılinshe dóreki túrde: «Chehov eshqashan aqyn bola almaıdy, óıtkeni ol – dári­ger» degen pikirin órshe­le­ne dáleldep shyǵýǵa tyryssa, ekin­shi bir áıgili synshy Flerov-Va­sıl­ev shyǵarmany aıaýsyz synǵa alǵan edi. Artynsha avtor­dy jubatqan bop: «Soǵan qara­mastan avtordyń naǵyz talant ıesi ekenin moıyndaýymyz kerek» dep jýyp-shaıǵanyna qara­mastan Chehov áıeli Olga Knıp­perdi Máskeýde qaldyryp, un­jyrǵasy túsip, meılinshe pes­sımıstik ýaıym qushaǵynda jan adamǵa aıtpastan óziniń «qapa­syna» sanatorııge emdelý úshin aıaq astynan attanyp ketip edi.

Iаltaǵa jetkenshe, Iаltadaǵy «qapa­sy­na» kep jaıǵasqanda da Chehov eńsesin basqan aýyr oıdyń qur­saýynan qutyla almady. «Proza azap bolsa, pesa degen tozaq eken ǵoı. Jaqyn dosym dep júrgen akter Lenskıı «Seniń qol­yńnan pesa jazý kelmeıdi, proza­dan ne jamanshylyq kór­diń? Barlyq abyroı-ata­ǵyń­dy áń­gi­me­leriń kótermep pe edi, ony mansuq etip, dramaǵa nege ur­­lanyp bara beresiń? – de­gen sózin ishteı qaıtalaı berdi. – «Medısına – meniń zańdy áıe­lim, al ádebıet – kóńil­de­sim» dep ediń bir kezde, kóńil­de­siń áde­bıet emes, kóńildesiń – dramatýrgııa! Ol – asqaq ta tákappar janr. Ol sen sııaqty pákene boıly, aýrý­­shań adamdy men­sin­beıdi. Tasta ol kóńildesińdi» degen aý­­yr sózderdi nege aıtty? Ol shyn aıtyp otyr ma, álde... qyz­ǵa­­nysh pa? Biraq ol nege qyz­ǵa­na­­dy? Men jazýshy, ol akter. Ekeýi­miz­diń órisimiz eki bólek qoı. Álde, ozǵan adamdy kóre almaıtyn barshamyzǵa tán qasıet pe? Meniń pes­alarym shynymen túkke alǵysyz ba? Zaldaǵy jurt spektakl bite salyp kıim il­gish­ke asyǵatyndaı tartymsyz ba? «Vse pesy horoshı, krome skýchnyh!» Muny kim aıtyp edi? Á-á, fransýz syn­shy­lary­nyń sózi eken ǵoı. Al meniń pesalarym sonshalyqty qyzyqsyz ba edi? Múmkin emes! Múmkin emes! Onyń bárin men qanymmen, janym­men, júregimmen jazdym ǵoı. Onyń báriniń beker bolýy múmkin emes!»

Osyndaı oı azabymen júr­gende keshkilik kenet esik qa­ǵyl­dy. Oıda joqta úıge Nemırovıch-Danchenko kirip keldi...

Teatrdyń Iаltaǵa kóterile kósh­­ip kelýi­­niń basty sebebi – mu­ń­­­­­­aı­yp ketken sezimtal Chehov­tyń kóńilin surap, rý­hyn kó­te­rip, ony jańa pesa jazýǵa qanat­tan­­dy­rý bolatyn.

Kóp uzamaı A.P.Chehov jańa pesa ja­­zý­ǵa kirisedi. Ol pes­a­nyń aty – «Shıe­­li baq». Álem­­dik klas­­­sıkanyń qatar­y­­nan oryn al­ǵan drama!

Osy sapar barysynda teatr­dyń kór­kem­­dik jetekshisi Nemı­rovıch-Danchen­ko my­nadaı bir kúl­­ki­li jaıtty eske alady.

Sol zamanda P.Golsev degen jattandy sózdiń sheberi, ózin jan-jaqty bilim­di­min dep san­aı­­tyn lıberal jýrnalıstiń aty dúrildep turǵan eken. Ol sóı­­legen kezde onyń ne týraly aıta­­tyny, sózin nemen bitiretini aldyn ala belgili bol­sa da, lıberal bıkeshter men lıberal myr­­za­­­lar­ǵa unaıtyn. Ol aıtqan jasan­­dy da jat­tandy sózdiń ár­bir qaıyr­ma­sy­na túgel­deı bas shul­ǵyp, ol sóziniń sońy­na jýan núkte qoıǵan kezde – olar buryn-soń­dy estimegen jańa sóz tyń­da­­ǵandaı dýyldap qol soǵatyn. Mán-maǵy­nasyz sulý sózdi jany jek kóretin Chehov ol sóılep bit­ken­de aýyr azaptan qutyl­ǵan­daı tereń bir kúrsinetin.

«Máskeýde Anton Pavlovıch ek­eý­miz bir sharýamen jeńil pro­let­kaǵa otyryp kele jatqan bo­la­tynbyz, − dep eske alady Nemı­rovıch-Danchenko. – Bir kezde qar­sy al­dymyz­dan tramvaı shyǵa keldi de, at aıdaýshy tez buryp úlgire almaı, biz tramvaı­men betpe-bet soǵysyp, aýdarylyp tústik. Aıǵaı, shý, yńyrsý, qor­qyn­yshty úreı. Abyroı bol­ǵanda orny­myzdan aman-saý turdyq. «Mine, ómir degen qalaı? Qazir barsyń, qazir joq­syń! О́lip te ketýimiz múmkin edi-aý», dedim men.

– О́limdi qoıshy, sáti tússe óle sala­syń ǵoı, − dedi Chehov ústi-basyn qa­ǵyp jatyp. – Onyń eń ja­many – mola­myz­dyń basynda Golsevtiń suńqyldap sóı­­leı­­tini ǵoı!» Chehov ıýmorsyz ómir súre al­­maı­tyn edi. L.Tol­stoı­dyń qulash-qulash romandary biri­nen soń biri shy­­ǵyp jatqanda O.Knıp­per­diń: «Kórdiń be? Tolstoı qulash-qulash roman­­­dar jazyp jatyr. Sen bol­sań eki-úsh bettik áńgimemen shek­te­lip kele­siń degen sózine Chehov yzaly túrde kúlim­sirep: «Tol­stoı – úlken ıt. Al men – kish­ken­taı qandenmin. Úlken ıt úrip jatqanda kishkentaı ıtter úndemeı tur­ýy kerek pe?» degen eken. Tipti ol shetelge emdelýge attanyp bara jatyp «Jol bolsyn?» dep suraǵan keıbir tanys­ta­ryna: «Qaıda bolýshy edi, ólimge», dep jymıyp jaýap beripti. Rasynda da, ol sol sapar­­dan qaıtpady. Dárigerlerdiń aıtý­­ynsha, ol óler aldynda: «Men endi kıslorod jutpaı-aq qoıa­ıyn. Kóp­ten beri shampan ish­pep edim, sham­pan berińdershi» dep shampannan bir urttapty da, o dúnıege júr­ip ketipti.

«Shıeli baqtyń» premerasynan soń bes aıdan keıin men Chehovpen áńgi­me­lesip otyrǵanda, onyń barlyq pes­a­la­ry­nyń sıýjetin oısha saraptaı kelip, my­nadaı qorytyndyǵa keldim: «Bul talant­qa buryn-sońdy eshkimniń oıyna kel­megen, tipti avtordyń da oıyna kelme­gen múlde jańa rejısserlik yn­ta men jańasha ádis, jańasha kózqaras kerek. «Shaǵalada» Treplev: «Jańa forma, múlde jańa forma kerek, eger ol bolmasa, esh­teńeniń de qajeti joq» dep beker aıtqan joq qoı». − Bul – Nemırovıchtiń Chehov dramatýrgııasy jaıly jańa kóz­qa­rasy.

Stanıslavskıı men Nemı­ro­vıch-Dan­chen­­ko sııaqty uly ­rejıs­­­­serleri bar teatrda Chehov sııaqty uly dramatýrgtiń paıda bol­­maýy múmkin emes edi.

Chehov dramatýrgııasynyń poe­tı­ka­syn, onyń minez jasaý­da­ǵy ishki bulqy­nys­tary men astar­ly fılosofııasyn tap basyp tanı bilgen V.I.Nemırovıch-Dan­­chenko, áýelgi kezde Chehov dra­ma­týr­gııa­syna senimsizdikpen qara­­ǵan K.Stanıs­la­v­­­skııdiń pi­­ki­rin ózgertip, ózderi «Slavıan baz­­a­rynda» bir táýlik boıy uz­aq sóı­­lesýden keıin, áreń degen­de kóp­tegen keder­gilerdi jeńe otyryp jańa ashylǵan kór­kem teatr­­ǵa Chehov pesalary aýa­daı qajet ekenin, ýaqyt óte kele bul teatr reformator-dra­ma­tý­rg Chehov teatry bop qa­lyp­­ta­sa­tynyn bil­gir­lik­pen dá­lel­­dep shyǵa bildi. Buǵan deıin «Shıpovnık» (1881), «Novoe delo», «Sena jıznı» degen pesalar jazyp, sońǵy shyǵarmasy úshin Grıboedov syılyǵynyń laý­reaty atanǵan Nemırovıchtiń úzil­di-kesildi pikirimen sanas­paý­­ǵa Stanıslavskııdiń amaly qal­map edi.

Osydan soń MHT Chehovtyń óz úıine, óz teatryna aınaldy.

Chehov pesalary álemdik sah­naǵa dál osy teatrdan jol tart­ty. Chehov pen Nemırovıch-Dan­chen­konyń, Máskeýdiń kórkemdik-teatrynyń dramatýrg pen dra­ma­týr­gııaǵa degen kóregendik pozı­sııasy barlyq rejısserler men teatrlarǵa úlgi bolsa kerek.

Munyń bári orys teatryndaǵy biz qyzyǵa qaraıtyn jaǵdaı. Al qazaq teatrynda osyndaı úr­dis bar ma? Teatr men dra­ma­týrg­terdiń baılanysy qandaı deń­geı­de?

Biz bul jóninde «Qaz­aq teatr­­­lar­yn­­daǵy dra­matýrg pen rejıs­ser­diń bir­lestigi» degen bólimde aı­typ ótemiz.

A.P.Chehovtyń ólimi jaıly da ártúrli pikir bar. Onyń ómiri men shy­ǵar­ma­shy­lyǵyn zert­teýshilerdiń kópshiligi jazý­shy ókpe aýrýynyń saldarynan qaı­tys boldy degen pikirde. О́ıtkeni ol ómiriniń sońǵy kezeńinde Qy­rym­da, dálirek aıtqanda, Iаlta qalasyndaǵy sanatorııde kókirek aýrýynan emdelip júrdi. Biraq ol qaıtys bolǵanda onyń óliminiń sebebin dárigerler júrek talmasynan dep qorytyndy jasaı­dy. Anton Pavlovıch óler al­dyn­­da qasynda turǵan áıeli O.Knıp­per­ge: «Men ólip bara jatyr­myn» dep sońǵy sózin aıtypty. Bir tańǵalarlyǵy – Chehov bul sózin taza nemis tilinde aıtady. Búgingi zertteýshiler men ǵa­lym­dar onyń ól­im­iniń sebebin anyq­taýdan góri, «uly jazýshy ne­lik­ten aqtyq sózin nemis tilinde aıtty eken» dep bas qatyrýda.

Menińshe, oǵan bas qatyrýdyń esh­­qan­daı da qajeti joq, óıtkeni Chehov Ger­manııa­da, Bodenvaıler qalasynyń emha­na­synda emdelip jatqan. Ol qasynda nemis dárigeri turǵan soń, sońǵy sózin nemis tilinde aıtýy ábden múmkin ǵoı.

Dýlat ISABEKOV,

jazýshy